~^itci«i«--£— —C<.-diJir <yi(.-cci- d ■
_^_>--
k
u <i«f £V v>
—/Vt Ktocv
* 30 i5 » Ul IA'
p O t « *o <n < t JT 4
i btuiYiY<
Cl\lk.>cx- *oi« j n t*L*i\tL_
I
5 y
UtlUY
Jtot' r.!ltC-___ f((tuiU- Ccuuiuu
tlL_
_j(jL? * * * 11
41 * «V
1 * L.
J t I t •
r
icfjfc
^UH
/ < r o V-fi £'
l *
t iL. .^ut!^) - C^^/°iric^i,
ffl V .
< * / 2L* C»tt^-L- C*I-------- Cj/tt J tjtttti.
*
^ c* ctj ua <i i lcl* <J J r\ t c f a* /
m
^TN
o
— V
t,1 c>'4 * 4«t4.c
& 6 u»- «' *-
tc o ai( i\i %»tix HL
*'
« /~Ot «i '•' « ti * t. I____ c"C
/ ai ^ An
ft i H« *' <$ <» *3; i c/7 I cCclij * j* {^t« IJ ">
* | '*£ ' ■ n
i t-_ .1 n.S< ♦ i • »t«c c • ' l L\ zk*
L '
£;
UOiH.
icAcA* L
"hxtOUUlcv t
t* £
fy" ><§ c,/
LJ < \?
/O '
t KtOCiLL
U
t x>i ttt<tu ttn» t C'a' ' c"*t( ^( cy^>l;
"- /fi. Jv|»; "; ! "^~' , ' i ^v '
ulcT" cYt cJiJ t\»^y 3
J t*ua
./ /V

M
Mtt
^
Prfr-% c*C jfV f ¥ : f h$r h.-^Mt- 7&*d&u~e-$u^
hoW^ I , li^lf- {J\ld(js I, ||C1 ■fnutU, <\C
^ B TL/m
K ^^^t\ 14$ i
<\
>
^«S^M u'feof\C-^t
-
1 ¥
f#t
fW i. k-Tih Mm ff^u^
\ 6 lCe^p^ \amJ <x H





/







ApUO}/}fy
THERMARLIM
A Q VlSGRANENSl VM,
E T
PORCETANARVM
ELUCIDATIO.&THAUMATURGIA.
Sive .
Admirabilu earumdem Natura, £f admirabi- liores Sanationesj
Qtias froducmt in ufibus\^Z^™* l%
Opera
FRANCISCI BLONDEL,Senioris, Mc-
dici Polyatri, £t Primi hujus Thermo-potationis Promo-
toris, ac Super-Intendentis-
Editio tertia,fincenirima,prioribus au&ior,5cemcndatior*,<^~^->
TypisJOANNIS IIENRICI CJL E M ENS, tlrbi* Typographi jurati. 16%%.
Cum Privilegio Sacr* Ctjaret LMajcft&th.



DEDICATIO.
Pranob/libus, Strcnuis Amplijf. ClariJf.ConfuU tijf.& Prudentijjimis Viris y ac Dominu % DD. CONSVLIBVS, Pro-Con(ulibus,Ofticialibus, ac Senatoribus
ScdisRcgalis, Liberas & Impcrialis Civitatis, Incly- tajque Reipublicje Aquisgrancnfis, DD,Suis Maecenatibus obfcrvandiflimis &c«
Nobiiiflimi Viri, Ampliffimi Domini.
Ranius, Princeps Romanus , ejr Exercituum Dv- c7or, Vcftras Aquas 7 'hermales \primtss apparenter coluit, ejr ornavit : dcvitlis Romanis, ejr excufff Paganifmo, oblivioni Jerme traditas, CAROLVS CWAGNVS, Imperator, recoluit, munificentiffimc auxit, cxornavit, ejr decoravit; Apolhnique vero reftituit , Publico commodo, ejr Vtilitati adaptavit. Nobiliffimarum Domina- tionumVeftrarum Antecejfores Regentes , ejr Scnatorcs , plus- quam Jape,poft mfxlicia fata,ejrVariasruinas reftaurarunt: ejr Vos I pfi a nupero bufto , fere generali , accenfts animis fflendidius reparaftis; iifdem fervoribus alteratus , aftuans ipje, Medicus,<jrut Concivis, animatus; poft hos,ejr'tantos ci- neres, quafi e Javiliis prater Balncationis antiquijsimum ujum ; exorientes novas hicHydropotationcs thcrmalcs» faluberrimas, Tepidas,Calidas,cjr Frigidas: omnihofttli igne $pponendas, fufcitare, ejr evulgare intendo: fcilicet potus Me- dicinales aquarum veftrarum thcrmaliumpraftantijftmarum, cjr illos in confolationem affl/cfifiimerum Concivium, infolamcn Languentium, ejr in Miferrimorum Infirmorum falutes : eaf- dem modotypis donoMundo , ejr Medicis approbandas : fecL frius rationibus elucidare, aucloritatibus confirmare, & expe-
rien-

DEDICJTIO. rientiis illuflrare conflitui, ac decrevi; quod & ideo vetmaxL meneceffarium vifum , quia illas altqut emnino execrantur ; alii , quia remedium htc novum ajjerunt fariidirc audent ; Nonnu/li etiam,quiaai~tu, & pote/I ate ca/tdifsimas autumant, incendium jecoris, & vifcerum fubfequuturum , verentes. tan- quam pericutispleniifimas,averfantur. Itaque ne his autfimi- Itbus obtreiJationibus, h<e falutifer* hydropotationes marcef cant; hoc libello iifdem occurrere volui, & eundem N. N. & AA. DD. VV- prjtfentare, & confecrare; utfavore , &fervore Veflro yfecundum additas rationes, auctoritatibus firmatas t experientiifque comprobatas, vigeant tlU; ac in poflerum per- fevcrent,&percnnent, atquede Zoylorum cachtnnis, aut In~ vidorum aculeis patrottnio vejlro triumphent Mollis fcfcsin manu poliinis maturejcit, adveniant Aifculapii pulli, qui his incrcmenta donent, nam rec7e SCneca qu<tff, natural. I. j. cap. 14. Venict tcmpus, quo ifta, qij^latciir, inlucem dics extrahat, Sclongi aevi diligentiaextolletin melius&c. In- serim certum ertt,
Dum juga montis Aper, dum fiumen pifcis habcbir.
Anehora, Fonsaegris, hic, facra, fcmper erit. Ut bibat, accurrct (rumpantur ut Ilia Codris)
Germanus, Gallus, Bclga,Britannus, Ibcr. Hinc Urbsflorcfcer, ercfcctRefpublicaj quidquid
Ignis deftruxit, mox rcparabit Aqua.
Hoc vovet; ftc fentit
frAnobilium Strenuarum , <_xf *»pliff. Clariff. Confulttff ejr Prudentfimarum Dominationum V efrarum.
Qbfcrvantifiimus Scrvus, & Concivis
Frakciscus Blondel, Med. DoCtor.

