SPINOZAE
SYSTEMA PHILOSOPHICUM ADUMBRATUM.
DISSERTATIO INAUGURALIS
OUAM
AUCTORITATE AMPLISSIMI PHILOSOPHORUM
IN
ACADEMIA GEORGIA AUGTSTA ORDJNIS
AD SUMMOS IN PHILOSOPIIIA HONORES ADIPISCENDOS
sckipsit
CAROLUS THOMAS
REGIMONT.ANVS.
REGIMOISTII BORUSSORUM.
IMPRESSIT CONRADUS P A S C II K E.



Summarium.
Spinozae systematis pMlosopMci expositio.
C a p u t p r i m u m.
Scientia intuitiva. 5. 1.
Scientia intuitiva.
C a p u t secundum.
Doctrina de rebus singularibus phi- losophica.
S. 2.
Introductio in doctrinam de rebus singularibus.
1* "

8 §. 3.
Rerum extensarum theoria. §• 4.
Rerum cogitantium theoria.
C a p u t t e r t i u m. Doctrina de mente humana.
Psychologiae pars prima. De mentis humanae perceptionibus. §. 5.
De ratione, quae inter mentem humariam et corpus intercedit.
§• 6.
De tribus percipiendi generibus. §• 7.
De Imaginatione.
§• 8. De Ratione.
§. 9. De Intellectu.
§. 10.
De humanae cogitationis cum divina nexu.

§• 11.
De harmonia, quae inter cogitationcs humanas et res externas obtinet.
Psycliologiae pars altera. De affectibus mentis humanae. §. 12.
De affectuum definitione et divisione. §. 13.
De affectuum viribus* §• 14.
De hominis virtute,, §. 15.
De morte et de mentis parte aeterna.
C a p u t q u a r t u m. De iure doctrina philosophica,
§. 16. De iure naturali.
§. 17.
De origine Imperii sive status civilis. 5. 18.
De iure potestatis summae contra cives.



Spinozae
systematis pliilosophici expositio.
C a p 11 t p r i 111 u m.
S c i c n tia intuitiva l ). §. 1.
Scientia intuitiva.
cientia intuitiva exponit naturam eius, quod omnium rerum causa re vera et neccssario ex- sistens cognoscitur, sive Substantiae. Omnium
1) Etli. II. Prop. 40. Scliol. 2. Praeter liaec duo cognitionis gcneia datur, ut in scquentibus ostcndam, aliud tertium, quod scientiam intuitivam vocabimus. Atqne hoc cognoscendi genus proccdit ab adaequata idea essentiae formalis quo- rundam Dci attributorum ad adaequatam cognitioncm cssentiae rcrum.

12
rerum causa unica est unus 2 ) Deus. Substantia igitur proptera quod tmica existit immensa 3 ) est, propterea qtiod necessario existit, aeterna 4 ) est et indivisibilis s ) et immutabilis 6 7 ). Deus
2) Cog. Mct. II. Cap. 2. cum tamcn iam dcmonstravimus
Deum ens perfectissimum esse, ipsumque exsistcie. Unde iain possumus concludere euin unicum tantum existere, gi enim plures cxisterent, ser[ueretur, ens perfectissiinum habere iinperfectionem, quod est absurdum.
3) Cog. Mct. II. C. 3. Immensitas vero Dco respectivc tri-
buitur: non enim pertinet ad Deum, quatenus absolute tanquam ens pcrfectissimum, sed quateniis ut prima causa consideratur, quac, quainvis non essct pcrfcctissima, nisi respechi entium secuhdariofum, nihilominus tamen es- set immensa. Nam nullum esset ens, et per consequens nullum posset ens concipi ipso perfectius, quo tcrminari aut mensurari possit.
4) Etli. I. Df. 8. Per aeternitatcm intelligo ipsam existentiam,
quatenus ex sola rei aeternae definitione neccssario sequi concipitur.
5) Eth. I. Prop. 13. Substantia .ibsolutc infinita cst indivisibi-
lis. Dem. Si enim divisibilis esset, partes, in quas di- videretur, vel naturam substantiae absolutae retinebunt, vel non; si primum, dabuntur ergo plures sulistantiae ejus- deiu nattirae, quod est absurdum. Si secundum ponatur, ergo poterit substantia absolute infinita dcsinere esse, quod est absurdum. (i) Eth. I. Prop. 20 Coroll II. 20. Sequitur II. Dcum, sivo omnia Dei attributa esse immutabilia. Nam si ratione cxistentiae mutarentur, dcberent etiam ratione essentiae mutari, hoc cst: (ut per se notum) cx veris falsa ficri, quod est absurdum. — 7) Epp. XL. Opp. Posth. 521. Rcni crgo ut aggrediamur, in antecessum breviter ostendam, quas proprietatcs Eiis neccssariam includens existentiam habere debeat: nimirum.

13
prorvo ens perfectissimum 8 9 I0 ) est, sive ens infinito perfectionum numero constans. Substan-
I. Id esse aetcrnum: si enim determinata duratio ei attrihuere-
tur, ens istud, extra determinatam durationem ut non existens, vel nt neccssariam non involvens existentiam conciperetur, quol definitioni suae repugnat.
II. Id simplex, non vero ex partibus compositum esse. Partes
namque componentes natura et cognitione pi - iores sint opor- tet, quam id quod compositum est, quod in eo, quod sua na- tura aetcrnum est, locum non habet.
III; Id non determinatum, sed solum infinituin posse concipi. Quippe si istius Eritts natura determinata esset, et etiam determinata conciperctur, illa natura extra eos terminos ut non existcns conciperetur, quod cum dcfinitioue sua quoque pugnat.
IV. Id indivisihilc esse. Si enim esset divisibile, in partes vel eiusdem, vel diversae naturae dividi posset; si hoc, destrui et ita non existcre posset, quod dcfinitioni ad- versum est. Etsiillud: pars quaclibet necessariam pcr se existentiam includeret, ethoc pacto unum sine alio existcre et per consequcns concipi, ac proptcrea illaNaturaut finita, comprehendi possct, quod per antecedens definitioni ad\'crsatur......
V. Id omne, quod necessariam includit existcntiam, nullam,
in se hahere posse imperfectionem; sed mei - am dehere ex- primere perfectionem.
VI. Porro, quoniam non nisi ex perfectione provenire potest, ut aliquod Ens sua sufficientia et vi existat, sequitur, si supponamus, Ens, quod non omnes exprimit perfec- tiones, sua natura exsistere, etiam nos dehere supponeie, illud qnoquc Ens existere, quod omnes coinprehendit in se perfectiones. Si enim minori potentia praeditiim sua sufli- centia, quanto magis aliud ruaiori potentia praedituin
exsistit.

14
tia igilur est absolute infinita. Omnium perfe- ctionum causa est Substantiae potentia, sive es- sentia actuosa. u,,a ) Per hanc agendi potcntiam Substanita est causa prima eaque libera Ix 14 15 )
Ut dcnique ad rem acccdamus, affirmo, non nisi uhicunt posse cns esse, cttius cxistentia ad suam naturam pcrrinct, il- lud nimirum cns tantum, quod omnes in sc habet perfe- ctiones, quodque Deum nominalio......
8) Etli 1 Prop 11. Schol.... adeoque de nullius rei ex-
sistentia certiorcs esse possumus quam de cxistentia Eu- tis absolutc infiniti, seu perfecti, hoc cst Dei.
9) Eth. I Df. VI. Per Deum intelligo ens absolute infini-
tum, hoc est, substantiam constantem infinitis attribu- tis, quorum unumquodque aeternam et infinitant essen- tiam exprimit.
10) Cog. Met. II. Cap. 3. Docuimus autem nullum ens pos- se concipi finituin et imperfectum, id est, de nihilo parti- cipans, nisi prius ad ens perfectum et infinitum attenda- mus, hoc cst, ad Deum; quare solus Deus dicendus ab- solute infinitus, nimirum, quatenus reperimus ipsum revcra constare inftinita perfectione.
11) Eth I. Prop. 34. Dei potentia est ipsa ipsius essentia.
12) Eth II. Schol ad Prop. 3. Ostendimns, Dei potcntiam tiihil esse praeterquam Dei actuosam cssentiam, adeo- que tam nobis impossibile est concipcre Deuni non agere, quam Deum non esse.
13) Eth I. Df. 7. Ea res libera dicetnr, quae ex sola suae naturae nccisitate existit, et a se sola ad asendum deter-
l o
ininatur. Necessaria autem, vel potius coacta, quae ab alio deterniinatnr ad existendum et operandum certa ac determinata ratione.
14) Eth I. Coroll. 3. Prop. IG. Sequitur III. Deum esse
absolute causam primam.
15) Eth. I. Prop. 17. Cor. Scquitur II. soluin esse cau- sam libcrain. Dcus enim solus cx sola suae naturae ne-

15
et sui 16 ) et omnium, quae ex necessitate natu- rae eius sequuntur. Sequuntur autem ex sub- stantiae necessitate infinita infinitis modis, 1718 ) quae omnia infinita (immensa) aeterna, M a0 ) in- divisibilia, 2122 ) immutabilia 23 ) sunt sicuti Sub-
cessitate existit, et ex sola suae naturae neccisitate agit, adeoque solus cst causa libera.
1C) Eth I. Ptbp. II. Schol. Contra,'quicquid substantia pcr- fectionis habet, nulli causac cxternae debetur; quare cius ctiam existcntia ex sola eius natura sequi debct, quae pro- inde nihil aliud est, quatn eius essentia.
17) Eth. I. Prop. 10. Ex necessitate divinae naturae infinita inifinitis inodis, hoc cst, omnia, quae sub intellectuni in- finituiu cadere possunt, sequi debent.
18) Eth. I. Dff. VI. Pcr Deum intelligo ens ahsolutc infini- tuin, hoc cst susbtantiam constantem infinitis attributis, quo- rum unumquodque aeternam ct iniinitam essentiam exprimit.
19) Eth. I. Prop 21. Omnia, quac ex absoluta natura alicuius attributi Dei sequuntur, semper et infinita existere debu- eruut, sive per idem attributum aeterna ct inifinita sunt.
20) Eth. I. Prop. 22. Quicquid ex alio Dei attributo, quate- nus modificatuin est tali modificatione, quae et necessario ct infinita per idem existit, sequitur, dcbet quoque ct necessario et infinituin existere.
21) Eth. I. Prop. 20. Nulluin substantiae attributuni potest vere concipi, ex quo sequatur, substantiam posse dividi.
22) Eth. I. Prop. 15. Schol. pag. 15. Nam snbstantiain
corpoream, quae non nisi infinita, non nisi unica, non nisi indivisibilis potest concipi^, cam ipsi ad con- cludcndum, candem csse finitaiu, ex partibus finitis conflari ct multiplicem esse efc divisibilem concipiunr. Sic etiam alii,- postquam fingunt lineam ex punctis com

16
stantia ipsa. Harum rerum immensarum, aeter- narum, indivisibilium, immutabilium complexus Natura naturans est, sive Deus. M )
poni, multa sciunt invenire argumenta, quibus ostendant lineam non posse in infinitum dividi; et profecto non mi- nus absurdum est ponere, quod substantia corporea ex corporibus sive partibus componatur, quam quod corpus ex superficiebus, superficies ex lineis, liueae denique ex punctis componantur. Atque hoc omnes, qui claram ra- tionem infallibilem esse sciunt, fateri debent, et in prihns ii, qui negant, dari vacuum. Nam si substantia corporea ita posset dividi, ut eius partes realitcr distinctae essent; cur ergo una pars non posset annihilari manentibus reli- quis, ut antea inter se connexis? et cur omnes ita aptari de- bent, ne detnr vacuum? Sane rerum quae realiter ab in- vicem distinctae sunt, una sine alia esse et in suo statu manere potest. Cum igitur vacuum in natura non datur, sed omnes partes ita concurrere debent, ne detur va- cuum, scquitur hinc etiam, easdem non posse realiter di- stingui, hoc est substantiam corpoream, quatenus substan- tia est, non posse dividi,
23) Eth .1. Prop. 20. Cor. 11. Sequitur If. Deum sive omiiia Dei attributa esse immutabilia. Nam si ratione existentiae mu- tarcntur, deberent etiam ratione essentiae niutari, lioc est, (ut per se notum) ex veris falsa ficri; quod est ab- surdum.
24) Eth. I. Prop. 29. Schol. Antequam ulterius pergam, hic, quid nobis per Naturam naturantcm et quid per naturam naturatam, intelligendum sit, explicare volo, vel potius mo- nere. Nam ex anteccdentibus constare existimo, nempe, quod per Naturam naturantem nobis intelligenduiu est id, quod in se est, et per se concipitur, sive talia substantiae at- tributa, quac aeternam ct infinitam cssentiam exprimunt, hoc est, Deus, quatenus ut causa libera consideratur.

17
C a p u t s e c u n d u m.
Doctrina de rebus singularibus philosophica.
§. 2.
Introductio in doctrinam de rebus singularibus.
Res singulares 25 ) sunt res, quae finitae sunt et determinatam existentiam habent. Mens nullas res singulares nisi corpora et cogitandi modos sentire et percipere potest 26 ). Hinc apparet, Sub- stantiam ab humana mente sub duobis attributis percipi, 27 ) cogitationis et extensionis. Unum- quodque attributum est una aeternarum, infini- tarum, (immensarum), indivisibilium, immutabili- um rerum, quae infinitae ex Substantia sequun- tur. Unumquodque attributum infinitis modis ex Substantia sequitur, quod, quitm nihilominus
25) Eth. I. Prop, 28, Quoclcunque singulare, sive quaevis res quae finita est et determinatani existentiaui hahet etc.
2C) Eth. II. Axioni. 5. Nullas res singulares praeter corpora et cogitandi inodos sentimus et percipimus.
27) Eth. I. Df. 4. Per attributum intelligo id, quod intelle- tus de substantia percipit, tanquam eiusdem esscntiam constituens.