PRifcFATIO.
AQus thermalesab omni acvo . maximam admiratioi ncm habuerunt, nullibi admirabilius Natura lufit, & quia deploratosafredtus,&morbos,quos aliorurcmcdio- rnmgeneranullapocerant, lanabant; Antiqui Ethniciil- las Diis, Dcabusquc Immortalibus fuis, confecrarunt: ut Caldcrianas/ww^iClufinas/ 3 !^»/^^ •, HyegU Albulas; Mammona Bourbonicas; Apollmi, has Granias ; lovi- ^«falias&c. A Divis quoquc, & magnis viris Chriftiani quasdam nominarunt: ut iriUngariaeRcgno,S. Vladis- iaj, in ItaliaS, Maria, S. Helenx , S: Caffiani, in Gal- lia AquasSexrias, a Caio Scxtio; Nerias a Nerone ; in Gcrmania,Granias, a Granio-.in Bohcmta Carolinas, a Carolo Casfare , &c. In illis qnid Sacrt, quid Miraculofi Ariftbteles&Plinius ccnfuerunc; Martialis Poeta Blanda. donaT^atur*; Gcntiicsalir AuxilUtrices Dtorum manut: Medici utLangius , facraDeiDona; Andernacus , Savo- narola,Sa»ffuarM appellarunt.&c.Do&iiT.Solenandcr eas omnibusaliis mineralibus aquis praeferr. Itaque bcncdi- cant fontes, Bencdicant aquac, Bencdicat Aquisgranum Domino, lauder &fuperexalcet euminfaxula,dumofferc &proferr, ex gazophylachiisfuisrhcrmolicisbenedidtas, pcrennes,multipliccs,& incomparabiles thermalcjaquas, nulla prorfusarte, nullaque induftria humana affcquen- das. Itaqucdc hifccnoftris, fincere agemus.
Admomtio adBenevolos LeBores.
DLacuit multis , hujus Libelli cditio prima Aquisgra- * ncnfis, & quia aliquali prscipitantia, & fcftinationo typis data fucrat, dum hanc accuratiorcm prarpararem prxlo , complacuit Typographo D» Vander Aa, Ludgd. Bat: me infcio & quidcm privilegiato, talem qualem & in corrcttam recudere ; Nihtlominus invitantc, & juvante Ampliflimo Magiftratu nofao , ccrtiam hanc edkionem
p«*;
•

perfc&iorcm, & ut fpero, fincerifilmam recudo.Sr; typis do, & Curiofis offcrocorrc&iorem. Attamenquiaprsdi&us D-Vander Aa bcnevolumob- tinuitDire&orcm pro fua rceditioncejufdem probas thcr- marum noftratiu, ibide in prafatione pofitas: quia multum clucidationis & curiofitatis ad conceptus thermalium prss- ftarc poflunt: dc vcrbo ad vcrbum noninutiliter hicin- fcrendas judicavi cxftant & aliae probae plurima: apud D. duClos, a DD Parifienfibus fa&itata:, inTraclatuob- fcrv. Aquar.Min. Galliae, utvidcrc eft.
PROB^ THERMARUM AQUIS-
GRANENSIUM HOLLANDICvE.
V11 a unquam res,tanto intricata dijficultatis nexu, Philofophos, pariter ac Medicos torftt, quamexpli- catio caloris Thermalis , cjr ejufdcm ortus invejti- gatio. JjJuorum , cum divcxfas fententi>is exacfc co/Ietf/U y ipfe Author proponat; quare crambem bis coffam, tanquam tcediofum acnaufeabundum ferculum, B. L. aitatu- ram, appenere non audemus. Veritas nihil ominus fuffultM. Expcrimentis Chymicis , ejr Rationibus confirmata, jatis fu- pcrque demonftrat, genuinam <jr veram Aquec ferventtfimnt , indefinenter fcaturtentis,caufam confi/hre tn fale acido concen- trato, ignea natura gaudcntc; vel (ut Nos clarius cxpliccmut) inparttculu materi* fubtilis, invifcatis, & implicatisparti- culis crafitortbus,terreffribus,& aquo/is, in maximo motu& pariium agitationc conjlitutis. Ex hU; Ignis fubterraneus fuam origtnem ducit; nam eontemplantes nos ejus naturam, aliam non invenimus, niftpartium ejus actdarum , &fl.utda- rum nimiam agitationtm, <jr continuam ejus vicinid corporum, mutationem. llle vtfcerihustcrr*. intcrioris inclufus , cum Jiammamfcmpcr nonconcipiat, vclobventilationisipfiusaeric
defc-

Jtefecfum, velob admifftts moflesparticulis crjsfts-.quasits Mgitare non po.J/t t ut fiammam exhileant, cfuare continuo (perpartium, fuarum continuummotum) hati/us Sulphureos Jale concentratoJubtthori refertos, ad (uperiorem terr/t inte- rioris regionem expetlit; qui eoproputfiin occurfu, curn aquis, yadiisfotartbusfibiobvtisimprAgnxtis,coriy.ingunt, ejr partes fubtiliores ffirttuof* utriufque corporis inttme uniuntur* ^Jam matcria fubiilis, incorpore ,< fine partium fuarumcon- itinf/a fuga perfiflere non poteft, niftratione phlcgmatis Juhjic Jpiritus falts,ornniJuo phtegmatedepwatt/s, continuo evapo- rarctur, nifipartes volattles ratione phfegmatis additi kfugit detinerentur : ita etiam hatitus ilit plurtma materikfubtili refertt, continuo exhalarent, niji aquofnmphlegma, tpforum vehiculum, fugampartiumfubtiltorum prohtheret. AquaJuU phitreo acido & centralitcpore pcr mutuam partium agitatio- ntm, impr<£g»at4,per canales ejufd<m terrt, pergens, corpue metatlicumJalinum in occurju fibi objecfum invenit, idque ra- tione falis fuiconcentrati penetrat,ratione vero humidi, di- latat, undeparticuUfalina i» corpore metallico pritts coercitx, nunc quaquaverfum agitatx, capjulis , quibus detenebantur dtfruptis, erumpunt, magnam effervefcentiam ctim acido ex- fifiente inipfa aqua faeiunt, ttnde caloremhujus quam maxi- 'rne augent &'intcndu7it; Hinc aqua non nifimaxime cbulltens ferturper propulfionemcontinuam ipfius aeris,ipfam compri- tnentis cjr adfuperficiem hujrts Terr<e deferentis , fcaturigi* nem confiituentem.H anc nofiram hypotefm confirmant fequen- ,tia exprimenta, Primum Expcrimentum: eft Oleum Vitrioli , acidoconcentrato gaudens , cum aqua communi commixtum calorem intenfumproducit, cuivero fiaccedat, tevis matertA fubttlis agitatio,tantus excitatur cator,cum maxima effervcft centia, ut vitrum manibus contrecfari non posftt,
Secundum Expcrimentmrt : fifruftuium fipidis C alaminn- ris Spiritut acido imponatur, tantum procurat calorem, ut ip- fum vas manibus continere, nec potens quis [it.
•* T er-