18
semper idem manere debeat, fieri non potest, nisi ponatur attributum realtter 28 29 ) divisum in partes, quae, nullo interiecto vacuo, 30 ) suo quae- que modo sive motu, sive motus analogo deter- minantur. 31 ) Res singulares quum sint harum de- terminationum effectus, apparet, nullum singu- lare existere posse nec ad operandum determi- nari, nisi ad operandum et existendum determine- tur ab alia re finita et determinata, quae iterum ab alia re singulari regressu infinito determinari debebat. 32 ). Itaque, ut res singulares existerent,
28) Etjh. I. Prop. 15. Schol. p. 1C. Omnla inquam, in Deo sunt ct omnia, quae fiunt, per solas leges iniinitae Dei natuvae fiunt ct ex necessitate cius essentiae(utniox osten- dam) sequuntur, quare nulla ratione dici potest, Deum ab alio pati, aut substantiam extensam divina natura in- dignam esse, tametsi divisibilis supponatur, dummodo ae- terna et iniinita concedatur.
20) Cog. Met. P. I. cap. 3. multa enim sunt, quae captum nostrum excedunt, et tamen a Deo scimus facta esse, uti ex. gr. est matcriae realis divisio in indefinitas particulas satis evidenter a nobis demonstrata, quamvis ignoremus, quomodo divisio illa fiat.
30) Eth. I. Prop. 15. Schol. p. 15. Cum igitur vacuum in natura non detur, sed omnes partes ita concurrere dcbent, ne detur vacuum; sequitur hinc etiam, casdcm non posse realiter distingui, hoc est, suhstantiam corpoream, quatc- nus substantia cst, non posse dividi.
31) Eth. I. Prop. 32. Cor. 2. Sequitur II. voluntatem et intellectuni ad Dei naturam ita se habere ut motus et quies.
32) Eth. I. Prop. 28., Quodcunque singulare, sive quaevis rcs quae finita cst et dctenninatam habet cxistentiam non

19
quaedam immediate a Deo produci debuenmt, quaedam vevo, quae tamen sine Deo nec csse nec concipipossunt, mediantibus hisprimis. Talimodo Deus rerum immediate ab eodem pvoductavum, uti in extensione motus et quietis 33 ), causa pro- xima, revum singulavium causa vemota dici po- test. 31 ) Hisce in rebus singulavibus omnia ad
potest existere nec ad operandum determinari nisi ad ex« sistendum et operandum determinatur ab alia causa, quae ctiam finita est et determinatam habet existentiam: et rursus haec causa non potest etiam existere, neque ad operandum determinari, nisi ab alia, quae etiam finita est, et determinatam habet existentiam, determinetur ad existendum ct operandum, et sic in iniinitum.
33) Epp. LXV. pg. 501. Quarro eorum, quae a Deo immc-
diate producta sunt, quacque mediante infinita quadam modificatione producantur, exempla desiderarem. Epp. LXVL pag. 593. Dcnique exempla, quae petis prinii generis sunt in Cogitatione intcllectus absolute ihfihitus, in cxtcnsione motus et quies; secundi autem facies to- tius universi quae quamvis infinitis modis variet, manet tamen semper cadem.
34) Eth I. Prop. 28. Schol. Cum quaedamaDeo immediate produci debuerunt, videlicet ea, quae ex absoluta eius na- tura necessario sequuntur, quaedam mediantibus liis pri- mis, quae tamen sine Deo nec esse nec concipi possunt; hinc sequitur I, quod Deus sit rerum immediate ab ipso productarum causa absolute proxima; non vero in suo genere, ut aicunt. Nam Dei eilectus sine sua causa nec esse nec concipi possunt. Sequitur II, quod Deus non potest proprie dici causa esse remota rermn singulariurn, nisi forte ea de causa, ut siclicct has ab iis, quas immc- diate produxit, vel potius, quae ex absoluta eius natura sequuntur, distinguamus. Nam pcr causani remotam ta-

20
certo modo existendum et operandum ex neces- sitate divinae naturae determinantur 3r> ). Rerura singularium complexus est Natura naturata. 3ti ) Unumquodque unius Substantiae attributum per se concipi debet 37 ) nihilo minus tamen omnia una eademque Substantia sunt, a mente humana duobus modis, sub extensione et cogitatione considerata. 38 )
lem intelligimus, quae cum effectu nuUo modo coniuncta est. At onmia, quae sunt, in Deo sunt et a Dco ita de- pendent, ut sine ipso nec esse nec concipi possunt.
35) Etli I. Prop 29. In rerum natura nullum datur contin- gens; sed omnia ex necessitate divinae naturae detenninata sunt ad certo modo cxistenduni et operandiun.
30) Etli I. Prop, 29 Schol. Per Naturam naturatam autem intelligo id omne quod ex necessitate Dei natnrae, sive uniuscuiusque Dei athibutorum sequitur, hoc est, om- nes Dei attributorilm modos, quatenus considerantur ut res quae in Deo sunt ct quae sinc Dco ncc csse nec concipi possunt.
37) Eth I. Prop. 10. Unumquodque unius Substantiae attri- butum per se concipi debet.
38) Eth. I. Prop. Schol. Ex his apparet, quod, quamvis Dei attributa realiter distincta concipiantur, hoc cst, unum sine ope alterius, non possumus tamen inde concludcre, ipsa duo entia, sive duas diversas substantias constituere; id enim est de natura substantiae, ut unumquodque attri- untum per se concipiatur, quaudoquidem omnia, quae ha- hct, attributa simuL in ipso semper fuere, nec unum ab alio produci potuit, scd unumquodque realitatcm, sive esse substantiae exprimit.

21
§. 3.
Rerum extensarum theoria.
Substantia sub extensionis attributo consi- derata est substantia 39 ) corporea, et partes, in quas nullo vacuo interiecto divisa ponitur, 40 ) cor- pora simplicissima vocantur. 4I - 42 ) Omnia cor- pora in eo conveniunt, quod eiusdem attributi, extensionis, conceptum involvunt, et quod iam moveri iam quiescere possunt. 43 ) Corpora sim- plicissima nulla alia re inter se differunt nisi di- versa motus ratione et celeritate. 44 ) Propter actualem attributi essentiam corpus quodque
39) Vide citat. 22.
40) Vidc citat. 28.
41) Eth. H. pag. 5C. Axiom. II. Atque hacc de corporibus simplicisshuis, quae scilicct solo motu et quicte, ccleritate ct tarditate ab invicem distinguuntur,
42) Eth. II. pag. 57. Lem. VII. Schol. Atquc hucusque Indi- viduum concepimus, quod non nisi ex corporibus, quae solo niotu et quiete, celeritate et tarditate inter se distinguuntur, hoc cst, quod ex corporibus simplicissimis componitur.
43) Eth. II. pag. 54. Lem. II, Omnia corpora in quibusdam conveniunt. Dem. In his enim corpora conveniunt, quod unius ejusdeinqiie attributi conccptum involvunt, deinde, quod jam tardius iam celerius, et absolutc, iam moveri iam quiesccre possunt.
44) Eth. II. pag. 53. Lem. I. Corpora ratione motus et qui- etis, celeritatis ct tarditatis et non ratione substantiae distinguuntur.
2

22
effectum aliquem in alia exercet. 45 ) Effectus iste in eo consistit, quod corporibus simplicis- simis, se invicem diverso motut angentibus, sin- gulorum motus pro natura motus, quem quod- que corpus sequitur, mutatur, quod attinet ad rationem et celeritatem 47 ). In his motus deter- minationibus sequuntur corpora eam regu- lam, quod angulus reflectionis angulo incidentiae est aequalis 48 ). Quum vero corpora aliquot sim-
45) Etli. I. Prop. 36. Nihil cxistit, cx cujus natura aliquis effectus non sequatur. D em. Quidquid existit, dei na- turam sive essentiam ccrto et deteriuinato niodo cxprimit, hoc cst, quicquid existit, dei potentiam, quae omnium rerum causa cst, certo et determinato modo exprimit, adeoque cx eo aliquis effectus sequi debet.
46) Eth. II. pag, 55. Axiom. 1. Omncs modi, quibus corpus aliquod ab alio afficitur corporc, ex natura corporis af- fccti ct simul ex natura corporis afficientis scquuntur, ita ut unum idemque corpus diversimode moveatur, pro diversi- tatc naturae corporum movcntium, et contra, ut divcrsa corpora ab uno eoilemque corpore diversimode moveantur.
47) Eth. II. pag. 54. Lem. 3. Corpusmotura vel quiescens nd motum vel quictem determinari debuit ab alio cor- porc, quod etiam ad motuin vcl quietcm determiiiatum fuit ab alio, ct illud itcrum ab alio, ct sie in infinitum. Coroll. Hincsequitur, corpns motum tamdiiimoveri, do- ncc ab alio corpore ad quiescendum determihetur, et cor- pus quiescens tam diu ctiam qnicsccre, donec ab alio ad motum dcterminctur.
48) Eth. II. pag. 55. Axiom II. Cum corpus motum alteriqui- escenti, quod dimoverc nequit, impi egit, reflectitur, ut moveri pergat, et angulus lineae morus reflectionis cum plano corporis quicsccntis, cui impegit, acqualis erit an-

23
plicissima a reliquis ita coerceantur, ut invicem incumbant, sive motus suos secum invicem certa quadam ratione communicent, ex corpo- ribus simplicissimis Individua componuntur 49 - 50 ) Eisdem sub conditionibus ex individuorum ali- quot unione alia Individua componuntur, ita, ut ex corporum simplicissimorum unione Indivi- dua primi generis componantur, ex hisce Indi- vidua secundi generis et sic porro in infinitum oriantur 51 ). Individuum ultimi sive infiniti gene-
gulo, qucm linea motua incidentlae cum codein plano efticit
49) Eth. II. pag. 55. Deff. Dum corpora aliquot cjivsdein aut diversae magnitudinis a reliquis ita coercentur, uti invicem incumbant, vel, si eodcm, aut divevsis celeritatis gradibus movcntur, ut motus suos invicem certa quadam ratione communiccnt, illa corpora invicem unita diccmus ct omnia simul unum corpus sive Individuum, quod a reli- quis per hanc corporum unioncm distinguitur.
50) Eth, II. pag. 56. Lcm. IV. Dem. Id autcm, quod for- mam Individui constituit, in corporum unione consistit.
51) Etli. II. pag. 57 IiCm. VII. Schol. Atquc hueusque in- dividuum concepimus, quod non rtisi cx corporibus, quae solo motu ct quiete celeritate ct tarditate inter se disti- guuntur, lioc cst, quod cx corporibus siniplicissimis com- ponitur. Quod si jam aliud concipiamus cx pluribus di- versae naturae eomposituin, idem pluribiis aliis modis posse affici rcperiemur, ipsius nihilominus natura ser-
vata...... Quod si praeterea tertium Individuorum ge-
nus, cx his secundis compositum concipiamus, idem multisj aliis modis affici posse repcriemus absque ulla cjus formae mutationc. Et si sic porro in infinitum pcrgamus, facile concipiemus, totam naturam unum esse
2 *

24
ris, quod omnium individuorum, sive omnium corporum simplicissimorum uniono constat, Natura est, sive Deus, quatenus est res ex- tensa 52 ).Ex ceteris rebus extensis ea lndividua, quae secundum magnas superficies incumbunt, corpora dura sunt, ea, quorum partes secundum parvas superficies incumbunt, mollia, ea deni- que, quorum partes inter se mqventur fluida sunt corpora 53 ). Individua composita multis modis affici possunt, cuiusque nihilominus na- tura servata 54.55:50.57.58.^
individuum, cujus partcs, hoc cst omnia corpora infmitis modis variant, absque ulla totius Lndividui mutatione.
52) Eth. II. prop. 2. Extcnsio attributum Dei est, sive Deus cst res cxtcnsa.
53) Eth. II. pag. 50. Axiom. III. Quo partes Individui, vel corporis compositi secundum majores vel minores su- pcrricies, silii invicem incumbant, co difficilius vcl lacilius cogi possunt, ut situm suum mutent, ct conscqueiitcr, co faeilius vcl difficilius cflici potest, ut ipsum individuum aliam fignram induat. Atque binc corpora, quoruin par- tes secundum magnas superficies invicem incumbunt dura, quorum autcm partcs secundum parvas mollia, ca denique, quorum partes intcr se moventur, Iluida vocabo.
54) Etb. II. pag. 57. I.em. VII. Sch. His itaque vidcmus, qna ratione individuum compositum possit multis modis aflici, ejus niliilominus natura servata.
55) Eth. II. pag. 56. Lem. IV. Si corporis sivc individui quod ex pluribus corporibus componitur, quaedam corpora scgregantur et simul totidem ejusdem naturae in eorum locum succcdunt, retineliit individuum suam naturam, uti antea, absque ulla ejus formac mutationc.
56) Eth. 11. pag. 56. Lem V. Si partes individuum com- ponentes majores minoresve evadunt, ea tamen propor-

25
§.4.
Rcrum cogitantium theoria.
Simplicissimis extensionis modis respondent in Substantia sub cogitationis attributo conside- rata ideae simplicissimae. 59 60 ). Omnes ideae in eo consentiunt, quod cogitationis conceptum in- volvunt. Distinguuntur inter se affirmatione et negatione, 61 • 62 03 6i ) quae motui et quieti in
tione, ut omncs candem nt antea ad invicem motus et quietis vationcm conservcnt, retinebit itideni individuum suam naturam absquc ulla formae mutatione.
57) Eth, pag. 5 7. Lem. VI. Si corpora quaedam individuum coniponentia motum qucm versus unam partem habent, aliam versus flectere cogantur, at i(a, ut motus kiios conti- nuare possint, atque invicem eadem, qua antea, ratione communicare: retinebit itidem individuum suam naturam absque ulla formae nintatione.
58) . Etli. II. pag. 57. Lem, VII. Retinet praeterea Indivi-
duum sic copositum suam naturam, sive id secundum to- tum moveatur, si\ - e quiescat, sive versus hanc sivc versus illam partein moveatur, dummodo unaquaeque pars mo- tum rctincar, eumque sieut antea reliquis coniniuuicct.
59) Etb. II. Prop. VIII. Idcac rerum singularium, sivc
niodorum non existentium ita debent comprehendi in Dci infinita idea, ae rerum singularium sive modoruin es- sentiac formales in Dei attributis continentur.
00) Eth. II. Prop. 7. Scliol. Sic etiam modus cxtensionis et idea illius modi una cademque est rcs, duobus modis ex|)ressa.
01) E.th. II. Prop. 49. Scliol. pag. 88. Non vtdenf,

I
•-•«*-< •
26
extensione respondent 65 ). Effectus idearum con- sistit in eo, quod diversis simplicissiraarum ide- arum coniunctionibus Individua cogitantia, sive rerum extensarum animae 66 - 67,69 - 69 - 70 ) vel men-
ideam, quatenus idea est, affirmationem aut negatloncm. involvere.
62) Eth. II. Prop. 49. Coroll. Voluntas et intellectus unum et idcm sunt.
63) Eth. II. Prop. 48.Schol. notandum, mo per volunta- tem affirmandi et negandi facultatem, non autem cupiditatem intelligere.
61) Eth. II. Prop. 49. In Mente nulla datur volitio, sive aflirmatio ct negatio praetcr illam, quam idea quate- nus idea cst, involvit.
65) Eth. I. Prop. 32. Coroll. 2. Scquitur II. voluntatciu ct intellectum ad Dei naturam ita sesc habcre, ut motiis ct quies; ct absolute, ut omnia naturalia, quae a Deo ad- cxistendum et operandum certo niodo detcrminari dc- hent..... j.
66) Eth. Prop. 13. Schol. Nam ea, quae hucusquae ostcn- dimus, adniodum communia sunt, nec magis ad homines, quam ad reliqua individua pcrtinent, quae omnia, quani- vis divcrsis gradibus, animata tamcn sunt. . . .
07) Eth. III. Prop. 2. Scliol. Mens et corpus una cadem- que res est, quae jam sub Extensionis, jam sub cogatio- nis attributo concipitur.
68) Eth. II. Prop. 11. Primum quod actuale mentis huma- nae esse consituit, nihil aliud est, quam idea rei alicujus singularis actu existentis.
69) Eth. II. Prop. 13. Ohjectum ideae, humanam mentem constituentis est corpus, sivc certus cxtcnsionis modus actu cxistens.

27
tes componuntur, quorum Individuorum tot genera numerantur, quot in Extensione existunt. Haec Individua cogitantia omnino easdem ra- tiones sequuntur, quam Individua extensa. Ani- ma sive mens ultimi sive infiniti generis, quae ex omniura idearum coniunctione exoritur, Dei est mens, sive Deus, quatenus est res cogi- tans 71 73 73 ).
70) Eth. III. Prop. 57. Schol. Vita tamcn illa, qua unum- quodque est contentnin, et gaudiuiu nihil aliud est, quam
idea seu anhua ciusdem individui.
i. t
71) Eth. V". Pyop. 40. Schol. Haec sunt, quae de mente quatcnus tine relatione ad corporis existentiam con- sideratu - , ostenderc constitueram. Ex quibus et simul ex prop'. 20. p. I. ct aliis apparct, quod mcns nostra, quatenus intelligit, aeternus cogitandi modus sit, qui alio actcrno cogitandi niodo determiuatitur, et hic iterum ab alio, ct sic in inhnitum, ita ut onmcs simul Dei aetcr- num ct iuiiuitum intellcetuni constituant.