Tertium Experimentum : fiferrum d\[fo!vatur inffirim ttcido refltficatisjimo , cjr Jolutio detnde , ad phlegmatis cjus confumptionemevaporetur\ tum Spiritus iqnc&natur&prodit; cujus guttas aliquas Jiaquainfttll&s, calorcmpercipias tntem fisfimum, qui in vafe citra ullum ignem dtutitts per novam a- qua ajfufionem, confervaripotefl. •
£)ujrtumdenique Experimentum adjunqamus ; quod fit per ipfumliquoremnitri, per Antimoniumfixatum ctt/n aqua comrr.tt ri infperfa, mixtum, ejfervefcenttam cum calorenots- btlem producentem : idem ctiam calor cumeffervefctntia infig* ni obfervatur, in crocometallorum, Ji tlliaqua guttatim in- jiilletur.
Hanc mftram fentcatiam , quam maximt etiant fodind' lapidis Calaminaris, ad 7 h>rmas confpicua, confirmant: idetn apparet quod (ivelmarchafita ,velgleba falino fulphurca, vei minera taltsnatur£,recentereffojja , pluvia irrigatur,brevi temporisfpatio calorem infignem concipit. Exhijce itaquecon- cludimtti* aquas Jpiritujklphureo faturatas , centrali tepere adjutas , majore propterea acJivitatis gradugaudentes, in tranjitu, corpm metaliicum falinum , fibiobjeciumdijfolvere^ porosillitts metalltfubeundo, kji invicemdimovere, atqueper' poros jam apcrtos, in majore copia materiam fubtilem admit- tere, motum particularum earum, mutua colitfione & agitL tione, mxjorem excitantem, tllum tam diu agitantem , & aerii majorU expanfionemfacientem; donecpartiottUfahna capftt- lis fuis terreflribits,extrudantur:qttaexclufs.,quaquaverfum fe expitcantes, cum acido (ulphureo hofie intenfisfimo obvio' congredtttntur, cjrper mutuamparticularum aclionem, rjr col- Itfionem igncam, effcrvcfcentiamprodttcunt , caloermque, in- tenfum excitant,quimaxime obfervatur inramofarum ejr fi- isnarum partium nimta agitatione cjr collijione : denique quo 1 majoresi falium diverforum infe inviccm agentiumcopia, eo majoreHcalor, qut facile non anmhtlatur, quia cffervcfccntin m ramofit corporibus dtutiffimcperftat. Ha ergo Aqusfervit
dis-

liffimk dumper tonfhitiam preffonem ipfivraeris, ad fuperfii item T err* dejerantur Thcrmas conjittuunt,
Hifcepofitis jam tngenere jutidamentis , Ther?nas'^Aquist ffntnenfes in fiecie contemp/art vo/umus, cjrper diverja* pr<e- ctpttationes ofiettderc, Aquas Thermdes hasJale actde cfuri- no,alkalico, c-r corpore ramojo Ju/phureo, impr xgnat as e[Je; His itaque contcmplationibus inharentes videre debemus, qua rationc pracipitationes modo dici*, rationtbus cjr experi-' mentis adnix* , nos inveramcontentorumcognttionem dedu- ereposjmt. Et cum hoc in loco ex projeffo dtverforum colorum texturam, de/ineare dnimm non fit\ quare colorcs circadiver- fas fr&cipitationes obfervabi/es, hic ulterius ,profequi ob tem- poris angujliamnonpojjumus; fuffciat nobis in harum aqtta- rum contentorum notttiam inquirentibusfcireColores inmtf- tatione textur* corporis,nuncper acida nuncper alkaiia advet ni(ntia,d'merlimode alterattconfiflere : ut cyiilospro vari* rejfeciiom ejr rejratlionc radierum lucis, diverfimode modm ficatos, diverfos produci: quaJeorfumJingula indt diaphanaejr excolorata ,adarbitrium, cjr nutum nojirum ducere, illofque velgenerare, veldefiruere novimus.
V itrio/um Aquanullum centinere videturex ga/larum fi- lutione AquisT hermaltbus infufa, nullam mixturamnigri- cantem ( in atramenti fimtlitudinem ) nec purpuream , exhi< berte t
NitrumtquisdicTtsnoninejjeeoliquet, quod faliapojievat porationem Aqu£ re/tcJa, carboni accenfo impofita , nullam de- j/agrationem inflar Nitriedant,
Sale armouiaco Thermz nonimpr&gnantur, qttippe fijo" lutiori falis armoniaci jal tartari adjtciatur tum fal volatile purum falfum k vincu/is falts acidi, cui anteajunclum erat , folutum, (iattm in auras avoiarct, fibriliasque narium vellh zando fe proderet, quod hic non obfervatur.
Su/phur quod tnfit, non tantttm odor fulphureus manife- fius , verum & fiores Julphurei, Balneorum partctibus, ejr
* s mar-i

margtnibtu vaforum adharentes, faiis fuperque cfutpre* Jentiam dcmonftrant. Sulphur dentque quavts rattonc ab ai- kalicts faltbus pracipttartpotejl \ fic & per actda : fuamfuU phur cum calce vivd prr decoctionem dtjfolutum, cum acidis prxcipitatur: Spirttuofa alkaltna volattlts naturt, ut ffirttus (alti amoniaci , oleofas Julphureas particuLis pracipitant , ejr ipfas coagulant»
-^lkalicofale quod Therma refertdtfint: non tantum virj. dis color cum fucco Cy&ni emergtns, & viride corpus cumaci* do diffolutum, incceruleum mutansfrationefaliumAlkaltum) fatis comprobant , verum ttiam per Aquam ad fccitatem evaporatamfal Alkali in fundo .rdinjuentem , fatis di- gnofiitur,
£)uodfitl aliquod medium(tve snixuminthermisreperia* tur; objervabilis per(elufionemlun<e,faech :Jaturni, efrfal tartari, laffefcentia indtcat.
Thermas nullo fale volatili impr&gnatas effe, earumlim* piditatispreftanuaftne ullanotabitilaciejcentia , poft folu.» tionem Mercurit Jubltmati additam,fatisteffatur t
£)uod acidis particulis Jaturata (it aqua, hsc fatis demon- Jtrat analyfis fulohuris, quod nihtlatiud eftquam exffanfe ramofx particuU, plurimo acido Jptritudotata: Hinc duplex tonjpiciturjal, acidum fcilicet , & Atkalicum, ortumexeo, quod falia viriumimpcrfetta, cum fejeinviccm deftrucre non pojjunt, unde vimfuam alterutrum 'retinet ut cum fale ftbi contrario ohvio effervefientiam ineat ; hincAquz Thermates cum (ale tartari, & acido (firitu nitrieffervefcunt.
H^cfitnt qua in prafentiarum , adfcrrepotuimus : quodfi qui uitertorem hsijus intrtcatiffimx. materi<& invejti^ationem expetant, ipfis ultertorem in haac matcriamgloriwirimandi, relinqnimus.
moL%

^gs^Hsna* W^^s ^^^ w
CENSURA D. ORDINA RIL
Ifis tumThcologorum , tum Aliorum, i» arte MedicaPeritorum , Tcftimoniis,eo- que dcprchcnfo, prjefentern Libellum, tra&anrem de ThermisAquisgranenfibus, "& A qi i> potabilibus, carumdcm ufibus, & effe&is nihi • a.fci, & bcmis moribus contrarium contincre, pcrnvrro, uttypis divulgctur. Datum Aquisgrani, aNovcmb. 16S7.
Nicolaus Feibus, Archiprcsbyter Aquisgrancnfis.
^^-•^^••^■E^-^^-^IH-
J V D 1 C I A DD. THEOLOGORUM, M E D I C O R U M.
T lbellum,qucm Nobilis& Expcrtiffimus Dorru- *-*nus Franciscus BLONDELjfenior, Medici- nxDo&or,de gemino Thermarum Aqucnfium<3e" Porcctanarum ufu; Vcteri per fitum, novo perP-?- tum, fecundis.c.uris auttum, & anal.yfi marginali iU luftratum, elaboravir.arrcnre lcgi, perlegi, rclcgi: nil in co rcperi, quo m.inus in luccm cxirequcat, quin potius hanc ipfamilii quanrocius opro , pro /Bgrorumfolario, Urbis noftraj honorc, & Incola- rum emolumcnrp. Pbceor.in e.o cccultai aquarum fhermalium proprietates : admiror operationcs flu- * * pett*

& fupremum liceat jure compellare. Di/cit inibi Medicus, quidquid de thermis naturahhus dcfidc- rat iufcriptis Galeni ScVeterum ; accipit leges Sa- nu«, &/Eger:hasfinontranfcaris, cum dcfideraro effecru lavatur, aut potatur : & fatcbitur hic eum Cornelio aLapide, in cap. 36. Gen. v. 24. Medicina* les effe, multifque meden morbis; ut pcr Europam univerfam Faticntcs clamharc pofiint, illud Servo- rumIfaac Gen.36. Invcnimus aquam vivam,&vit£: Ita fateor,opto, ccnfeo, teftor, hac 30 Dec. 1687.
Henricus Brevve r , Ss Thcol. Liccn- tiatus, Paftor ad.S. Jacobum Aquisgrant,,,
A Ccuratc Thermarum naturalium mineralium 5
"**Aquisgranenfium & Porcecanarum elucidario* nem, & Thaumaturgiarn, aNobili 5c Clariff Viro D.Frncisco Blondel , utztate, fic fcientia/. cano, fingulari induftria denuo elaboratam , Sc au&ampervolvcndoy nii orthodoxae adverfumfv» dci, nil fanis contrarium moribus , deprehcndij; Au&orcm comperi vere Phyficum , utpote faga- tiffimum naturx, & proprietatum AquarumTher* malium, interMedicamenta ab Altiffimodetcrrai creatanon poftremum t ,Scruratorcm fincerum, pa- riter <5c ftrenuum faluberrimi carundcmufus, con- tra morbos quamplurimos, cofque contumace*,. Promotorcm Sc Propugnatorem; matcriam inveni non minus curiofam ,quam urilem &neccffariatn, fic ex pollinc Apolliniscongeftam, ut dc iis mcafic modo opinio, quaiolim a SpirituSantloper Eccle« fiafticum cap. 3S. v. 3- fa&a eft promiffio: Difciplin* Mfdtc/ cxdt*Ut caput tjut^ & in conffeftu Mdgna:
$um

, "-#«(6)».
tumfaud&bitur. Ita cenfcbam in Conventti noftxo' Aquisgranenfi Fratrum Mmorum S. Fr-ancifeiRe- collectorum jq. Decenib. 16S7,
F. Pagificus Beutg en di<5ti Con- vcntus Ss. Theologia; Lc£tor e .
"C"Go ex ordineFhtrumErimitarum S. P, Augu- —'ftini Ss. Theologiat Liccnfiatus, ejufdemque Lcdtor Ordinarius, harum tenorcfidem facio pu- bliram, quod non minori animi atrcnrionc,quarn voiuptare pcrvolverim thcrmarum Aquisgranen- fium Sc Porcctanarum clucidationcm fingulari ftu- dio, ac opera Francifci Elsndd fcnxoxh , Medici 3 ac Phyfici Expcrtiflimi, jam tcrtio cxpofitam, JtuCtam s &claboratam,inquo rradatu,cum quodbonosof- fendac morcs, aut fidcm non fapiat orrhodoxamin* vcnerim nihil, quod vcro rei librariacdecorem ad- jiciat magnum, quod Janguentibus, infirmifque fo- latium adfcrat majus, quod Thcrmarum Aquisgra- ncnfium,& Porcetanarum,adcoquc & hujuslibera; ImperialisReipublicaeincrcmcntumintcndatmaxi- mum , repererim plurimum eaproptcr opus illud Do&iffimum, & utihfiimum Au&orefuodignum, digniflimum judico, quod ad plurimorum ufum commodumqueluccm videat publicam»
Dabam Aquisgraniin Convcntu S, Catharinas Virg.&Mart. 2?. Fcbr. 1688,
F, JoannesSchvveitzer qui fupra<,
T)AucisVerbis,proIixiorianimiafFccT:u crgaExper- * tiflT.&z>o£tiff.DominumhujusLibclli A uthorcm attcftor, non tantum per le&ione iftius Libelli mc,
" fed

Sff&ttE»'
fed potius ipia Expetiencia, five ufu aqtrtrum A^uis- granenfium, veriratem cofirmandi anlam arripuillej, AnnoM. DC LXXXyil.dieiy.Scptembris»
Joannes Lignovius.Phil. &Med. Dodt.Amftelrodamenfis»
T^\eo Opt. Max. tri-uni foli fit laus,& gl oria.qui pro *-^Luaintand.ibonitate hominum miferias.cx int.i- miscerr.E viicenbas taermaru Aquisgranenfium & Porcctanaru forites [alubcrrimos, eolque abundan- tes; admirindis falium } fulphuri$,& mcrcurialiura partium mifcellas produxit, quibusmorbicronici, fivchucufquedcfpcrati, &artemMedieam ferme refpuences, cito,tuto, jucundc & facili negotio dc- pclluncur: Afthmatici, Lienofi, Lcucophlegmatici, Scorbutici.omni obftru&ionum gencrc laborantes, quibus humorcs, & Spiritus liber meatus, & vitalis accelTus dcncgatur ictero, colore paliido, Febribus lcntis,&omniumhorum fequclis laborantes, dico calculi ciolorecriiciati,fosdacutc horridi,Paralytici & omncs ncryorum morbo, aeceditc ad hos fontcs, medelamcertdinvcnturt. Clam.itantpro mctoccx hismorbisreftitutoru voces, totque jamtripudian- tium baculi, & fulcra,ad a pollinis tanqua templi pa- rietibusappcnfa, quibus labafccnres artus olimvix fuftinebat. D.Francifcus Blondel,xtate&expcrien- tia fcnior, Laurca Apollinari Nobilis,Magiftratus A- quisgranenfis prorecvtione, liberalitate,bcneval5tia, librorus; atitudine, Exterorum voto& amorc, Rci-
\J * *
publicaelittcrariajmonumetisdignus eil pro fagaci- tatc.diligentia, expcricntia in harum Aquaru ufus, quodvoveo.quod opto, Aqutsg, 28. Scpt. 16Z7.
PETRUS MARESCHAL } Baravoriim Lugduncnfis Do#o8 Medicus, ibidcmtjue 3c Pariiieniisolim Pufticus.
f

index Capiturcu Caput I.
TTiJ^ , Territorii Templi & calidarum Fentium ^dcfcrtptio. fil. / A
Capuc. II-
VE Balneorum & Thcrmarum differentiU, fol. iz
Caput. III.
Vnde . & guomodo Aqu* acquirant Mineralia , & Mctalla? fiUiS*
Caput. IV»
De caufacaliditatUThermarum, fol. %r fi
Gaput. V.
De BalncU Vrbanu , Caefarcano , Parvo & S. Qui- rini, JiZuibufvcmorbUBa\ncmoncconducant. f.$6<,
Caput* V I.
T>e aliU BalncU VrbanU , S. Cornelii, Rofaceis & Compus Pauperum. hl.
Caput, VII.
DcBalncU Porcctanis, guibufvc Balneationc cen- gruantaffecfibus f 0 \ ^
Caput» VIII,
Dc cengru» Balneationis ufu. fig, f£