28
Caput tertium.
Psychologia humana.
Psgchologiae pars prima.
De mentis humanae perceptionibus.
5. 5.
De ratione quae inter mentem huma- nam et corpus intercedit.
Mens humana est ea Substantiae modifi- catio sub cogitationis attributo considerata, quae sub extensionis attributo percepta corpus hu- manum appellatur 74 ). Mentis igitur cognitio corporis cognitione colligi potest 75 ). Corpus
72) Eth. II. Prop. 11. Coroll. Hinc sequitur mentem hu- manam partem cssc infiniti intellectus dei.
73) Tr. d. Int. Emen. p. 380. Certum est: ideas inadae- quatas ex eo tantum in nobis oriri, quod pars sunms ali- cujus entis cogitantis, cujus quaedani cogitationes cx toto, quaedani ex parte tantum nostrain mentcm constituunt.
74) vidi citat. 67.
- 75) Etli. II. Prop. 13. Schol. Ex his non tantum intelligi- mus, mentem humanam unitam csse corpori, sed ctiam, quid

29
vcro humanum ex phirimis et duris et molli- bus et fluidis individuis valde compositis con- stat 79 ■"), quorum alia ex toto alia ex parte tan- tum eius naturam constituunt, proptcr partium in eodem continuum transitum. Individua cor- pus humanum componentia et per se ipsa et per corpora externa plurimis modis affici et ccrpora externa afficere possunt 73 79 80 ). In- dividua corpus humanum componentia praete- rea alia ratione considerari debent, quatenus omnibus aliquid commune est, quod aeque in-
pcr mentis et corporis unioncm intelligendum sit. Verum ipsum adacijuatc sive distincte intelligere nemo poterit, nisi prius nostri corporis naturam adacquatc cognoscat.
76) Etb. Ili pag. 58. Post. I. Corpus humantim componitur
ex plurimis diversae naturae individuis, quorum unum- quodque valde compositum cst.
77) Eth. II. pag. 58. Post. II. Individuorum, ck quibus corpus humanum componitur, quaedam fluida, quaedam mollia et quaedam deniqne dura sunt.
7S) Eth. II. pag. 5 8. Post. III. Individua corpushumanhm componentia, et conscqucntcr ipsum humanum corpus a corporibus cxternis plurimis modis afiicitur,
79) Eth. II, pag. 5 8. Post. V. Cum corporis humanj pars fluida a corporc externo determinatur,, ut in aliam mollcm saepc impingat, cjus planum mutat, et veluti quaedam corports extcrni impellcntis vcstigia eidem imprimit.
80) Eth. II. pag. 59. Post. VI. Corpus humanum potcst cor- pora externa plurimis modis movere, plurimisque modis disponcre.

30
toto ac in parte existens nullius rei singularis essentiam constituit 81 ■ 62 ).
5. 6.
De tribus percipiendi generibus.
Ideae omnes in eo conveniunt, quod cogitatio- nis conceptum involvunt. Cogitationis natura comparari potest cum historia 83 84 ), quam ideae sibi ipsis de se ipsis faciunt, nimirum historiae na- turae de Substantiae modificationibus. Omnes igi- tur corporurn simplicissimorum motus, eorum cum aliis coniunctiones, affectiones et quae inde sequun- tur, horum individuoriun ldeae sive mentes sciunt 83 ). In hac idearum natura consistit primum
81) Eth. II. Prop. 37. M, quod onmibus commune, (de his vide supra T.em. II.) quodque aeque in parte ac in toto est, nullius rei singularis essentiam constiuit.
82) vid. citat. 43.
83) Cog. Metaph. I. Cap. VI. png. 100. Ideae enim nihtl aliud sunt quam narrationes sive historiac naturae men- tales.
84) Eth. II. Dff. 3. Per ideam intelligo Mcntis conceptum, quem mens format propterea quod est res cogitans. Ex- plic. Dico potius conceptum quam perceptionem, quia perceptionis nomen indicare videtur, Mentem ab obiecto pati. At conceptus actioncm Mentis cxpvimere videtur.
85) Eth II. Prop. 12. Qincquid in obiecto idcae humanam luentem consjtitUentis contigit, id ab hjuniaiia nicntc dehct percipi, sive eius rei dahitur in Mente ncccssario idea.

31
cognitionis genus, sive Iinaginatio 8G ). Ex eo quod omnibus corporibus aliquid commune est, secun- dum cognitionis genus sive Ratio exoritur 87 ). Tertium denique cognitionis genus scientia in^ tuitiva vocatur 88 • 89 ), et ex Intellectu originem trahit.
IIoc est, si obiectum ideae humanum corpus constituen- tis, sit corpus, nihil in eo corpore poterit contingere, quod a Mente non percipiatur.
80) Eth. II. Prop. 40. Schol. II. Ex omnibus supra dictis clare apparet, nos multa percipere et notiones universa- les formare, I. ex singularibus nobis per scnsus mutilate, confuse et sine ordine ad intcllectum repraesentatis. Et ideo tales perceptiones cognitionem ab experientia vaga vocare consuevi. II. Ex signis, cx gr. ex co, quod audi- tis aut lectis quibusdam verbis rerum recordcmus, et co- rum quasdam ideas formamus similes iis, per quas rcs imaginamur. Utrumque hunc res contemplandi modum cognitionem primi gencris, opinionem vcl imaginationem in posterum vocabo.
87) Eth. II. Prop. 40. Schol. II. Denique ex eo, quod no- tiones communes rerumque proprietatum ideas adaequatas habemus. Atque hunc rationeiu et secundi gcneris cog- nitionem vocabo.
88) Eth. II. Prop. 40. Schol. II. Praeter haec duo cognitionis generat datur, ut in sequentibus ostendam, aliud teftium, quod scientiam intuitivam vocabimus. Atque hoc cogno- scendi genus procedit ab adaequata idea essentiae fonna- lis quorundam Dei attributorum ad adaequatam cognitio- nem essentiae rerum.
89) De Intell. Em. Tr. p. 302. ut hic resumam omnes mo- dos percipiendi quos hucusque habui ad aliquid ittdubie affirmandum vel negandum, quo omnium optimum eligam, ct shuul mcas vires, et naturam, quaiu pcrficcrc cupio

32
5. 7.
De Imaginatione.
Corporis huraani pars fluida, quando a cor- pore externo ita deterrainatur, ut in aliam raol- lera saepe impingat, huius planum mutat, et ve- luti quaedain corporis externi iinpellentis ves- tigia eidem imprirait 90 ). Tunc partes fluidae a planis mutatis alio modo, quam antea solebai t, reflectuntur et postea quoque iisdem novis pla- nis spontaneo motu suo occurrentes eodem mo- do reflectuntur, ac si a corporibus externis versus
noscere incipiam. Si aecurate attendo, possunt omncs ail quatuor potissimum rcduci.
I. Est percej)tio, quam ex auditu, aut ex aliquo slgno, quod
vocant ad placitum, habenius.
II. Est Perceptio quam habemus ab cxperientia vaga, hoc est, al)
cxperientia, quae non determinatur ab intellectu scd tantum ita dicitur, quia casu sic occurrit, et nullum aliud habe- mus experimentum, quod hoc oppugnat, ct ideo tanquam inconcussum apud nos manet.
III. Est perceptio, uhi essententia rci cx alia re concluditur, sed non adacquate, quod fit, cuui vcl ah aliquo effectu causani colligimus, vel cum concluditur ah aliquo univer- sali, quod scmper aliqua proprietas concomitatur.
IV. Denique perceptio est, uhi rcs percipitur per solam suam essentiam, vel per cognitionem suae proximae causae.
90) Eth II. pag. 58.1'ost. I. Cum corporis humani pars flnida a corpore extcrno detcrminatur, ut in alian> mollcm, sac^ pe impingat, eius plauum mutat, ct veluti quaedam cor- poris cxstcrni impcllciitis vectigia cidcm imprimit.
t%|

33
illa plana tmpulsac essont, ideoquo, dum sic vc- tlexae movevi pergunt, eodem modo corpus hu- manum afficiunt, idque toties, quoties corpovis humani pavtes fluidae spontaneo suo motu iis- dem planis occurrunt 9I ). Ideavum igituv inadac- quatavum vis non detevminatuv ipsis covpovum simplicissimovum obiectum constituentium ideis, sed magis iis mutationibus, quas obiecta eovum pvovocant in iis corpovibus, quae ex toto huma- num covpus constituunt 92 ). Vestigiis enim cov- porum extevnorum huic vel illi humani covporis
91) Eth'. II. Prop. 27. Coroll. Dcm. Dum corpora cxterna Corporis humani partes fluidas ita determinant, ut in molliores saepe impingant, carum plana nuitant, unde fit, ut inde alio niodo reflectantur, quam antea solcbant, et ut etiam postea iisdem novis planis spontaneo suo niotu occurrcndo, codcm inodo reflectantur, ac cum a corporibus exteruis versus illa plana impulsae sunt, et conscqiienter, ut Corpus humanuni, dum sic reflexac mo- veri pergunt eodcm modo afiiciant, dc quo Mens itcrum cogitabit, hoc cst, Mens iterum corpus externum ut prae- sens contenHjlahitur, et lioc toties, (juoties corporis hu- mani partes fluidae spontanco suo motu iisdem planis oc- currunt. Quare, quainvis corpora extcrna, a quibus Cor- pus humanum ailcctuin semcl fuit, non cxistant, Mens ta- men eadem toties ut praesentia contemplabitur quoties liaec corporis actio rcpetetur.
92) Eth. II. Prop. 24. Dcm. Partcs.: Corpus humanum com- ponentcs, ad esscntiam ipsius corporis non pertincnt, nisi quantenu8 motus suos certa quadam ratipne secum com- munieant, et non quatenus ut individua absque relatione ad humanuni corpus considcrantur.

34
parti spontanoo partium motu impressis, illorum iri corpore imagines formantur, quibus in mente eorundem imaginationes respondent 93 ). Cor- pus lmmanum limitatum certi tantum imaginum numeri est capax, quae ita in eodem simul esse possunt, ut nulla caeterarum concursu extin- guatur. Imaginum in corpore numerus si tantus est, ut mens singularum parvas diffrentias earum- que determinatum numerum imaginari nequeat, notiones universales existunt, ut homo, eques etc. Imaginum in corpore numerus si tantus est, ut omnes inter se plane confundantur, iri mente oriuntur notiones transscendentales, ut ens, res, aliquid etc. 94 ). Imaginum, quae semel simul in
93) Etli. II, Prop. 17. Schol. . . . Porro, ut verba usitata retineamus, corporis liumani affeetiones, quarum ideae corpora externa velut nobis praesentia repraesentant, re- rum imagines vocabimus, tametsi rerum figuras non re- ferunt. Et quum mens hac ratione contemplatur cor- pora, candeni imaginari dicemus. Atque bic, ut, quid sit crror indicare incipiam, notetis velim, mentis imagina- tioncs in se spectatas nihil erroris continere, sive men- tem ex co, quod imaginatur, non crrare, sed tantum qua- tenus consideratur carere idea, quae existentiam illa- rumrerum, quas sibi praesentes imaginatur, secludat. Nam si niens, dum res non existentes, ut sibi praesentes imagi- natur, simul sciret, resillas re vera non cxistere, hanc sane imaginandi potentiam virtuti suae naturae, non vitio tri- bueret, etc.
94) Eth. II. Prop. 41. Schol. Attamen ne quid horum omittam, quod scitu necessarium sit, causas breviter ad- dam ex quibus tcrmini, transccndentales dicti, suam du- xerunt originem, ut Ens, Res, Aliquid. Ili termini ex hoc oriuntur, quod scilicet humanum corpus, quandoquidem-

35
corpore erant, una itcrum si excitatur, mens sta- tim reliquarumrecordatur ? quae recordatio inmen-
limitatum est, tantum cst capax ccrti imaglnum numeri in se tlistincte simul formandi, qui si excedatur, Iiac ima- gines confundi incipiant, et si hic imaginum numerus, quarum corpus est capax, ut eas in se simul distincte, format, longe excedatur, onmes inter sc plane confundun- tur. Cmn hoc ita se habeat, patct ex Coroll. Prop. 17 ct Prop. 18 hujus, quod mens humana tot corpora distincte simul poterit imaginari, quot in ipsius corpore possunt simul formari. At ulii imagines in corporc plane confuu- duntur, mens etiani omnia corpora confuse sine ulla di- stinctione imaginabitur, et quasi sub uno attributo com- prchendet, ncmpe sub attributo entis, rei etc. Potest hoc etiam ex eo deduci, quod imagines non sempcr aeque vigeant, et cx aliis causis his analogis, quas hic explicare non est opus, nam ad nostram, ad quam colliinamus. sco- pum, unum tantum sufficit considcrare. Nam omncs huc redeunt quod hi termiui ideas signiticcnt summo gradu con- fusos. Ex similibus deinde causis ortac sunt notioncs illae, quas universales vocant, ut homo, cquus, canis ctc. Videlicet quia in corpore humano tot imagiiics, ex. gr. hominum, formentur simul, ut imaginandi vis non quidem penitus, sed co usque tamen supcrent, ut singulorum par- vas differentias, (videlicet unisuciijusque colorem, magni- tudinem ctc.) coruinque dcterminatum numerum mens imaginari nequeat, et id tantum, in quo omnes, qua- tenus corpus ab iisdem afficitur, conveniunt, distincte imaginatur. Nam ab eo corpus, maxime scilicet ab uno- qiioque singulari ailcctum fuit; atque hoc nomine homi- nis exprimit, hocque de infinitis singularibus praedicat. Nam singularium determinatum numerum, ut diximus, ima- ginari nequit. Sed notandum, has notiones non ab om- nibus eodem inodo formari; sed apud unumquemque va- riare pro ratione rei, a qua corpus affectum saepius fuit, quamque facilius mens imaginatur, vcl recordatur. Ex. gr. qui saepius cuin admiratione hominum staturam contem-