Caput IX»
3e ntvo Potationis ufu harum Aquarum Therma- lium. f°t-
Caput X»
Trim/t & potiffim* objeclionu folutio ; Num fcilicet i*£attuali Aut Potcntiali calore , calida Jecoris in- temperics inducatur, autintendatur in\interno ufu Thermalium harum* fol 6p*
CapUt X I.
C^ter/tfumObjeclionumSolutiones. fol, 96,
Gaput XII.
Jguibut morbu congruat harum Thermdium PotatU?
fol> IQJ*
Caput X11 1
Pe congruo Potationis ufu. fol. uj,
CaputXIIII.
Th/tumaturgU ufuurn harum Thcrmalium. fo l.12?,
* lt
Cur* Balncationum. fol. iib.
§. I L
Cw^PGtationtim. " . fl.Uj*

Noiili 0* Expertijfimo Viro Domino, D» FRANCISCO BLONDEL
'(":■.■■ ^':\\ '■ 1 '/'■ • csjVlUl
Archiatro &: Aquarum Mineralium Aquisgra* nenfium Vindici folertiflimo &c.
Kon fatis ille fapit Medicu*, fed ab arte recedir,
Qui Mcdicos fontes, omnibus etfe voletj Ncc mmus a folida huncdico ratione vagantcm^
Ulli quimcdicas, efle ncgabit aquas: Qui bcne (confilioMcdici^Jrhermalibus undis,
Urirur, Infirmis pioficit ufus aqua?: H*c ercnim rori fenrentiacogniramundo eft;
Quod fanus, Mcdici, ncc Medicae artis, egetj Ufus fcrvctur.tollatur abufus aquarum:
Uliis (i cn iluseft , optima quxque no.cent, Ut benc vel fitu, vel cures corpora potw,
Optima jBiondchi, regula Pandit iter
AmicitU ergo pofoh
MICHAEL BORN Paftor S. Petri Aquisgnani, ,ac fcniorVcnerabilis JudiciiSynodalis affcffbr.
Chronicon.
noVVs thcrMaLb aqV* VsVs, VlnDICatV* 1
— f\ ' y PVfj r -■■>,!-i ■( o i ;T-,ti> 'jr epr'
.
.- ' I
w.flfJt t.-**.!'» *14. J'£ t cw*';»**J t | *MrfCt*#*\ l i +i.*iw*|

MON0MINTUM
Debitxftetatii & Oh(ervantU>
Blondel McdDD»
Guiilielmi
Erga
D, FRA NCISCVM BLONDEL
Patrem fuum amanttflimum*
fNter magnifieos Urbis pkudcntis honores , *Fas cft.-obfcquiii panbus eoncurrete NAtes* Ingenuumquo fimui Patri pcrfoivcrcamoris Officium; a prirro deducerc nomina fontc , Hinciuvat, ficclararferiem poduccre vitar.
AdAfoftmjLegM, iuccm fub luminis aoraf Primarvam trahisj Sc primis nutririsinannis; A\. cum tcmpus erat, ftudiis intendcrc mcntem R /ttaiqtic ingcnuis cxcrevcrat artibus apta; Mitterts Auguftum ftud.orum laude Duacur», 1 lic tdra fclict ftiidioritm caftra Minervi Prcfequeris, mcntemquc (acra iub Pallade forma& Ut poft emcnfum, non multo remporc, curium, Clarusyfpollincacetcbreris Do&or inarte. iltque fub aprirutn prodiret lueis imago Bo&nnar , fr£ tlmtdttrum f Stadamque, tbcatruisfi I Sigis , hic prirHX jaciens fundamina praxis. Multipliccsubi nempe fcatent de ccrporeterrs Circuraquaqne trndx , nsedic^ris ufibus aprari Haram naturara , tffeQus , tttltumque rcquiri* Robur, inexfcaufto ftudip, magnoque laboi«j Feticcs Curas & profkientia cunftis Coufiiia impcndis, snuJros edo&us in ufus. Inde etiam volit-amc tui rumore fagacis Ingeni» , Treviros occirus, Principis au?» Pi« «nuliii Mcdicus prafc&us, puxe w^densS

Jat e anrto/, ani aium^ue gerls, aotaenque fenile« Prineipe defun&o , Treviros , aulamqucrclinqucns, I«iperii icdem, rivisthcrtnalibusamplam Tcndis Aqvifgranum : Regalis in Urbc Scnatus Mox Popult Mcdicum dcfignat honore faventc.
Hic fuitantiquosaffumere fortius aufiw „ Undarnm vircs, fccreta latcncia tota Ingenio, ftudioquc, diu , no#uqneprcbafes Kinc ircrutnfclixi pcr lempci multa aacdeni» Bainea prxfcribis Variis, Variafquc pcrartcs Morbos cxpelhs. iongis famo is in oris. Scd fileo hscc: toti forfan (unc cs>gnita munda Res nova, ne^noftrumforfanmtmoraupcrxuum! Eft. hxc Curarum , praxifquc Corona tuarum , Ingenii parsmagnatuicft, dcfummalaboruat Gloria: quod thermas pco Fotufompct amatas, Arcis ad examcn rcvoeans, fimul ore bibtndai Przfcribis, raraquefugcs hacarte dolores.
Iloe titulofefedevin&amgrata fatctur Urbs, defcccque tibi memori pro munere Iaudei»» Hinc suferintendens , Granenfit Aptlio probaris, Primufejite Inventor therntalu dicerii hujus Potut, quem longo raroquc laborc repertum Scriptis defendis, librifqucpatentibiu auges» Finitimus parlter, longifque manentibus oris Commendas, multaquc probas tatione falubrem
Vivc igitur longos Pater optime fofpes in A nncs, GloriaNatorum, noftratluxinclita gentijr Applaudunt Gnati, tibi fxcula multa Vovente/: Quos non degenere/ patriae Virturij, Sc arti* Arguct ulla die/; quin femper iaaago patcrnat Praxij, in ^mbotum ftudiis, fcriptilque vigcbit: Utque novis quondam rhefibu/ cua fcripta probarunt E publtcisCaihcdri/, Do&oruaa muncrcclarij Sic poft fata, tui defendent dognaata libri Qaz calamo, qua Voce: Tu* fic lumina praxi/ Luccbunt fero poft fascula longa Ncpoti.
*** Z 7{0.