36
to fit sccundum ordinem et concatenationem af- fectionum coiporis humani 95 ). In hac idearum natura consistit memoria (J6 ). Eiusdem ope certi temporis, rnensurae, numeri notiones, rerum- que per easdem determinationes oriuntur 97 • 98 ).
plati sr.nt, sub nomine hominis intelligunt animal crectae staturac, qiu vero aliud assueti sunt contcmplari, aliam hominum communem imaginem formabunt, nempe liomi- nem esse animal risibile, animal bipes, sine plumis, ani- mal ratiohale; et sic tle reliquis unusquisque pro dispo- sitione sui corporis rerum universales imagines formabit. Quare non mirum est quod inter Philosopbos, qui rcs na- turales per solas rerum imagines explicare voluerunt, tot sint ortae confroversiae.
95) Eth. II. Prop. 18. Si Corpus" lmmnnum duobus vel
pluiibus corporibus simul aftectum fuerit semel, ubi
Mens postea eorum aliquod imaginabitur, statim et ali- orium recordabitur
90) Eth. II. Prop. 18. Scbol. Hinc clare iriteiligimus, quid sit Memoria. V.st cnim nihil aliud quam quaedaiu concatcnatio idearum, naturam rcrum, quae extra Corpus liu- manum sunt, involrentium, quae in luente iit secundum ordincm et concatenationcm affectionum Corporis humani.
97) Epp. XXIX. Opp. P. 407. Porro ex eo quod Duratio* ncm et quantitatem pro libitu determinare possuinus, ubi scilicet luinc a substantia ahstractain concipimus, et illam a modo, quo a rebus acternis fluit, separamus oritur tempus et mensura, tcmpus nempe ad dufationem mensura ad quan. titatem, tali modo determinandam, ut, quoad lieri pot- est, cas facile unaginemur. Dcindc ex eo, quod aftectio- nes substantiae ab ipsa substantia separamus, et ad clas- ses, ut eas quoad fieri potcst, facile imffginemur, redigi- mus, oritur Numerus, quo ipsas deternfinamus. Ex qui-

37
Eadem de causa res tam praetcriti quam futuri temporis respectu ut contingcntes et possibiles percipiuntur 93 ■ 10 °). Ideae rerum non entium,
bus clarc vidcre est, Mensuram, Tempus et Numerum ni- hil esse, praeter cogitandi, vel potius imaginandi Modos.
98) Ejip. XXIX. pag. 408. Porro ex modo dictis satis pa- teat, nec Numeruin, nec Mensuram, nec Tcmpus, quando- quidem non nisi auxilia imaginationis sunt, posse csse infinitos. Nam alias Numerus non esset nvuncrus, nec Mensura mensura, nec Tcmpus tcmpus.
09) Eth. II. Prop. 44. Coroll. I. Hinc scquitur a sola ima- ginatione pendere, quod res tam respectu praetcriti quam futuri ut contingentes contemnlemur.
100) Eth. H. Pr. 44. Schol. Qua autem rationc lioc fiat, paucis explica!)o. Ostendimus supra, mentem, quamvis rcs non cxistaut, cas tamen semper, ut sibi pracsentes imaginari, nisi causac occurrunt, quae carum praesenteni cxistentiam secludant. Praeterea nemo dubitat, quin ctiam tcmpus imaginemur, hempe ex eo, quod corpora alia aliis tardius, vel celerius, vel aeque celeriter, moveri imagine mur. Ponamus itaque puerum, qui heri prima vice hora matutina viderit Petrum, meridiana auteni Pauluni, et ve- spcrtina Simeonem, atque hodie iterum matutina hora Petrum. Ex prop. 8 hujus patct, quod simulac ma- turinam lucem videt, illico soleiu eandem coeli, quam die praecedenti viderit, partem pcrcurrentcm, sive diem integru:n, ct simul cum tempoi - e matutino Petrum, cuin meridiano autein, [*-] Paulum et cum vespertin Simeo- nem imaginabitur, hoc est, Pauli et Simeonis cxistemiam. cum relatione ad futllrum tempus imaginabitur; ct contra si hora vespertina Simeonem videat, Paulum et Petruni ad tcmpus praeteritum referet, eosdem scilicet simul cum tempore praetcrito imaginandoj atque haec co constan- tius, quo saepius eos eodem hoc ordiue viderit. Quod si aliquando contingat, ut alia quadam vcspcra loco Simeo-
3

38
uti alati equi, chimaerae et alia simili imaginum confusione oriuntur'). Gorporis sui et cor- porum externorum cognitionem imaginationis ope comparatam mens per affectiones tantum habet, quibus individua se invicem afficiunt 2 ); et sui ipsius cognitionem tantum per ideas harum affectionum 3 ). Mens igitur, quoties ex communi naturae ordine res percipit, nec sui ipsius, nec sui Corporis, nec corporum externo-
nis, Jacobum videat, tum sequenti mane cum temporc ve- spcrtino jam Simeonem, jam Jacobum, non vero ambos simul imaginabitur. Nam alterutrum tantum, non autcm ambos simul tempore vespertino vidisse supponitur. FIu- ctuabitur itaque eius iinaginatio, ct cum futuro tempore vespertino jam hunc, jam illum imaginabitur, hoc cst, neutrum certo, scd utrumque contingenter futurum con- templabitur. Atque haec imaginationis fluctuatio eadem crit, si imaginatio rerum sit, quas eodem modo cuin rc- latione ad tempus praeteritum, vel praesens, contempla- juur, ct consequenter res tam ad tempus praesens, quam ad praeteritum, vel futurum relatas, ut contingentes, imaginabimur.
1) Eth. H. Prop. 35. Falsitas consistit in cognitionis priva-
tione quam ideae inadaequatae sive mutilatae et con- fusae involvunt.
2) Eth. IL prop. 24. Dem. Partes Corpus humanum compo-
nentes ad cssentiam ipsius Corporis non pertinent, nisi quatenus motus suos certa quadam ratione invicem com- .municant, et non, quatenus, ut individua absque relatione ad humanum corpus considerari possunt.
3) Etli. H. pr. 39. Coroll. Nam mcns se ipsam non cogno- scit, nisi quatenus idcas aftcctionum corporis percipit.

39
rum adaequatam, sed confusara tantum et muti- latam habere cognitionem potest 4 ).
§. 8. De Ratione.
Id, quod omnibus corporibus commune et aeque in toto ac in parte est, a mente adae- quate percipitur 5 ). Hinc sequitur dari quasdam ideas sive notiones omnibus hominibus com- munes 6 ), et ex hisce aliae sequuntur ideae, quae etiam sunt adaequatae, sive clarae et distin- ctae 7 ). Tali modo oriuntur notiones communes, quae ratiocinii sunt fundamenta 8 ), quasque mens
4) Eth- II. Prop. 39. Coroll. Hinc scquitur mentem humanam,
quoties cx conununi naturae ordine res percipit, nec sui ipsius, nec sui corporis, ncc corporum cxternorum adae- quatam, sed confusam tantum ct mutilatam hahcre co- gnitionem.
5) Eth. II. Prop. 3S. Illa, quac omnihus Comntunia, quac acque
in toto ac in parte sunt, non possunt concipi, nisi adae- quate,
6) Eth. II. Prop. 38. Corol. Hinc sequitur dari quasdam
ideas, sive notiones omnibus hominibus communcs. Nam omnia corpora in quibusdam conveniunt, quae ab omni- hus debent adacquate, sivc clare et distincte percipi.
7) Eth. H. Prop. 40. Quaccunque ideae in mcntc sequuntur cx
idcis, quae in ipsa sunt adaequatae, sunt ctiam acdae- quatae.
8) Eth. II. pr. 40. Schol. His causam notionum, quae com-
munes vocantur, quaeque ratiocinii nostri fundamenta sunt, cxplicui.
3*

40
format cx eo, quod, ros plures simul contem- rtlans, determinatur ad earum convenientias, dif- ferentias et oppugnantias clare et distincte intel- ligendas 9 ). Huius cognoscendi generis ope mens res omnes necessarias, infinito causarum nexu determinatas 10 ), et sub quadam aeternitatis spe- cie percipit. 11 I2 ).
9) Etli. II. Prop. 29 Scliol. Dico cxpresse, quod Mcns
nec sui ipsius, ncc sui corporis, nec corporuni exteruo- rum adaequatam sed confus.nn tnntum cognitioncm ha- bcat, quoties ex communi naturae ordine rcs percipit, hoc cst, quoties cxtcrne, ex reruni nempe fortuito oc- cursu dctcrminatur ad lioc vel illud eonteKtplandjJm ct non, quoties intcrne, ex eo scilicet, quod plures simul contemplatur, determinatur ad eorundcm convenientias, differentias ct oppugnantias intelligcndum; quotics cnim hoc, vel alio modo interne disponitur tum res clare ct distincte contcmplatur, ut infra ostcndam.
10) Eth. V. Prop. C Dem. Mens res omnes ncccssaiias esse intclligit, ct infmito causarum nexu determinari ad existendum ct opcrandum.
11) Eth. II. Prop. 44. Coroll. II. De natura rationis esf, res sul) quadam aetcrnitatis specie percipere. Dem. Dc natura cnim rationis cst, res ut necessarias et non ut contingentes contemplari. Ilanc autem rerum neces- sitatcm vcre, hoc est, ut in se est percipit. Sed haec rcrum necessitas est ipsa dei aeternac naturae necessitas; crgo, de natura rationis est, rcs sub hac aeternitatis spc- eic conteinplari.
12) Eth. II. Prop. 44. Coroll. Jl Dem. Addc, quod fundainenta rationis notioncs sint, quae illa cxplicant, quae Omnibus communia sunt, quacquc nullius rei singu- laris essentiam explicant, qu^acquc proptcrca absque uila

41
§ 9.
De Intelle ctu 13 ).
Unaquaeque res singularis involvit cognitio- nem quorundam Dei attributorum 11 ), sive unius- cuiusque rei singularis idea involvit Dei aeternam et infinitam cssentiam 13 ). Hinc sequitur cognitio adaequata et perfecta aeternae et infinitae es- sentiae Dei 1C ). Mens hac de causa scit Deum omnium rerura esse aeternam causam 17 ), et hu- ius cognitionis ope eam scientiara sibi format, quae intuitiva appellatur I9 ).
femporis relatione, scd sub quadam aeternitatis spccie dc- bcnt percipi.
13) Eth. I. Prop. 31. Dcm. Per intcllectum cnim, utperscno-
tum, non intclligimus absolutaiu cogitationem, scd certuiu tantum modum cogitandi, qui modus ab aliis, scilicet cu- piditate, amore ctc. differt.
14) vid. citat. 88. pag. 35.
15) Etb. 0. Prop. 45. Unaquaer{uc cuiuscunque corporis vel rei
singularis, actu existentis, idea dei aetcrnain ct irdinitam csscntiam necessario involvit.
10) Etb. II. Prop. 46. Cognitio acternae et infinitac esscnlino dci, quam unaquacque idea involvit, cst adaequata et perfecta.
17) Etb. V. Prop. 30. Mens nostra, quatenus sc et corpus sub aeternitatis specie cognoscit, eatenus dei cognitionem nc- cessario habet, scitque sc in deo csse et per deum con- cipi. Deiu, Actcrnitas cst ipsa dei essentia, quatenus baec necessariam involvit existcntiam, Rcs igitur sub specie acternitatis concipere, cst, res concipere, quatenus pcr dci csscntiam involvunt cxistentiam: adeoque mcns ctc.

42
s. 10.
Dehunianae cogitationis cum divina
n exu.
Deus sive substantia, quae unica et libera causa est sui, sive Naturae, hoc est, illius indi-
18) De Ein. Int. Tr. pg. 390. sqq. Intellectus proprietates, quas praecipue notavi, ct clarc intelligo, hue sunt.
I. Quod certitudinem involvat, hoc cst, quod sciat, res ita
csse formaliter, ut in ipso objective continentur.
II. Quod quaedam percipiat, sive quasdam formet idcas abso- lute, quasdam ex aliis. Nempe quantitatis ideam format absolute, nec ad alias attendit cogitationes, motus vero ideas non, nisi attendendo ad ideam quantitatis.
III. Quas absolute forniat, infinitatem exprimunt, at determi- natas ex aliis format. Idea enim quantitatis, si eam per causam percipit, tum quantitatem determinat, ut, cum ex motu alicujus plani corpus, ex motu linene vero planum, ex motu denique puncti lineam oriri percipit; quae quidem perceptiones non inserviunt ad intelligendam, sed etiam ad determinandum quantitatem. Quod inde apparet, quia ens quasi ex motu oriii concipimus, cum tamen motus non percipiatur, nisi percepta quantitate, et motum etiam ad formandam lineam in intinitum continuare possumus, qnod minime possumus facere, si non liaberemus ideain infinitae quantitatis.
IV. Ideas positivas prius format quam negativas.
V. Res non tam sub duratione, qnam sub quadam specie ae- ternitatis percipit, ct numero infinito, vel potius ud res percipiendns, nec ad numerum, ncc ad durationem ntten- dit: cum nutem res imnginatur, eas sub certo numero, de- terminata duratione et quantitate percipit.
VI. Ideae, quas clnrns et distinctns forinamus, ita ex sola necessitatc nostrac naturae sequi videntur, ut absolute a

43
vidui, quod omnibus simul modis extensionis et co- gitationis constituitur, omnium rerumcognitionem habet perfectissimain, 19 ) et huius cognitionis causa non est in reliquis atfributis Dei, sed in cogitatione sola 20 ). Rerum singularium ideae in infinita Dei idea eodem modo comprehenduntur, ac res ex- tensae ex extensione infinita sequuntur 21 - 22 ). Deus
sola nostra potentia pendere %'ideantur, confusae autem contra, noljis enim invitis saepe forinentur.
VII. Ideas rerum, quas intellectus ex aliis fonuat, inultis mo- dis mens determinare potest.
VIII. Ideae quo plus perfectionis alicujus objecti exprimuiil. eo perfectiores sunt etc.
. . . Ideae ergo falsae ct fictae quatenus tales, niliil nos de essentia cognitionis docerc possunt; sed haec pctenda ex modo recensitis proprietatibus positivis, hoc cst, jam aliquid commune statuenduni est, cx quo hac prbprieta- tcs nccessario scquantur, sive quo dato hae neccssario dentur, ct quo sublato hae omnia tollantur.
10) Eth. II. Prop. 0. Coroll. Hinc sequitur, quod Dei cogitan- di potentia aequalis est ipsius actuali agendi potentiae, Hon est: quidquid ex infinita Dei natura sequitur formaliter, id omne ex Dei idea eodem ordine, cadcmque ccnnexione sequitur iu Deo obiective.
20) Eth. II. Prop. 5. Esse formale idearam Dcuin, quatenus tantum ut res cogitans considcratur, pro causa agnoscit, ct non quatcnus alio aftributo explicatur, hoc est, tam Dei attributorum, quam rerum singularium ideae non ipsa ideata, sive res perceptas pro causa efficiente agno- scunt; sed ipsum Dcum, quatcnus est res cogitans.
21) Eth. II. Prop. 8. Ideae rerum singulariumj sivc inodo- rum non exi.stcntimu ita debent comprchendi in Dei in-

44
vero alicuius obiecti idea affectus est, quate- nus mentem eiusdem constituit 23 ). Omnes hae ideac, quatenus ad Deum referuntur, sunt verae et adaequatae 24 ); et quidquid in singulari cu- iuscunque ideae obiecto contingit, eius da- tur in Deo cognitio, quatenus tantum ejus- dem obiecti ideam habet 25 ); quoniam idea rei singularis Deum pro causa habet, non quatenus infinitus est, sed quatenus alia rei singularis actu existentis idea affectus con- sideratur, cuius etiam Deus est causa, qua- tenus alia tertia affectus est, et sic in infini- tum 26 ). Harum deinceps idearum secundas ideas,
finita idea ac rerum singularium, slve modorum essentiae formales in Dei attributis contitreritur.
22) Eth. H. Prop. 8. Coroll. Hinc sequitur, quod, quamdiu res singulares non existunt, nisi quatenus in Dei attributis cpmprehenduntur, earum csse obiectivum, sive ideae non existunt, nisi quatcnus infinita Dei idca cxistit; et, ubi res singulares dicuntur existere, non tantum, quatenus in Dei attributis comprebenduntur, sed quatenus etiam diirare dicuntur, carum ideae etiam existcntiam, per quam durare dicuntiir, jnvolvunt.
23) Eth. II. Prop. 12. Dem. Quidquid enim in obiecto cu- iuscunque ideae contingit, eius rei datur necessario in Deo cognitio, quatenus eiusdem obiecti idea afiectus con- sideratur, lioc est, quatenus mentem alicuius rei consti- tuit. Quicquid igitur in obiccto idea, mcntem humanam constltuehtisj contingit, eius datur neccssario in Deo co- guitio, quatenus naturam mentis humanae constituit.
2-1) Etli. IL Prop. 3t3. Dem. Ideae omncs in Dco sunt, et quatenus ad Deum referuntur, sunt verae et adacquatae.
25) vidc citat 22. supr.