Uq(W , tlarifflmo , Exptrtiffimoque Dommd]
D-FR ANCISCO BLONDEL
Scniori fvledicina* DocStori Aquenfi, Thermopotationis cfficacilfimae primo t nventori, acSuper-Intendenti Scc
Dct novus orbir opes, argcnti, auriquc fodina/ \ Extollatqucfim tellu/Gangeticagemmaj j Subdola lcd promunt irritamcnta nrulorum Non ita thermales unda?, medicamme pollcnc Nobilibufque fcarent mincmlibuj, atqucmctallif, Subvcniuurq'cargn^ & dcrrimcnra refcdanc. Sipc exhaufta carcnr auro penerralia terra; ErquTprovcn'n-'t mi^no funtparta iaborc* Hic inieficien/ ultro thefauru/aquaruui Profiiitin tcto jam farnofiiIIrmi.f orbc Sivccr^o potarc vclis, fcu balncstentes, Praji-er //quifgranum, thermali nobilefluxtt Vrxv alet a varia morbij virtnre medcri ; Etnuncantealia/ fcl.x urb/ Grania , fclix, Qua: poft funcfta/clades , inccndia poft lcX, Vaftara , au/piciis thermx-porabilis undx Bxftaurata magi/, cum fccnorc.crcfcis, &augcS div tias, urbifqnedccu/, populique falutcm. Tc Chrifto peperit Carolu/ cognominc magnux, Impcriiquc tronum fratuit, fed turbinc rerurn tranfportata aliotc Ccfaris aula rdiquit.
Blondeliu/fiquidem NATURA cxpertu*& ARTE
ycrelevat, prifcifquefacit fplendoribusaequarn. Jlliu/ arre nova par, Grania, Czfari/ aulae Sublimatavigcs Ptoccrurnquc, JDucumquc quotannis
Vifcf

Viferis acceflu fotm ihermaiis amore, Omnigenis ccrtamquc malis potando nsedelar» r Accipiunt, ufuai experto prjebente patrono : An^li, Gcrmani, Batavi, Danique , Sueci # Hifpani, Galii, Belgar,Populique rcraoti, Sexus uterque, fcnes,Juvencs,tcnerxque puellas Queis adverfa s vaIetudo, thcrmalibus undis, Omnibus expurgata malis, lua membra remulccoc Acbcnefaclorum fontis prseconia pangunt: Nec puto ab Elifia primi fi valle redirent Artis Apollinrarpatrcs, Galenus % Apollo, Poeon.cc Hippocratcs, Podalirius atquc Machaoil Viribusherbarumtantum praeftarc valcrcnt tlt modo pracccllit thermar-potaiio Aquenfis. Ipfc ego , tabifico languore diutius xgcr, Otricio urina?, pedibus, rcnumquedolore Fra£tus, progreflu, fomno, guftuque fupinus, Jamquc profcclurusTalparum ad rcgna jacebam iVon erat in Mcdicis, nec Apollims arrc lcvamea Scd bcne reftiruit Pilcina probarica Aquenlis Munia naturx : ihermahs lymphadicbus Blondclii dudu , quindcnis, pota fugavit Omnc malum, ccleriquegradufaniifimusind© Exultamsque abii. Tantis digniflimadonis Non mirum, mca Calliope fi dona rcpcndac Blondeliique canat vita? per fxcula laudcs. Jureigitur quisquis langucnricorporc tabcs Seupotarc lubct, lcubalncafumcrctuto, Regula Blondclii , hoc Jibro conienta doceblt£ Iccctibi methodum panditprxfcribit&ufura Ac pravosufus aperit, difcrjmina tollit. Pcrgc bonis avibus, pcrgc cxpcrtiflimc Do£U>f Qui mcntis, Natura, aetatc, fcicntia, & arte Laureu/cs, taccant vcnto/a?vocijAchat« Garrulitarc cavillanrcs & more procacij ftullus cmm poLcricMomorum hvor obeiTg
jH«g

Elogiis (Francifce; tuis: per farula untur» Vi?ec opus^ vives & poftciitati/honore. Pergc falutifcras fcriptis dcfendcre ihcrmas Teque gcnufquc tuum fpcciali obftn&a favorc Profequitur, dignasquc tibi Refpubiica Aqucnfis Attribuet lauros : fuajam Vcftigia Naios Inclyta (e&antes ambo, virtutij & artu Hxrcdes patrkr, parili collaudat honorc, Porroprogenics, ftimaiis anirnata paternit» Blondeliipergar longa prapagine famam Ducere; vcntura ut poftquam eognoverit «tu Tanrorum au&orern fe coneiliaffe patronum Magnificas rcferct tanto pro muncrc gratcs; Laudequc Blondclius celebrabitur immonali,
Chronicon
WLCanVs, AqVIfgranVM perDlt, Nept VnVs reponlt.
ahud
ALtera Mall InCcnDIo perllt*
aqVa JVVantc resVreXIt. |i.
§rmtudim tfflutfnfyue hattt mo»$tmtutum dictt, €«nfisr*tquc
Gcorgius Fiilczius Condatcnfis Eeckfie CathedraJis L«od. pb* 4 beacfieiams h Baflus
Car-

^S^HKU^^»*-
CARMEN AFFECTUOSUM Expertiffimi Domini D\JacobiKhat MedicimLicen^ tiati,MediciLoimici s &pharmacopAiColonien* fisftipendiarii in prxfentem Librum.
tibelid, belleflofcule BlondcliiClariflimi Prodi, fub aitno numine Tui Scnacus incliti.
Prodi, favore oobili Regalis Urbis excitus, Tc fanitatia arbicrum Jam laccus orbis cxpetir.
Prodi, calcntcs pandere Aqucnfiam thermas cito, Prodi, falutis anchoram Qflcnde vcrarn languidis*
Blondelii <-ioctiiTitnos Fffunde partus.-qnalibef, Infirmirate perditos Qftende fanandi modum.
Solve ergopcnnas ocyus, Fr lucis auras afpicc, LibclJc, bellefiVcule Blondclii Clariffimi,
Felicc tandern fidcre, Libcllc prodis: Vultibul Optatus hofpesadvenis, It gratus oecuriismibj.
Ilonoff dignote fimul Celebrat orbis, ictuo Autndte dignum, plaufibufi Inufitatis fufcipit.
Hinc pcrgc longo diflitas Invile gente* cardinc, Jam cun&a mundi natio Blondehi cernat Ubrum.
Difcatque thvrmas nobilcs Urb ; fque A-.\aeaQs btlnea Cunct * in orbe fontibu.f Vircueibus prxccllcre
H ic laudc rherm.u Principut» Huc confluen/ floj prsediCat Pro Santtatum muncrc Gntcs iuprcmo concinens
Quid ergo corpcs morbid©, Viramquedtidum languidam Trahix ? falutij anchora En jam parcfcit arripe-
Exempla funt quam plurima Cujufqiie forti/ gcntinm , Quas fanitati fcddidit Thermalium Uuw fonsiota^

|Tnthermales minefaleS kJgPlSGRi^fl^ENSES Clariff.& ExperriflT. Domini F, Blondel
B cndechxJyUtibort. Te Blondelii, Medicas docentevires t Dario licet audicntc dicam, Vincunc minerales tuas Dearum Et fama meliore, quamparafti, -Ponunt fontibus aurcis pudorcm. y_s4/iud
Dum thermalis aqua: Vires fapienter adumbraSi, Blondci,naturasmuncrate£tadoccs:
Dumquc falutiferos fub Aquenfi climatefontes, Quaevcra Alchymicos fkPjnaca:adoccs,
Fotivo-Chronicon
yiVc DIV, Longls noVe DoCtor aqVcnsls In annls, te DeVs «ternalnprofperltatebce^