45
quae nihil aliud sunt, nisi formae ideavum, qua- tenus hae ut modi cogitandi absque rclatione ad obiecturn considerantur, format; porro harum, quas de rerum singularium ideis habet idea- rum, ideas tertias format, et sic in infinitum. 27 23 )
20) Eth. II. Prop. 9 Coroll. Dem. Quicquid in obieeto cuiuscunque idea rontingit, cius datur in Deo idea, non quatenus infinitus est, sed quatcnus alia rci singulavis idea affectus consideratur. Scd ordo et connexio idea- rum idein est ac ordo et connexio rerum, erit ergo co- gnitio eius, quod in singulari aliquo obiecto contingit, in Deo quatenus tantum eiusdcm obiccti liabct ideam.
27) Eth. II. Prop. 20. Mentis liumanae datur ctiam in Deo idca sive cognitio, quae in Deo eodem modo scquitur, et ad Dcuiu eodem modo refertur, ac idea sivc cognitio corporis humani. D e m. Cogitatio attributuin Dci cst, adeoque tam eius, quam omriium cius affectionuiu, ct con- sequentcr mentis humanac debet nccessario in Dco dari idea. Deinde Iiaec mcntis idea sive cognitio iion scqui- tur in Deo dari, quatenus inlinitus, scd quatenus alia rei singularis idea affectus est. Sed ordo et conncxio idea- rum idem est ac ordo ct connexio rcrum, scquitiir crgo haec mentis idca sive cognitio in Dco, ct ad Deum eo- dcm modo refertur ac idea siVe cognitio corporis.
28) Eth'. II. Prop. 21 Coroll. Haec propositio longe cla-
rius intelligitur ex dictis in schol. prop. 7 huius. Hic enim ostcndimus mentem ct corpus unum et idem csse individuum, quod iam sub Cogitationis. iam sub cxten- sionis attributp concipitur. Quae mentis idca ct mcns ipsa una eademque est rcs, quae sub uno eodenique at- tributo, ncmpe cogitationis concipitur. Mcntis, inquam, idea, et mens ipsa in Dco eadem necessitate ex cadem cogitandi potentia sequuntur dari. Nam rc vera idea

46
Mens humana pars est infiniti intellectus Dei, sive illius individui cogitantis, quod omnium idearum unione constat, et quatenus idea, vel mens pars est ideae Dei, eatenus Deus explica- tur per naturam mentis humanae. 29 ) Omnes cognitiones, quae in Deo sunt, quatenus per naturam mentis rei alicuius singularis expli- catui", sive, quatenus huius rei mentem consti- tuit, in hac mente sunt. so ) Mens vero inadae- quatas ideas habet, quatenus Deus simul cum
mentis, hoc est idea ideae nihil aliud est, quam forma idea quatenus haec ut modus cogitandi, absque relatione ad obiectum consideratur; simulac enim quis scit, eo ipso scit, se id scire, ct simul scit se scire quod sciat, ct sic in infinitum.
29) Eth. II. Prop. 11 Coroll. Hinc sequitur mentem huma- nam esse partem infiuiti intellectus Dei, et proinde, quuni dicimus, mentem humanaiu hoc vcl illud percipere, niliil aliud dicimus , quam quod Deus, non quatenus infinitua est, sed quatenus per naturam humanae mentis explica- tur, sive quatenus humanae mentis essentiam constituit, lianc vel illam habet ideam; et quum dicimUs, Deuin hanc vel illam ideam liabere, non tantum quatenus naturam hu- manae mentis constituit, sed quatenus simul cum mente humano alterius rei etiam habet idcam, tum dicimus mentem humanam rem ex parte, sive inadaequate percipere.
30) Eth. II. Prop. 12 Dem. Quicquid igiturin obiccto ideac humanam mcntem constituentis contingit, cius datur ne- cessario in Deo cognitio, quatenus naturam humanae mentis constituit, hoc est, cius rei cognitio erit necessa- rio in mcnte, sive meus id pcrcipit.

47
hac mente alius rei -etiara habet ideam S1 ) Hac de causa in IMente humana inadaequatae sunt ideae partium corpus humanum componen- tium 32 ), quoniam in Deo non sunt, nisi quate- nus aliis ideis affectus consideratur, deinde ideae rerum externarum, quae in Deo per nalu- ram mentis humanae cxplicato non sunt, nisi quatenus Deus affectus consideratur idea alte- rius rei, ipso corpore natura prioris ; denique affectionum ideae, quas corpus patitur per res externas, quoniam eodem modo in Deo non sunt, nisi quatenus aliarum rerum ideis affectus con- sicleratur 33 ). Mens igitur humana nec sui, nec corporis sui nec corporum externorum adae- quatam, sed confusam tantum et inadaequatam cogmtionem habere potest 31 ). In Deo per na-
31) viile citat. 29. pag. 46,
32) Eth. II. prop. 28. Dem. At corporum externorum adae- quata cognitio, ut et partimu corpus humanum componen- tium in Deo non est, quatenus humana mente, sed qua- aliis ideis affectus consideratur. Sunt ergo liae affectionum ideae, quatenus ad solam humanam mentem referuntur ve- luti consequentiae absque praemissis, lioc est, ideac confusae.
33) Eth. II. P,r.op. 22. Dem. At quatenus extcrnum cor- pus individuuni est, quod ad corpus liumanum non re- fertur, eius idea sive cognitio in Deo est, quatcuus Deus affectus consideratur alterius rei idca, quae ipso corpore cxterno prior est natura. Quare corporis externi adae- quata cognitio in Deo non est, quatenus ideam affectionis corporis humanae habet, sive idea affectionis corporis hu- niani adacquatam corporis exterui cognitionem non involvit.
34) vide citat 4. pag. 39.

48
turain mentis humanae explicato sunt quoque ideae adaequatae 35 ), quippe idea eius, quod om- nibus corporibus est commune, ss ) et ideae earum affectionum, quas corpus humanum patitur per id, quod omnibus corporibus est comnume, 37 ). Et hae ideae in mente quoque humana sunt adaequatae.
35) Eth. II. Prop. 43. Dem. Ponamus itaque davi in Deo quatenus pcr naturam mentis humanae cxplicatur ideam ndaequatam A. Huius ideac debet ncccssario dari etiam in Dco idea, quae ad Deum eodem modo refertur, ac idea A. At idea A ad deum referri supponitur, quaten,us per naturam mentis liumanae explicatur; ergo etiam iilea ideae A ad dcum eodcm modo debet referri, hoc cst, haec adaequata idea ideae A erit in ipsa mente, quae ideam adaequatam A liabet; adeoque qui adaequatam habet ideam, sive qui vere rem cognoscit, debet simul suae cognitionis adaequatam habere idcam, sive veram cognitionem, hoc cst, ut per se manifestum, debet siinul esse certus.
30) Eth. II. Prop. 38 Dem. Sit A aliquidquodomnibus corpori- bus commune, quodque aeque in parte cuiiiscunque cor- poris ac in toto cst. Dico A non posse concipi nisi ud- acquate. Nam eius idea erit necessario in Dco adae- quata, tam quatenus ideam coriioris humani, quam qua- tenus ideas habet eiusdem aftectionum.... hoc est, liaec idea erit necessario in Deo adaequata, quateniis mentem humanam constituit, sive quatenus ideas habet, quae io mente humana sunt. Mcns igitur A necessario adae- quate percipit, idque tam quatenus se, quam quatenus suum vel quodcunque cxternum corpus pcrcipit, nec A alio modo potest percipi.
37) Eth. II. Pr. 39. Dem. Ponatur iam humanum corpus a corpore extcrno afiici pcr id, quod cum eo habet com-

49
§• ll.
De harmonia, quae inter cogitationes hunianas et res externas obtinet.
Idoae siinplicissimae sunt substantiae partes sub cogitalionis attributo perceptae. quae sub ex- tensionis attributo consideratae corporum ele- menta sunt 39 ). Ordo igitur et connexus idearum idem est ac ordo et connexus rerum, 39 ) mensque ideas secundum ordinem percipiens rerum singu- larium cognitionem sibi comparat, 40 ) singula- rium et mutabiliiun rerum seriei quantum fieri potest percipiens 41 )- Pro altera rerum singu-
mune, lioc cst ab A; huius affectionis idea proprietatem A involvit, atque adeo idea huius affcctionis, quatenus proprietatcm A involvit erit in Dco adaeiniata, quatcnus idea corporis huiiiani affectus est, hoc est,- quatenus men- tis liumanae naturain constituit; adcoque haec idca est etiam in mentc adaequata.
38) Eth. II. Prop. 7. Schol. Sic etiam modus extensionis et idea illius modi una eadcmque est rcs, sed duohus mo- dis exprcssa.
39) Eth. II. Prop. 7. Ordo et connexio idcaruni idem est ac ordo et connexio rerum
40) Eth. V. Prop 1. Prout cogitationes, rerumquc idcae or- ' dinantur ct concatcnantur in Mentc, ita Corporis affcctiones
seu rerum imagincs ad amussiin ordinantur et concatenan- tur in Corpore.
41) Dc Intel. Emcnd. Tr. p. 9. 388. Seriem enim rcrum singularium, mutabilium impossibile foret humanae imbe- cillitati assequi, cum propter carum omncm numerum supcrantem multifudinem, tum etc.

50
larium connexione per entia realia cum sub- stantia mens idearum ordinatione progreditur ad cognitionem entium realium sive aeternarum causarum, et ad cognitionem entis illius, quod causa omnium rerum proponitur 42 ). Tali idea- rum concatenatione mens quam maxime refert Naturam.
42) Trac. de Emcnd. Intell. p. 388. Quod ad ordiiiem vero, et ut omnes nostrae perceptiones ordinentur et uniantur, rcquiritur, uti, tjuain primum lieri potcst, ct ratio postu- lat, inquiramus, an detur quoddam ens, et simul quale, quod sit omnium rerum causa, ut ejus cssentia objectiva sit etiam causa omnium nostrarum idearum, et tum niens nostra, uti diximus quam maxime referct naturam , nam ct ipsius essentiam et ordinein et unioncm habebit obje- ctive. Unde possiimus videre, apprime nobis esse neces- sarium, ut scinper a rebus plrysicis, sive ab entibus rea- libus omnes nostras idcas dcducamus, progrediendo, quoad cjus fieri potest, secunduin seriem causarum ab uno ente reali ad aliud ens reale, et ita quidem, ut ad abstracta et universalia non transeamus, sive ut ab iis aliquid reale non concludamus, sive ut ea ab aliquo reali non concludantur. Utrumque enim rerum progressum intel- lectus interrumpit. Sed notandum mc hic per seriem cau- sarum, et realium entium non intelligcre seriem rerum singularium mutabilium; scd tantummodo seriein fbcarum acternarumque.

51
Psychologiae pars altera
De mentis humanae affectibus
§. 12.
De affectuum definitione et divisione.
Ex unaquaque rei singularis actu existentis idea aliquis effectus necessario sequi debet, cuius effectus Deus, non quatenus infinitus est, sed quatenus illa idea affectus consideratur, sive Substantia est causa adaequata 43 ), hoc est, causa, quae sola per se sufficit ad effectum illum provocandum 44 ). Mens, cui haec adaequata idea inest ejusdem effectus causa est adae- quata. Deinde quum aliquid sequitur ex idea, quae in Deo est adaequata, non quatenus hanc ideam sive mentem solam constituit, sed quatenus aliarum rerum mentes simul format, effectus exo- ritur, cuius illa idea causa tantum partialis sive
43) Eth. III. Prop. 1. Dera. Deinde ex data quacunque idea aliquis effectus scqui neccssario debet, cuius effectus De- us est causa adaequata, non quatenua infinitus est, sed quatenus data illa idea affectus consideratur. At eius ef- fectus, cuius Deus est causa, quatenus affectus est idea, quae in alicuius niente cst ad acquata, illa cadem mens est causa adaequata.
44) Eth. III. Df. 1. Causam adaequatam apello eam, cuius cffe- ctus potest clare et distincte pcr candem percipi. Inadac.

52
inadaequata est 45 ). Mens vero, quatenus affec- tus alicuius causa adaequata est, quaedam agit, quatenus vero effectus alicuius causa inadae- quata est, quaedam patitur 4fi ). Patitur autem mens humana quatenus consideratur naturae pars, quae per se absque aliis clare et distincte percipi non potest 48 ). Quidquid mens sive sola, sive cum alliis agit, consistit in conservatione sui 48 ), et mentis actualis essentia nihil est, nisi potentia, qua in suo Ess perseverare conatur 49 ). Diversae mentis conditiones, quae ex hoc co- natu sequuntui', sunt affectus, qui ideo nihil sunt, nisi confusae ideae, quibus mens maiorem
quatenus scu partialem illam voco, cuius effectus per illam solam intelligi nequit. •
45) Etli. III. Prop. I. Dem. Deinde, quiquid nccessario se- quitur ex itlea, quae in Deo es^ adaequata, non quatenus Men- tem alicuius liominis tantuin, sed quatenus aliarum rerum mentes simul cum eiusdem hominis mente in se habet, eius illius liominis mens non est causa ailaequata, sed partialis.
40) Eth. III. Prjop. ]. Mens nostra quacdain agit, quaedam ve- ro patitur, nempe quatenus adaequatas habet ideas, eateuus quaedam necessario agit, et quatenus ideas inadaequatas hahet, -eatenus uecessario quaedam patitur.
47) Eth, IV. Prop. 11. Nos eatenus patimur, quatenus Natu- rae sumus pars, quae per se ahsque aliis non potcst coucipi.
48) Etli. III. Prop. 0. Unaquaeque res, quantuni in se est, in suo esso perseverare conatur.
49) Eth. III. Pro p 7 Dem. Qua re cuiuscunque rei po-
tentia sive conatus, quo ipsa vel sola, vel cunt aliis quidquam agit, vel agcre conatur, hoc est potcntia sive

53
vel minorem quam antea existendi vim corpori suo toto, vel aliquibus eius partibus in hae- rentem affirmat, et quibus datis Mens ad hoc potius, quam ad illud cogitandum determinatur 50 ) Conatus ipse ad mentem solam relatus Voluntas est, ad mentem et corpus simul relatus Appetitus vocatur, et appetituscum conscientia, quam mens de eodem habet, Cupiditas 51 ). Corporis potentia augeri et minui potest 52 ). Corporis porro potentia
conatus, quo in suo essc perseverare conatur, nilr.l cst, praeter ipsius rei datam sive actualein cssentiam.
50) Eth. 01. pag. 159 Affectuum generalis defi- nitio. Affectus qui animi pathcma dicitur, est confusa iilea, qua mcns maiorem vcl niinorem sui corporis, vel alicuius cius partis existendi vim, quam antea, afiirmat, et qua data ipsa meus ad lioc potius, quam ad illud co- gitandum determinatur.
51) Ethi HI. Prop. 9 Schol. Hic conatus, cum ad mentem solam rcfertur, voluntas appellatur; sed cum ad mentem et corpus simul refertur, vocatur appetitus, qui proinde nihil aliud est, quam ipsa hominis essentia, ex cuius na- tura ea, quae ipsius conservationi inserviunt, necessario sequuntur; atque adeo- homo ad eadem agendum deter- minatus est. Deinde inter Appetitum et cupiditatem nulla est differentia, nisi quod cupiditas ad homines ple- rumque rcferatur, quatenus alicuius appetitus sunt consr.ii, ct propterea sic deiiniri potcst, nempe, eupiditas est Appe- titus cum ciusdem conscientia. Constat itaque ex liis omnibus, nihil nos conari, velle, appetere neque cupere, <juia id bonum esse iudicamus, sed eontra nos propterca aliquid bonum esse iudicarc, quia id conamur, volumus, appetimus atque cupimus.
52) Eth. III. Post. 1. Corpus humanum potest multis affici modis, quihus ipsius Corporis agendi potentia augetur
4

54
quum augetur, M ens a minore ad maiorem perfe- ctionem, quum vero minuitur, a maiore ad mino- rem perfectionem transit 53 ). Transitio mentis a minore ad maiorem perfeetionem Laetitia, transitio a maiore ad minorem perfectionem Tristitia vocatur 5I ). Cupiditas, Laetitia, Tristi- tia sunt soli primitivi seu primarii afiecius, ex quibus cetera affectuum genera priurttur 55 ) Lae- titia concomitante idea cansae externae fit Amor,
vel minuitur, et etiam aliis, qui eiusdem agendi potcnti- am nec maiorein nec minorem reddunt.
53) Eth. III Prop. Quicquid corporis nostri agendi pDtentiarii
auget vel minuit, iuvat vel coercet, eiusdeni rei idea Mentis nostrae cogitandi potentiam anget vel minuit, iuvat vel cocrcet.
54) Eth. III. Prop. II. Schol. Yidemus itaque Mcntem mag- nas pati posse mutationes, et iam ad maiorein iam antem ad minorem perfectionem transire, quae quidem passionea cxplicant nobis aftectus Lactitiae et Tristitiae. Per Laeti- tiam itaque in sequentibus intelligo passionem, qua mens ad majorem perfcctionem transit, Per tristitiam autem passionem, qua ipsa ad minorem transit perfectionem. Porro aftectum laetitiae ad mcntein et corpus simul rela- tuin Titillationem vel Hilaritatem vocat. Tristitiae autem Dolorem vel Melancholiam. Sed notandum: tirMlatioiiem et dolorem ad homincm referri, quando una ejus pars prae reliquis est aftccta; hilaritatcm autem et melancho- liam, quando omnes pariter sunt aftectae, Quid d. imle cupiditas sit in Scholio Prop. 9 hujus, expiicui> et prae- ter hoc tres nullum alium agnosco aftectum primarium , nam reliquos ex his tribus oriri in seqq. ostendam,
55) Eth. III. pg. 147 IV. Expiic. Tres igitur tantum affectus prinii-
tivos seu primarios aguosco; neinpe laetitiae ct tristilitiae et- cupiditatis.

55
Tristitia concomitante idea causae externae Odium 55 ). Laetitiae et Tristitiae causa si ima- ginatio tantnm rei futurae vel praeteritae est, aliud affectuum genus exoritur, in quorum nu- mero Spes, Metus, Securitas, Desperatio et Conscientiae morsus 57 ). Omnium horum affec- tuum tot sunt species, quot species dantur ob- iectorum a quibus corpus humanum afficitur 59 ). Et hi quidem affectus sunt, qui ex mente se- quuntur, quatenus patitur. Affectus, qui ex mente oriuntur quatenus agit, Fortitudinis no- mine induuntur. Affectus huc pertinentes in duas classes dividuntur, in Animositatem et Ge- nerositatem. Animositas enim est cupiditas, qua
50) Eth. III. Prop. 13. Schol. Ex liis clare intelligitur, quid amor, quidque odium sit. Nempe amor nihil aliud est, qiiam Iaetitia concomitante idea causae externae, et odium nihil aiiud, quam tristitia concomitante idea causae extcrnae. Videmus deinde, quod ille, qui amat, necessa- rio conatur rem, quam amat praesentcin habere etc.
57) Eth. III. Prop. 18. Schol. II. Ex modo dictis intelli- gimus, quid sit spes, metus, securitas, desperatio, gaudium ct conscientiae morsus. Spes namque nihil aliud est, quam inconstans Iaetitia, orta ex imagine rei futurae vel praeterifae, de cujus eventu dubitamus. Metus contra inconstans tristitia ex rei dubiae imagine etiam orta. Porro si horum affectuum dubitatio tollatur ex spe iit sccu- ritas, ct ex metu dcsperatio etc.
58) Eth. III. Prop. 56. Laetitiae, tristitiae et cupiditatis, et consequenter uniuscujiisque affectus, qui cx his compo- nitur, ut animi Fluctuationis, vel qui ab his derivatur, nempe amoris, odii, spei, metus etc. tot species dahtur, quot suut species obiectorum a quibus afiicimur.
4*

56
quisque conatur suum Esse ex solo ralionis di- ctamine conservare, Generositas ea, qtia unus- qnisque ex solo rationis dictamine reliquos ho- mines iuvare conatur 59 ). Ex Intellectu oritur cu- piditas res tertio cognitionis genere sive sub ae- ternitatis specie percipiendi 00 ). Cupiditas haecce semper Laetitiam movet 6I ), quoniam mentis potentia, quum res tertio cognitionis genere percipit, non potest non augeri. Haec Laetitia concomitante idea Dei est mentis erga Deurn amor 62 ). Mentis amor intellec tualis erga Deum
59) Eth. III. Prop. 51). Schol, Omnes actioncs, qnae se- quuntur cx affectibus, qui ail nientem referuntur, quatc- nus intelligit, ad Fortitudinem refero, quam in Animosi- tatem ac Generositatem distinguo. Nam pcr Animos itateni intelligio Cupiditatem, qua unusquisqne conalur suum esse ex solo rationis dictamine conservare. Per Genero- sitatcm autem Cupidilateni intelligo, qua unusquisque ex solo rationis dictamine cohatur, reliquos homines iuvarc ct sibi amicitia iungere. Omnes itaque actiones, quae solum agentis utile intendunt, ad Animositatem, et qnac alterius etiam utile intendunt, ad Generositatem refcro.
00) Eth. V. Prop. 25. Summus Mentis Conatus, summaque virtus est, res intelllgere tertio cognitionis genere.
Cl) Eth. V, Prop. 32. Quicquid intelligimus tertio cognitio- ni« genere, eo delectamur, et quidem concoinitante itlea Dei tanquam causa.
62) Eth. V. Prop. 32. Coroll. Ex tertio cognitionis gcncrc oritur neccssario Amor Dei intellectualis. Nani cx boc cognitionis genere oritur Lactitia concomitante idea Dei, tanquuam causa, hoc cst, Amor Dei, non quatenus ipsam ut piaeseutein imaginaniur, sed quatenus Deum aeternum

57
nihil est nisi pars amoris intellectualis infiniti quo Deus se ipsum amat 03 ). Hic araor infinitus quo Deus se ipsum necessario amat, propterea quod omniiun rerum ex sua potentia progredi- entium habet cognitionem concomitante idea sui 01 ), solus affectus est, quem Deus habet, ne- que aliis affectibus turbari potest 65 ' 66 ). Corpus
esse intelligimus, et hoc est, qnod Amorem Dei intellec- tualem voco.
63) Eth. V. Prop. 30. Dem. Hic Mentis Amor ad mentis actiones referri debet, qui proinde actio est, qua Mens sc ipsam contemplatur, concomitante idea Dei, tanquam causa, hoc cst, actio, qua Deus quatenus per Mentem humanam explicari potest, se ipsum contemplatur, conco- mitante idea sui, atque adeo Iiic Mentis Amor pars cst infi- siiti amoris, quo Deus se ipsum amat.
64) Eth. V. Prop. 35. Deus se ipsum amore intellectuali in- 1 linito amat. Dem. Deus est absolute infinitus, hoc est, Dei natura gaudet infinita perfectione, idque concomitante idea sui, hoc est, idea suae causae, ethoeesl, quod Amo- rem intellectualem esse diximus.
65) Eth. V. Prop. 17. Dcus expers esC passionum, nec ullo Iaetitiae aut tristitiae affectu afficitur. Dem. lueae omnes, quatenus ad Deum referuntur verae sunt, atque adeo Deus expers est passionum. Deinde Dcus neque ad maiorem neque ad minorem perfectioncm transire po- test, adeoque nulla tristitiae aut laetitiae affectus afiicitur.
60) Etli. V. Prop. 17 Coroll. Deus proprie loquendo ne- minem amat neque odio habet. Nam Deus nullo laeti- tiae seu tristitiae affectu afficitur, et consequcnter nemi- nem ctiam amat nec odio habet.

58
humanum ita comparatum est, ut ab eodem sub- iecto plunmis iisque diversis affectionibus pos- sit simul agitari 67 ). Ea mentis constitutio, quae ex diversorum affectuum coniunctione exori- tur, animi Fluctuatio nominatur 63 ) Affectus tot modis alii cum aliis componi, indeque tot variationes oriri possunt, ut animi fluctuatio- nes nullo numero definiri queant 69 ).
Eth. V. Prop. 19. Qui Deum amat, conari non potest, ut Deus ipsum contra amet.
67) Eth. III. Prop. 17. Schol. Nam corpus humaniim cx plurimis divcrsae naturae individuis componitur, atque adeo ab uno eodemque corpore plurimis diversisque mo- dis potest afiici; et contra, quia una eadcmque res multis modis potest affici, multis ergo ctiam diversisque modis unam eandemque corporis partem' poterit afficere. Ex qui- bus facile concipere possumus, unum idemque obiectum posse esse causam multorum contrariorumque aftectuum.
68) Eth. III. Prop. 17. Schol. Haec mentis constitutio, quae scilicet ox duobus contrariis aftectibus oritur, animi voca- tur fluctuatio. Scd notandum, mein Prop. praec. has animi fluctuationes ex causis deduxisse, quae per se unius, ct per accidens alterius affectus sunt causa, at non, quod negem animi fluctuationcs plerumque oriri ab ob- iecto, quod utriusque affcctus sit efficiens causa.
09) Eth. III. Prop. 5!>. Schol. Imo, unicuiqueex iam dictis clare constare credo, affectus tot modis, alios cum aliis posse coniponi, indeque tot variationes oriri, ut nullo nu- mcro defiuiri qucant.

59
§• 14.
D e a f f e c t u u ra v i r i b u s.
Hoino affectibus semper obnoxius est, et ut maris undae la cpntrariis ventis agitatae 70 ) even- tus atque fati sui inscius agitatur. Huius agi- tationis ratio non pendet a sola hominis po- tentia, sed a potentia rerum externarum, quae affectuurn snnt causae, cum humana potentia comparataLimitata autem hominis potentia a rerum externarum potentia infinite supe- ratur, ita ut homo non sit sui iuris, sed rebus magis externis secundum naturae or- dinem in oinnibus determinetur 7J-73 ). Ad inen-
70) EtH. IH. Prop. 59. Scliol. Ex quihus apparet, nos a cau-
sis externis niultis inodis agitari, nosque, perimle ut ma- ris uhnae a contrariis ventis agitatae fluctuari, nostri even- tus atque fati inscios.
71) Eith. IV. Prop. 5. Vis et incrementum cujusque passio- sionis, ejusque in existendo perseverantia non definitur potentia, qua in existendo perseverare conamur, sed cau' sae cxternae potentia cunt nostra comparata.
72) Eth. IV. Prop. 3. Vis, qua Iiomo in existendo perseve
rat, limitata est, et a potentia causarum externarum in. finite superatur. Dem. Patet ex Axiomate hujus. Nam dato hoinine datur aliquid aliud, puta A, potentius, ct dato A datur deindc aliud, puta B, ipso A potentius, et lioc in infinrtum; ac deinde potehtia hominis potentia alterius rei definitur, et a potcntia causaruin externarum infinite superatnr.
73) Eth. IV. Appendix. Cap. 32, Sed humana potentia ad-
luoduin liniitata cst, ct a potcntia causarum externarum

60
tis agitationes demetiendas primmn quidem, quod attinet ad affectuum inter se rationes, notandum est, affectibus contrariis simul in eo- dem subiecto existentibus, in omnibus vel in uno fieri debere mutationern, donec desinant con- trarii esse 74 ), eo quod infirmiores a firmioribus delentur 75 ). Affectus vero eo maior est, quo maior res externa eum excitavit, deinde 76,77 ),
infinite snperatur, atque adeo potestatem absolutam non habemus, res, quae extra nos sunt, ad nostrum usuiu ad- aptandi,
74) Eth. V. Ax. I, Si in eodem subjecto duae contrariae actiones excitentur, deliet necessario vel in utraque vel in una solae mutatio fieii, donec desinant contrarii esse.
75} Etli. IV. Prop. 7. Deni. Affectus quatenus ad mentem refcrtur, est idea, qua mens majorem vel minorem sui corporis existendi vim, quam antea affirmat. Cum igitur mens aliquo affectu conflictatur, afficituv simul affectione. qua cjus agendi potentla augetur vel luinuitur. Porro haee corporis affcctio vim a sua eausa accipit perseve- randi in suo esse; quae proinde nec tolli pofest, nee coerceri, nisi a causa corporca, quae corpus afficiat affe- ctione, ilti contraria et fortiori, atque adeo mcns affici- tur idea affectionis fortioris et contrariae priori, hoc est, mens afficitur affectu fortiore et contrario priori, qui scilicet prioris existentiain secludit, vel tollit; ac proihde affectus nec tolli nec coerceri potest, nisi per affectuiu contrarium et fortiorem.
76) Eth. V. Ax. II. Effectus potentia definitur potentia ip- sins causae, quatemis cjus essentia pcr ipsius causae es- sentiain explicatur.
77) Ethi IV. Prop. 5. Vis et incrementum cujuscunque pas- sionis, ejusque in existendo perseverantia non dcftnitur

61
quo phiribus causis simul concurrenlibus ex- oritur 73 ). Quod attinet ad hominis potentiam, caeteris paribus, affectus mentis imaginationibus et adaugeri et diminui possunt. Sic, verbi causa, affectus, cuius causam in praesenti ad- esse mens imaginatur, fortior redditur eo, cuius causam mens non adesse imaginatur 79 ), affectus contra erga reiu, quam mens in praesenti non existere scit, et quam ut contingentem tantum imaginatur, multo remissior est, quam si rcm in praesenti sibi adesse imaginatur 80 ).
5. 15.
De hominis virtute.
Virtus est ipsa humana potentia, quae solo conatu definitur, quo homo in suo Esse per- severare conatur 31 - 82 ). Suum Esse ex funda-
potentia, qua nos in existendo perseveramus, sed causae cxternae potentia cum nostra comparata. *
7S) Eth. V. Prop. S. Quo nffectus aliquis u pliuibus eausis simul concurrentibus excitatur, eo major est.
79) Eth. IV. Prop. 9. Affcetus, cuius causam in pracsenti nobis adesse irnnginamur, fortior est, quam si eandem non adesse imaginaremur.
SO) Etn. IV. Prop. 12. coroll, Affectus erga rem, quam scimus in praesenti non adesse, et quam ut cohfingen- tem imagmamur, multo remissior est, quam si rem in praesenti nohis adesse iinaginaremur.
S2) Etb. IV. Dff. S. Per virtutem et potentiam idcm intel- ligo, hoc cstvirtus, qnateuus ad hominem refertur, est ipsa

62
mento proprium utile quaerendi conservare, ex yirfute absolute agere, vivere ex ductu ratio- nis, unurn et idem est 83 ). Utile vero est id quod corpus humanum ita disponit, ut plurimis mo- dis affici possit, vel quod idem aptum reddit ad corpora externa plurimis modis afficienda; id contra noxium, quod corpus ad haec minus aptum reddit 84 ). ld porro, quod homo certo scit sibi utile esse, est bonum S3 ) Bona igitur esse de-
liominis essentia seu natura, quatenus potestatem habet quaedaht efficiendi, quae pcr solas ipsius naturae leges possunt intelligi.
82) Eth, IV. Prop. 2<> Quo magis unusque suum utilc quae- rere, hoc est, suum esse conservare conatur et potest, eo magis virtuti praeditus est; contra, quateniis unusquisque suum utile, hoc est suum esse conservare negligit, eate- nus est impotens.
83) Eth. IV. Prop. 24. Ex virtute absolute agere, niltil aliud in nobis est, quam ex ductu rationis Bgere, vivere, suum esse conservare, (haec tria idciu signilicant), ex funda- mento propriuin utile quaercndi.
84) Eth. IV. Prop. 38. Id, quod Corpus hunianum ita dispo- nit, ut plurimis modis possit affici, vel quod ideni aptura reddit, ad Corpora externa pluriiius modis afRciendum, homini est utilc; et co utilitis, quo Corpus ab eo aptiua redditur, ut pluribus inodis afficiatur, aliaque corpora af- ficiat, et contra, id noxiuin est, quod Corpus ad haec mi- nus aptUm reddit.
85) Eth. IV. Def. I. Per bonum id intelligani, quod certo scimus nobis csse ultie.

63
bent, quae efficiunt, ut motus et quietis raodi, quos corporis partes invicem sequuntur, con- serventur, ea contra mala, quae efficiunt, ut eorporis humani partes alios ad invicem mo- tus et quietis modos ineant 86 ). Omnes itaque actiones, hoc est, cupiditates iliae, quae homi- nis potentia sive virtute definiuntur, semper bonae sunt, reliquae autem tam bonae quam malae esse possunt 87 ), excepto Odio, quod nunquam esse potest bonum 8S ) Omnia enim ex necessi- tate divinae naturae sequentia naturalia tantum sunt, neque bonurn et malura aliud quidquam sunt, nisi modi cogitandi in mente humana; et si quis aliquid molestum et malum esse cogi- tat, et impium, horrendum, iniustum et turpe, id ex eo fit, quod res ipsas turbate, mutilate, confuse concipiebat 89 ). Itaque apparet hominein
SO) Eth. IV. pro, 39. Quae effieiunt, ut motus et quietis ratio, quam corporis humani partes ad invicein halient, conservetur, bona sunt; et ea contra mala, quae efli- ciunt, ut corporis humani partes aliam ad inricein inotus et quietis Iiabeant rationem.
87) Eth. IV. Appendix. cap. 3. Nostrac actiones, hoc est cupiditates illae, quae iiominis potentia, seu ratione de- liiiiuntur. semper bonae sunt, reliquae tam bonae quani malae csse possunt.
88) Etb. IV. prop. 45. Odium nunquam potest esse bonum,
8!)) Etli. IV. Prop. 73. Seliol. ad qu td accedit id, quod in SchoL Prop. 50 buius partis et aliis in locis notaviinus, quod scilicet vir fortis hoc apprimc consideret, nempo

64
nihil conari, velle, appetere, cupere, quia id bonum esse iudicat, sed contra aliquid bonum esse iudicare, quia id vult, conatur, appetit, cupit 9' 91 ). Hac boni malique vera cognitione homo affectus coercere potest, non quatenus cognitio vera est, sed quatenus ut affectus con- sideratur 92 ), quoniam affectus neque coerceri neque tolli potest, nisi alio affectu qui affectu coercendo est fortior 93 ). Cognitio boni et mali
quod omnia ex necessitate divinae naturae scquantur, ac proinde quicquid molestum et malum esse cogitat, ct quicquid praeterea inipium, horrendum, injustnm et turpe videtur, ex eo oritur, quod res ipsas perturbate, uti- late et confuse concipit.
00) Eth. III. pr. 9. Schol. Constat itaque cx his omnibus, nihil nos conari, velle, appetere, neque cupere, quia id bonum esse iudicamus; sed contra nos proptcrea aliquid bonum esse iudicare, quia id conamur, volumus, appeti- mus atque cupimus.
91) Eth. III. pr. 39. Scliol. Supra ostendimus, nos niliil
cupere, quia id bonuin esse iudicamus, sed contra id bo- num vocamus, quod cupimus; et consequenter id quod aversamur, malum vocamus; quare unusquisque ex suo aftectu iudicat, seu aestimat, quid bonum, quid pravum quid denique optiiuum, quidque pessimum sit.
92) Eth. IV. Prop. 14. Vera boni et mali cognitio, quate- nus vera, nullum affectum coercere potest, sed tantum, quatenus ut affectus considerare potest.
93) Eth. IV. prop. 7. Affectus nec coiirceri ncc tolli potest nisi per affectum contrarium et fortiorcm aftectu coer- cendo.

65
est vero ipse Laetitiae et Tristitiae affectus, quaetenus homo eius conscius est 59 ). Mentis potentia in affectus consistit igitur in eo, quod idearum concatenatione et ordinatione corpo- ris affectiones ordinantur 95 - % ). Attamen hoc modo non omnes affectus omnino opprimere po- terit 9T ). Acquiescentiam, quantum hoc fieri pot-
9-1) Etli. IV. prop. 8. Cognitio boni ct niali nihil aliud cst, quam laetitiae et tristitiae affectus, quatenus eius stimus conscii.
95) Eth. V. Prop. 1. Prout cogitationes rcrumque ideac orilinantur et concatenantur in Mente ita corporis affc- ctiones, seu reruni imagines ad annissim ordinantur in corpore.
96) Eth. V. Prop. 9. 20 Schol____ Atque his omnia affc-
Ctuum remedia sive id, quod mens, in se sola conside- rata, adversus affcctus potest, comprehendi; ex quibus apparet, mentis in affectis potentiam consistere I. iu ipsa affectuum cognitione II. in eo, quod affectus a cogitatio- ne causae externac, quam confuse imaginamur separat; III. in tempore, quo affcctiones, quae ad res, quas in- telligimus referuntur, illas superant, quae ad res referun- tur, quas confuse seu mutilitate concipimus. IV. iu multitudine causarum a quibus affcctiones, quae ad re- rum communcs proprietates, vcl ad Dcum referuntur, foventur V. denique in ordine quo mens suos affectus ordinarc ct inviecm concatenare potest.
97) Eth. IV. Prop. 15. Cupiditas, quae ex vera boni ct mali cognitione oritur, multis aliis cupiditatibus, quae cx affectibus quibus conflictamur, oriuntur, restingui vel coerceri potest.

66
est, acquirit mens tertio fl8 ) cognitionis genere et ratione "). Acquiescentia enim est Laetitia orta ex eo, quod homo se ipsum suamque agen- di potentiam contemplatur 20 °). Necessarium igitur est, ut in unoquoque affectu hanc su- am potentiam cognoscat, quod fit, simulac eius claram atque distinctam ideam format, eoque mentis passionem in actioncm mu- tat 1 2 ). Ita quidem impedire non potest, quo minus multa eveniant contra id, quod utilitatis ratio poscit. Aequo tamen animo hoc feret, intelligens, omnia secundum ae- ternas naturae leges fieri, neque suam po- tentiam eo usque extendere se potuisse 3 ).
98) Eth. V. prop. 27. Ex hoc tertio cognitionis gcncre summa, quae dari potest, inentis acquiescentia oritur.
99) Eth. IV. pr. 52. Acquiescentia in se ipso ex ratione oriri potest, ct ea sola arquiescehtia, quac cx rationc uritur, summa est, quae dari potcst.
200) Eth. 111. Aff. Deff. 25. pag. 152. Acquiescentia in se ipso est laetitia orta ex eo, quod liomo se ipsuin, suanique agendi potentiain conteniplatur.
1) Eth. IV. prop. -59. Ad omnes actiones, ad quas ex
affectu, qui passio est, detenninaniur, possumus ahsque co a rationc detenninari.
2) Eth. V. prop. 3. Affectus, qui passio cst, desinit csse passio, simuiatque eius claram et distinctam; imagineiu formamus.
3) Eth. IV. App. cap. 32...... Attainen ea, quae nohis
ercniunt coritra id quod nostrac utililatis ratio postulat, acquo animo feremus, si conscii sumus nos functos no-

67
Summa vero mentis virtUs est, res tertio cogni- tionis genere cognoscere 4 ). Ex hac cognitione sequitur conatus rerum tali modo cognoseen- darum 5 ), et cum hoc anior erga Deum intel- Jectualis, qui suminus affectus est, propterea quod in omnibns rebus habet causam 6 ). Acquiescen- tia igitur est hicce amor erga Deum inteJIec- tualis 7 ), et hic ainor ipse est Ueatitudo. Bea-
stro officio fuisse, et potentiam, quam habemus non po- tuisse se eo usque cxtendere, nt eadem vitare possemus, nosquc partem totius naturae esse cuius ordiuem sequi- n.ur. Quod si elare et distincte intelligamus, pars Hla nostri, quae intelligentia delinitur, hoc est, pars melior nostri in eo plane aequiescet, ct in ea acquiescentia per- severare conabiturf Nam quatenus intelligimus, nihil ap- petere, nisi id quod necessariuni est, nec absolute, nisi in veris, acquiescere possumus; adeoque, quatenus liaec recte iiitelliginius, eatenus couatus mclioris partis nostri cum ordine totius naturae convenit.
4) Eth. V. prop. 25. Suinmus mentis conatus, summaque virtus est, res inteiligere tertio cognitionis gcnere.
5) E th. V. prop- 32. Coroll. Ex tertio cognitionis genere oritur necessario Amor Dei inteliectualis.
0) Eth. V. prop. IG. Dcm. Est cnim hic amor iunctus om- nibus corporis affectionibus, quibus omnibus fovetur, at- que adeo mentem maxime occupare debet.
7) Etb. V. Prop. 27. Ex hoc tertio cognitionis genere summa, quae dari potest mentis acquiescentia oritur. Dem. Summa mentis virtus est Deuni cognoscere, sive res ter- tio cognitiouis genere inteliigerc, quae quidera virtus eo maior est, quo mcns hoc ccognitionis genere niagis res cognoscit; adeoque, qui res hoc coguitionisgenere cogno-

68
titudo igitur non pretium virtutis est, sed ipsa virtus, quae honiinis potentia definitur. Ho- mo eadem gaudet, non propterea, quod libidi- nes coercetj sed coercet libidines, quatenus iJIa beatitudine, sive virtute, sive potentia gaudet. 8 )
5. 15.
De morte et de mentis parte ae te rn a.
Corpus moritur non tantum, quum mutatur in cadaver, sed quoties eius partes tales pa- tiuntur mutationes, quae ejus naturam prorsus mutant. 9 ) De mente idem debet contendi, ta- men non absolutc cum corpore destrui potest.
scit, is ad summam humanam transit perfectionem, et consequenter summa Laetitia afficitur, idque conconii- tante idea sui, suaeque virtutis, ac proinde ex lioc cognitionis gcnero sunima, quae dari potest oritur acquiescentia,
8) Eth. V. Prop. 52. Beatitudp non est virtutis praemium
sed virtus ipsa; nec eadem gaudemus, quia lihidines coercemus, sed contra quia eadein gaudemus, ideo libi- dines coercere possumus. Dem. Beatitudo in amore erga Deum consistit, qui quidcm amor cx tertio cognitionis genere oritur, atque adeo liic Amor ad Mentem, quate- nus agit, rcferri debet, ac proinde ipsa virtus est.
9) Eth. IV. Prcp. 39 Sehol. Sed hic notandum, quod
Corpus tum mortem obire intelligam, quando eius partes ita disponuhtur, ut aliam motus et quietis rationem ad invicem obtineant. Nam negare non audeam Corpus humanum retenta sanguinis circnlatione ct aliis, propter quae Corpus viveie existimatur, posse nihilominus in

69
Est enirn in mente aliquid, quod aeterna qua- dam necessitate per ipsam Dei essentiam con- cipilur, et hoc ad mentis essentiam pertinens mentis pars ea est, quae necessario est aeterna et in omnibus mutationibus remanet 10 ).
aliam naturam .1 sua prorsus diversam mutari. Nam nulla ratio me cogit ut statuam, Corpus non mori, nisi nuitctur in cadaver; quin ipsa experientia aliud suadere vide-
tur.......Sed ne superstitiosis materiam suppeditem
movcndinovas quaestioncs, malo haec in medio relinqucre.
10) Etli. V. Prop. 23. Dem. tn Deo datur necessario con- ceptus seu idea quae corporis humani essentiam exprimit quae propterea aliquid necessario est, quod ad csscntiam Mentis huinanae pertinet. Sed Mentis humariae nullam durationem quae tempore definiri potest, tribuiiuus, nisi durante Corpore. Cum tamen aliquid nihiiominus sit id, quod aeterna quadam necessitate per ipsam Dci es- sentiain concipitur, cst necessario hoc aliquid, quod ad inentis essentiam pertinet, aeternum.
5

70
€ a p u t q u a r t u m.
De inre doctrina philosophic a.
5. 16.
D e i u r e n a t u r a 1 i.
Ius naturale cpinplectitur regulas naturae uniuscuiusque iadividui, secundum quas unum- quodque naturaliter determinatum concipifur ad certo modo existendum et operandum"). Quidquid itaque umisquisque sub solo naturae impeVio consideratus sibi utile vel duetu sanae rationis vel ex affectuum impe<u iudicat, id sumioo naturae iuie appetere, et quacunque ra- tione, sive vi, sive dolo, sive precibus, sive quoctinque alio modo poterit, sibi r.omparare licet'-), nihilque secundum ius naturale vetitum
II) Tr. pol. II. §. 4. Per ius itaqne naturac intelligo ipsas naturae lcgcs seu regulas secundum quas omnia fiunt, hoc est, ipsam naturae potentiam, atqne adeo totins naturae ct consequenter uniuscuiusque individui naturale ius co usque se extcndit, quo eius potcntia; ct consequenter, quidquid unusquisque liomo ex legibus suae naturae agit, id summo naturae iure agit, tantumque in naturam habct iuris, quan- rum potentia valet.
' 12) Tr. th. pol. XVI. p. 176. Quidquid itaque unusquisque, qui sub solo naturae imperio consideratur, sibi utilc vel ductu sanae rationis, vel ex affectuum impetu iudicat, id

71
est, nisi quod nemo potest et nemo cupit. ,3 ), peccatumque in statu naturali non datur l5 ). Uniuscuiusque individui ius naturale eousque se extendit, quo eius potentia 10 ). Hinc sequitur unumquemque tamdiu alterius esse iuris, quam- diu sub alterius potestate est, et eatenus tan- tum sui iuris, quatenus vim omnem repeilere, damnumque sibi illatum e sui animi sententia vindicare et omnino quatenus ex ingenio suo
summo natutae iure nppctere, ct quacunque rntione, sive vi, sive prccibus, sive quocunque demun modo facili- us potcrit, ipsi cnpere licet, et consequcnter pro hoste habere eum, qui impedirc vult, quominus animuin ex- pleat suum.
13) Tr. pol. II, §. 8 Ex quibus sequitur ius et institutum naturac, sub quo omnes nascuntur et maxima ex pavte vivunt, nib.il, nisi quod ncmo cupit et nemo potcst pro- hibevc, non contcntiones, non odia, non irnni, non dolus, nec absolute aliquid, quod appctitus suadet, aversari.
1-1) Tr. pol. II. §. 18. Ex his perspicuum nobis fit, in statu naturali non dari peccatum, velsi quis pcccat, is sibi, non altcri peccar, quandoquidem nemo iure naturac alteri, nisi velit, movem gerere tenetur, nec aliquid bonum, aut malum haberc, nisi quod ipse cx suo ingenio bonuin aut nialuni esse decernit, ct nihil absolute naturae iure prohibetur, nisi quod neino potest.
15) Eth. IV. prop 37.' Schol. II. Existit unusquisque sum- nio naturae iure ct consequentcr suniino naturac iure unusquisque ea agit, quae cx suae naturae nccessitate sc- quuntur: atque adeo summo naturac iure unusquis- quc iudicat quid honum quid nialum sit, suaeque utili- tati cx suo ingcnio vindicat. ..... atque adco in statu
naturali pcccatum concipi nequit ctc.
10) vid. citat II. pag. 70.
5*

72
vivere potest 17 ). Sed potest quoque aliquis libero arbitrio potestatis suae quantum vult transferre in alium I8 ). Hinc oritur pactum, quod tamen hullum vim liabere potest, nisi ra- tione utilitatis, qua sublata tollitur et irritum manet 19 20 ).
§• 17.
De origine Imperii sive status civilis.
Uniuscuiusque hominis ius potentia eius determinatur. Haec singuli potentia cum omni-
17) Tr. pol. II. §. 0. Praeterea sequitur unumquemque tam- diu alterius essc iuris, quamdiu sub alterius potcstatc est, et catenus sui iuris, (juatenus vim omnem repellere, dam- numque sibi illatum ex sui animi sentcntia vindicare, et absolute, quatenus ex suo ingenio vivcre potest.
J8) Tr. th. pol. Cap. XVI. pg.179: Verum quia iam osten- dimus, ius naturale sola potentia uniuscuiusqne determi- nari, sequitur, quod quantum unusquisque potentiae, quam habct, in alterum vel vi, vel sponte transfert, tantum etiam dc suo iurc alteri nccessario cedere.
19) Tr. th, pol. C. XVI. p. 178. Ex quibus concludimus pac- tum nullam vim habere posse, nisi ratione utilitatis, qua sublata pactum simul tollitur et irritum manet.
20) Tr. th. pol. C. XVI. 177. Nam lex humanae naturae uni- versalis est, ut nemo aliquid, quodbonum esse iudicat ne- gligar, nisi spe maioris boni, vel ex metu maioris damni, nec aliquod malum praefcrat, nisi ad maius evitandum,
vel spe maioris boni.....Atque haec lex adeo firmitcr
naturae humanae inscripta est, ut inter aetcrnas veritates sit ponenda, quas ncmo ignorare potest, At ex ea ncces- sario sequitur, neminem absque dolo promissurum, se

73
um ceterorum potentia comparata, minima est, et unus solus frustra ab omnibus sibi cavere conetur 21 ). Si vero duo siinul conveniunt, et vires iungunt, plus simul possunt, et consequen- ter plus iuris habent, quam uterque solus, et quo plures necessitudines sic iungunt, eo plus iuris habent 22 ). Hoc ius quod multitudinis po- tentia definitur, Imperium appellatur. Singu- lus vero quisque potentiam suam transferre potest vel in omnium socieatem, vel in paucos, vel in unum. Inde Democratia, Aristocratia, Monarchia oriuntur 24 ). Contractus tamen seu
iure, quod in omnia habet, cessurum, et al>solute nemi- nem promissis staturum nisi ex metu maioris mali, vel spe maioris boni.
21) Tr. pol. C-H. §. 15. Cum autem in statu naturali tamdiu nunusquisque sui iuris sit, quamdiu sibi cavere potest, ne ab alio opprimatur et unus solus frustra ab omnibus sibi cavere conetur etc.
22) Tr. pol. C. II. §. 13. Si duo simul conveniunt, et vires iungunt, plus simul possunt, et conscquentcr plus iuris in naturam simul habent, quam uterquc solus, ct quo plures neccssitudincs sic iunxerunt suas, eo omnes simul plus iuris habebunt.
23) Tr. pol. C. II. §. 17. Hoc ius, quod multitudinis potcntia dcfinitur Imperium appellari solet. Atque lioc is absolute tenet, qui curam Rei publicae cx conUnuni consensu ha- bct, nempe iura statuendi, interpretandi etabolcndi, urbes muniendi, de bello et pace decernendi etc. Quod si hacc iura ad Concilium pertinent quod ex communi multitudine componitur, tunc uuperium Dcmocratia appellatur, si au- tcm cx quibusdam tantum selcctis, Aristocratia, ct si de-

74
leges quibus multitudo ius suum in unum con- cilium vel hominem transtulit, violari debent, quando communis salutis interest ? easdem vio- lari 24 ).
§■ 18.
D e i u r e s u m m a e p o t e s t a t i s c o n t r a c i v e s.
Cui summa potestas, sive unus sit, sive pau- ci sive denique omnes, concessa est, huic sum- mum ius, quicquid velit, imperandi compe- tit 25 ), quod non nisi metu et reverentia circum- scribitur 26 ). Hoc ius consistit in eo, quod solus decernit, quid bonum, quid malum, quid aequum, quid iniquum, hoc est, quod singulis vel omnibus simul agendum sit, vel omitten- dum: ei competit leges condere easque inter-
nique Reipublicae cura et consequcntev imperium pencs unum sit, tum Monarcliia appellatur.
21) Tr. pol. C. IV. §. 6. Contractus scu leges, quibus mul- tifcudo ius suum in unum Concilitim, vel hominein trans- fertunt, non dubium est, quin violari debeaut, quando communis salutis interest, easdem violari.
2£>) Tr. tlie. pol. C. XVI. pag. 181. Nam, quisquis summani liabet potestatem, sive unus sit, sive pauci, sive deniquc omnes, certum est, ei suinmum ius quicquid vclit impe- randi competere.
26) 2. Tr. pol. IV. §. 4. . . . Civitas itaquc ut sui iuris sit, metus et revcrentiac caussas scrvare tenctur, alias civitas cssc desinit.

75
pretari; et, si necessitas poscit, immutare 27 ). Et non civilium tantum rerum auctor est, sed res sacrae eotlenv modo ab eo pendent; et Reli- gionis cultus et pietatis exercitium summis po- testatibus ita determinare licet ut Reipublicae paci et utilitati prosint 28 ). Summa potestas de- nique omnes pro hostibus habere potest, qui se- cum in omnibus non absolute conveniant, sed, quamvis jure violentissime regnare licet, et ci- ves ievissimis de causis ad necem ducere, uti- litatis tamen ratio poscit, ut potentiae conces- sae vis comparetur cum non concessae viribus ceterorum 29 ).
27) ]. Tr. pol. C. IV. §. I. lus summarum potcsfatum, quod earum potentia determinatur, in pracc. Cap. ostendimus, id- que in hoc potissimum consistere vidimus, nempc quod im- perii veluti raens sit, qua omnes duci debent, adcoque so- las ius habere deccrncndi, quid bonum quid nialnm, quid acquum, quid iniquum, hoc est, quid singulis vel omuibus simul agendum, vel omittendum sit, ac proinde vidimus iis solis ius compctere leges condendi easque, quando de iis quaestio est, in quocunque singulari casu interpretan- di ct dccernendi, an datus casus contra vel sccundum ius factus sit etc"
28) Tr. th. .pol. Cap. XIX. p. 214. Et praeterea quod rc- ligionis cultus et pictatis exercitium reipublicae paci et uti- litati accommodari, et conseqncnter a solis summis potc- statibus determinari debct, quacquc adeo eius etiam iutcr- prctcs debent essc.
29) Tr. tli. pol. Cap. XX. p. 226. Verum quidem est, eas iure posse omnes, qui cum iisdem in omnibus absolute non sentiunt, pro hostibus habcre; sed nos de ipsarun iure uon dispu-

76
§. 19.
D e iure civium privato.
Ius civile privatum est uniuscujusque liber- ias ad sese in suo statu conservandum sum- mae potestatis edictis determinata, ejusque so- la auctoritate defensa 30 ). Unusquisque enim vel ex libero animo vel metu summi supplicii tenetur, ut summis potestatibus pareat 31 ). Civi
tamus, sed dc eo, quod utile est. Concedo enim easdem iure posse violentissime regnare, et cives levissiinis de causis ad necem ducere, at omnes negabunt, luiec salvo sanae rationis iudicio lieri posse: imo quia hacc non sine magno totius iinperii periculo faccre possunt, negare etiam possumus easdem absolutam potcntiam ad liacc ct similia babere, ct consequenter ncque etiam absoluturu ius; ius enim summarum potestatum ab earum potentia deterininari ostendimus.
30) Tr. tb. pol. C. XVI. p. 182. Per ius enim civile priva- tum nihil aliud intelligere possumus, quam uniuscuiusque libertatem ad scse in suo statu conservandum quae cdictis summae potestatis dcterminatur, solaquae ciusdem aucto- ritate defenditur.
31) 1. Tr. pol. C. III. §. V. Videmus itaque unumqucmque civem non sui, sed civitatis iuris esse, cujus omnia man- data tenetur exscqui, nec ullum babcre ius dccernendi quid aequum, quid pium, quidve impium sit, sed cbntra, quia imperii corpus uua vcluti mente duci debet, et con- scquentcr civitatis voluntas pro omnium voluntatc haben- da est, id qnod civitas bonum et iustum esse decernit, tanquam ab unoquoque decretum esse censendnm est: at- que adeo, quamvis subditus civitatis dccreta iniqua esse ccnseat, tenctur nihiloininus cadem exscqui.

77
quoque non licet civitatis decreta sive jura in- terpretari 32 ). Quum tamen societatis tinis sit pax securitasque singulorum 33 ), licebit civibus talia condere instituta, quibus tuti sint, ne a summa potestate prorsus opprimantur 31 ). Prae- terea dantur jura, quae nemo, qui homo esse non desinit, in aliuin transferre qotest, jus na- turale videlicet, 35 ) sive libera ratiocinandi fa- cultas et de rebus quibuscunque judicandi 3i ). In libera igitur civitate unicuique licere de- bet et sentire quae velit et dioere, et hoc jus salva Republica unicuique concedi potest 37 ).
32) Tr. pol. C. III. §. 4. Praeterea coricipere etiam non possumus, quod unicuique civi liceat Civitatis decreta seu iura interpretari.
33) Tr. pol. C. V. §.2. Qualis autem cujuscunque imperii sit
status, facile ex fine status civilis cognoscitnr; qui scili- cet nullus alius est quam pax vitaeque sccuritas.
34) Tr. pol. Cap. VI. §. 3. Quod fit, si imperii rea ita ordi- nentur ut nihil quod ad communem salutem spectat, ul- lius iidci absolute committatur.
35) Tr. th. pol. Cap. XVII. p. 187. Nam nemo iinquam
suam poteutiam, ct eonsequenter neque suiim ius ita in
alium teansferre potevit, ut homo esse desinat......
Quare concedendum, unumquemque nmlta sihi sui iuris reservare quae propterea a nullius dccreto sed a suo solo pendent.
3G) Tr. th. pol. Cap, XX. p. 226. Si itaque nemo libertate sua iudicandi et sentiendi, quae vult, cedere potest, sed unusquisque maximo naturae iure dominus suarum cogi- tationiim cst, etc.
37) Tr. th. pol. C. XX. p. 225. Ostcnditur, in Libera

78
§• 20.
De iure publico quo civitates inter se tenentur.
Duo imperia inter sese ita se habent uti duo homines in statu naturali. 33 ) Unum quod- que igitur tantum iuris habet, quantum poten- tiae, eatenus sui iuris est, quatenus sibi con- sulere et cavere potest, ne ab alio opprima- tur, eatenus alterius iuris, quatenus alterius civitatis potentia tenetur. 39 ) Civitas quaeque in omnibus nihil sequitur nisi propriam utili- tatemj propterea licet inferre bellum, quando- quidem, ut bellum geratur, sufficit, eius rei habere voluntatem. 40 ) Foedera quoque inita
Republica unicuique et sentire quae velit, ct quae sentiat dicerc liccre.
38) Tr. pol. C. III. §. II. Nam quandoquidem lus summac potestatis niliil est, practer ipsum Naturae ius, sequitur, duo impcria adinviccm sese habere ut duo homincs in statu naturali, excepto hoc, quod Civitas sibi caverc po- test, ne ab alia opprimatur, quod homo in statu naturali non potest.
30) Tr. pol. C. III. §. 12. Civitas igitur catenus sui iuris est, quatenus sibi consulcre et cavere potest, nc nb alia op- primatur etc.
40) Tr. pol. C. III. §. I. Homines cnim in statu naturali Iiostes sunt. Qui igitur ius extra civitatem retinent, hostcs manent. Si itaque altera Civitas alteri bellum infcrre et cxtrema adhibere mcdia vclit, quo eam sui iuris faciat, id ci iure tentare licet, quandoquidcm ut bellum gcratur, ci sufficit cius rei habcre voluntatem.

79
tamdiu fixa manent, quamdiu causa foederis pangendi, nempe metus damni seu lucri spes in medio est, hac autem aut illo civkatum al- terutri adempto, manet ipsa sui iuris. Unicui- que igitur civitatum ius integrum est solvendi foedus quandocunque vult, nec dici potest, eam dolo vel perfidia egisse 41 ).
41) Tr. pol. C. III. §; 14. Hoc foedus tani diu fixum manet, quam iliu causa foederis pangendi, nempe metus damni seu lucri spes in medio est; hac autem aut illo civitatunn alterutri adempto manet ipsa sui iuris, et vinculum, quo invicem adstrictae erant, sponte solvitur, ac proinde uni- cuiquc civitati ius integrum cst solvendi foedus quando- cunque vult, nec dici potest, quod dolo vel perfidia ;>gat, propterea quod fidciu solvit, etc. etc.



Corrigenda.
Pag. 13
lin.
1 prorro 1. porro.
— 14
4 Substanita 1. Substantia.
— 22
3 niotut angentibus J. motu tangentibus.
— 30
8 historiae 1. historiani.
- 34
10 eques 1. equus.
— 47
7 cxplicato 1. explicato.
— 51
8 all.iis 1. aliis.
— 52
10 Ess 1. Esse.
— 53
2 in haerentem 1. inhaerentem.
— 64
4 a 1 9 ') ] 9 0. 9 Ij
— 72
4 nullum I. nullam.
— 73
10 socieatem 1. societatem.
- 74
14 quod 1. quid.
— 77
7 qotest 1. potest.
— 78
5 unum quod- I. unumquod-.