C A P U T I. Urbk % lerritorii, Templi > £f calidorum
Fonttum def.riplio.
AQUISGRANUM X\\\gQ,ltz\isjieiuugramuM, GzWisaBaiWkasHxlaCbapelle, M^ZftUtti Ac ! uI ^ Germ£nis2(4CSj/eftaquarum theiraalium mine- (^o^ ralium raritate, antiquitate, copiofitate, varie- na tate,falubriute, &efEcacirate famofiflimus locus. Regni Sedes cis Alpes, UrbsqucRegalu ac Imperialis, Provnv Di£«it»$ ciaruin ImperitTeutonici v &omniumCivitatumcai>ut,a Divo Carolo Magmo m pragmarica lanctione ficnuncupa- ta; 8c ablmperatorcFredcricoII.inprivilegiofuoconccflb
IdusJan. u66. in Menapiorumfinibus,inter Rlienum& Situs. Mofamfita, Romanorum Imperatorum primainaugura- tionc, S. Caroli Magni fepultura, feptennalique SS.Reli- M «n«- quiarum oftenratione & Peregrinoru vifirationc celebris. De cujus originc, ruinis, &incrementish2CpaHciflima.
Romanos clim, dumbcllum adverfusGcrmanosgcre- xent,his locis intecRhcnum &Mofam confedifle, & Mu- v«uft«» nimentahabuifre^cxJuliiCxfariSjCorneliiTacitijaliorum» que multorum hiftoriis fatis manifeftum eft : cujus rci fidem quoquc faciunt quorundam Iocorum appcllatio- nes, paflimquegrindioresmukxexcubiarum turrcs , & alia vetuftatis munimenta..
Illis ergo temporibus ferunt domeftici Annalcs,quem- dam e Romanis Principibus Granum, vtl Gramum,no- minc inGalliam Belgicam venilfe, circa annumfalutisfj. p r ; mas quem pragmatica fanftio D. CaroliMagtti. Ncronis £f condkot u4gripp<e Fratretn facit, ut&Chronicon Aquenfc Beckii Gemilit, cap.i. Chronicon autem Ultrajc&inum exiftimat, fuifle SenatoremRomanum.cumuniversafamiliaaNeroncpro- feriptum , alii veio, lnterquosHiftoriarum Romanorura peritifllmusWaiTenbergius Granium afteverabat,&Gra- nios, pluresfummosarmorum Generales recenfebat,aje- batquc, eum in hifce locis Neronis Proconfulem fuifle, &hasaquascalidas, intermontes , fylvafquetuncabditas invenifle, acin modum Romanorum Balneorum ornalle, ufurpalfc, juxtaquehabitaffe, atque arcemfttuxifle, cujus
A inho-

% De fotu & potti Thermarum
Ejusmo inhodiernum diem exftatfpectanda: vetuftatis monumen- aumentu turn tun j s Grani, vel (jra»y',eompellata, Domui Civica?, adplagam orientalero jundta. Ab Incolis^autabipfo^w* Granit cognominatxfunt, cumtherma:, tumlocus ipfe, dedudlojfcihcet nomine ab aquis calidi Granio,Reper- tore, &primo Cultore; manfitqueappellatio poftea 8c Ur- bi, crevitquelocus ad Atcilac Tyranni tempora , fub quo paflus efta Gothis & Hunnisprimumexcidiurnpoftan» num falitis 400.
Poft aliquot deinde farcula» annos plus minus adhuc eorChri- ^oe. Carolu* Imperator, cognoincntoA^wwcumfolito raorc» Venaciouts cauia egreffus dTec, erubundus inter
j. Exci- dium.
Refhura

JlquUgranenfwm ($ TorceUnarttm". j /ylvas & faltus, pcdecqui, r.vos aquarum calidarum per- cepit, arquepal..tia, longa vetuftate delerra, & dcmohra, fruretis quoque ac veprtbus occupata reperit; iifque delectatus , Ioci amcenitate, fimulque thermarumcom- _ moditate allecTus, de ns ornandis acrenovan-dis cogitare _ .,' 1CS
\ ■ • • J- • r» VliJco
cceuit. Iplasitaq; unacuarcearuinisvindicavit,Regiumq; b. M. V. palatium :fe d:gnum extruxir,deinde,ut erarferventiflimus Mouaftc- Religionis Chnitians cultor, eodem loco proximd Re- nim. giam , inilgne templum, cui nullum volebat aEquiparari, maximo fumptuerexir, atque per RomanumPontificem Leonem III praefentibus Principibus, & convocatisjo^. Epifcopis.annofalutis tfo^.in honorem Dci,BeatifTimaeq; Virginis Maris confecrari curavit, & Monafterium Bene- Rituale dictorum conftiruir, quicommunirer vivebant fub dire- Oidinis. crioneunius Abbatis; modo vero,viciiTitudinetemporum feorfim vivere, Sc Canonici faecularesfa&i funt, finguliq; proprias pra:bendas adminiftrare cceperunr.
Obfervatu dignum, quod ipfe Carelta Afagnta.cnm p re q uen# Aquifgranimoraretur,inrempIocumiis, locum&ftallum tatuc gc poft Sacerdotes,inter Diaconos occupans canebar, & pfal- honora- Jebar: Voluitque, ut Cni in ImperioSucceiTorcs,RcgesRo- t-r^ S« manorum Canoniccr.um Diaconorum numero adfcri- Cakol» bantur , hujus Ecclefia; juramcntum praeftcnt, juraque adinftar Praslarorum folvanr. _
OccafionehujusBafilicar, 8c PalatiiRegii, in c\\\oCa- j ncrc _ ro/wfspeac diu , cum totiusaulae comitatu verfahatur , m enti. locus hic a Mercaroribus ac Opificibus circum circasdifi» cari cceptus eft, brevique inCivitatem populofam crevit; cumq; fortiflimus ac parirerpuiTimusImperator,& Eccle- fiae Defenforacerrimus, Romani imperii habcnasDivina providentia & difpofitionemoderandasfufcepinerjocum. jam di£tum muris,& foflis (quae etiam nunc cxftant ) in modum Urbis cinxit: & Harc cft Urbsinterior,qti2 adhuc- dum Carolina vocatur."X.patula Porris.foveis bonaparte aqueis, valiata: eadeq; ob mirae pulchritudinis Bafilicam a Gallis Aix U C/»<*/i< , //f3ppellariccepra eft,qua; appellatio apudipfosin. hodieinum diem perfeverat. ExtimamUr-
A i bem

'4 Tfefow # ptu Thermdrttm
Ambicus bem (itt quamulti horti &c pafcua ) al.ac fofix & murus Civintis circumdant.. Circnitm mterioris eft trium hdrac folido-
rum quadantium.: exteriorisaltero major.Otto III. erexit
eaminMetropoIim,& Imperii Empormm^ Vaftatio Porro haec Urb* Aquenfis Carolina, quae inter primo* Norma muroseft, fub Godefrido & Segcfriiio, Nortmannorum ■iqa.. Regibus,, circa annum falutis 882, Magna irruptione &
vaftatione evcrfa eft, Palatium Regium & Csfareum
incenfum&c. Arfitque rurfus Civitai irreparabili clade " u u 3 " anno n^tf. Imperatorum ramenmunificentia, & populi j&ugmc- confliientia, recrevic amplior; ita„ur circaannum 1171. tum. Friderici I. Imperatoris juflu, fecundis muris, foffifque,,
pnecipncfab rcgimineConfuuV Choruj circumdata fu-
«ric
Buftu.4.. Quarta a Granio primo Condirore conffagrario con- rigifanno 1114.. no&u, pridie Kalendarum Augufti, quas Eeclefias, palatia , rotamque Civitatem pervafit Jo, Incolas, & Pcregrinorum nuiltos concremavit. Euftu Quinca itcrum conflagratio anno iz$6. Una cum Ec- u u clefia: te&o&xdificiisvidnis;, ramen- mtitatis faeculis ex cincribuspropriis ,. velut CivitasPhocTiicea .floridior re- furrexit, ita, ut annofaluris circiter rjrj; prxfenrem Da- mum Senatoriam Magnificoopere, c vivo' cafoque faxo Bomus conftru&am, Impcratoruni fimnracris extultam, Sc per- Scnato. pohram propriis fumptibus, Cives conftruxerinr, Hatc ^ 3 '- inferius, & in medio fub uno recto, camcris niultis diftin- cta cft : fuperius unicam aulam habet, in qua) C£efares : rempore coronarionis, folemnibus epulis, cum Eleclo- ribus& aliisPrincipibus convivantur.. Aula hiclonga eft pedes i^j.lara £0.cujusfornices duoinferiores,& telhido fuperior fibi incumbentes,. quaruor fuftinenrju eolumnis qucein medio cavx,,infcriorum locorum ( amiquo & mi- rando artificio) fumos plurimorum focorum , ultra 20. hauriunt,. &educunt, trium. tautum caminorum vices^ fupplenres..
Eodem remporeyiw aqmedulcis, e regione domus,,
fofc &nsa*ori*Civicavn'^ eft,.
dire&ione:

jftfuvgrttnetifinnf &■ forceUnnrunt. f sEirecUonc Gerardi, Chovus Coufulis,qui ldem pulcher- Depit> mmum, luminofum ,, Sc magnificum iiafiuca: Carolins S lcu ^ - adjunxit chorum,. ad limina templi porfa: majoris, fab' lapidc nigro, magnificeclevato,uimulatuscft.- .
Fonshic anno k>io. ftrutlura. & magnitudine infigni'$ : in hunc modernummodumrenovatus eft, perpetuas a- quas e quaruor canalibus grollis, ex alto diffundit, iri praigrandcvas, atrefubunuponderis iiooo. iibrarum, la- titudinis X, aut circicer. circtimferentiar pcdum 30. Ex eo caduntaqua; per canalesaliosicx, inperamplum lapi- dcum recepcaculum fculptum,&r DD. Impcrarorum figu- tis ornatum :: inde perplateas,aein rcdibus particularium Civium derivanturfontespfurimi. Is Fons defuper ftatua, ssrcfufaD. CAROLl MAGNl.UrbisPacroni.ftantisdc- coratur ,totaiicer cataphradi, feu armari.ocreaci, gladia-, ti, imperialiter coronati, fceptrum dextra, finiftraMun- dum geftancis,Gemvaniam,. feii Oriencem,confpicientis.-
Tandem omnium funeftiflimus & lu<3uofifiunus ca- rc*£aV £us fuitjincendium i.Maii 16 f6. [ quod' vidiflc & memi-- gra £ nifle horrec) incipiens e regione Parochis S. Jacobi, leCV " & ferpens; primo vicinas domos, mox vagante, &quafi Da a *' in platcas volante igtic, obvia qusque adimaufque fun- damentaexufiit. Urbcm imcrioremferc totamcum Bafi- lici Sc majorenvpartem extcrioris ,■ zo. tum Ecclefias, tum' MonafteriaRcgulariumuciiufq-, fexus dcpavit: campanas inturribusfudic&c.juxtacommuneiuopinioneincVcoiii-- puriim ? . aur 4. mille domus,, pleramque privaforum fu- pelle&iiem , facuitates. inarftimabiles hasc llamma con- fumpfir. Aitamenex propriis cinenbus poft lioc gr.mde buftumicerum, quali Piiaenicea,h:ee Civitas refurgit, quod ignis deftruxit, mox reparabic aqua , & revivifcer propiriante Numinefnpremo, peradrairabiiem & efhca-- ciflinvam noviter inchoatam & inftitutam Thermopota-' fionem,augcbicur, evadetq- famofiliimaiuinfaniofiifi'ma s . & florentifliimrum florentilfima. Amen.
H.tc Utbs, tameth m vallc f lta . & monrjfcus.ar; r v lvi s ; J^"^* ^pta fu ,. infigni tamen gaudet aeris falubtitace folique f 0 j a
A j; feeeun*

6 T)e fotu & fotu Thermarum,
foeiu ulicate,&: amo;iiitate,ut,quoi.UinqueocuIorum acies fe uirfundit, multa& vada ludentis Naturae miraculade- piehendere fit, quae animos & oculos pafcant. la pro- ximo Urbisambitu Jata&longa fere planitieseft, in qua pafcua funr, alendo pecori accommodatiilima, funt & in collibus agri pingues, omnis generis frugum feraces; hos ambeunt Monces fylvofi, igni alimenca przbenres* necnon materiam ligneam , faxeamque asdificiis abunde
ab Acjuis fuppeditantes. Nec defunt fontes frequentes limpidiilimi
fiigidis. dulcilfimi, tamforis icetapafcua irrigantes.quamintus tn diverfisUrbis locis , publice & arcificiosein plareisde- duc"ti;funt & multoplurcspnvatorum in sdibusCivium falientes :pra:ter hos erumpunt &fcaruriunr etiam fiigi- di minerales plures , fed nullius ferme ufus.
ab xdib 9 Urbis magnificentia, & amplitudo tanta eft, ut cum rof S is op^'" 1 ' 5 I m P ei 'fi Urbibus contenderepoffit. Prxter Rega- lem Bafilicam,&Collegiatam S. Adalberti,necnon 4. Pa- rochiales Ecclefias , Ccenobia & Monafteriacum Viro» rum, rum Virginum habetquampluiima.xdificiaqueele-
aRivulis g ant ' ftru&ura : funt & torrentes mediam Urbem perla- bentes, munditiei,& Molis circumducendis fervientes.
Tcnito- J am ver6 fi operta territorii vifcera recludere,&fcru-
cii & Vi- tari lubet, miraberis tam variis & multijugis paflim di-
cmix vitiis fcetam terram.
jmahbus' *' ^ O r ' cntem ' UDI Territorii fines clauduntur par- &metal- ducatu Juliacenfi , partim ditioneMonafteriiad In- Jis. dam, funt rupes Lapidis ararij,(sncalamtaaru, Magiftra- tui propriae , quas jam recenter frangunt , & eruunt pro augmento (utdiceturpoftca) &fufioneaeris; inbonum publicum. In monte eodem inveniuntur mwert ferri,&C in ejufdem declivioad vicinum pagum (?lfnt>orft > efFo- ditur lapis fulphureus, exquo fulfhur pellunr,fublimanr, Sc extrahunr, & exmagmate,feu capite mortuo,acri fer- mentato ibidem VitrioUtm conficiunt.
1. Ad mertdiem paulo longius, diverfisin locis ferrum, ,c*sdtt,;*, earUAurx temi foco culinariu> aur braxatorio aptilfimi, pafiim extraluintur*
3. Ai

Aqutsgrdnenfium & PorcetiinArnm f §. AAoc€afum,ex.ita montcs,inframilliarisfpatiumeflfo» ditur rur(us,& frangitur Cadmitt genus (Vulgus Iapidem calaininaiem vocat) abundantiilime , quo xs Suecicum, aut Japonicum rubrum , ad auri colorem tingitur: lllo- que mixtoinfufionibus violento ignefornacum augmert- tum accipit, crefcit,& fefe multiplicat. Non proculinde,, magis a dextris, eft rninera P/«w^*diti(fima,quam ab ali= quot annis Mercatorcs , lucri cupiditatealle<5ti, magnif (umptibus, at vanis laboribus, fupprinientes aquas extra- here , fuperare, & renovarc conantur hydraulicis lnftru- mentis, etiam nocStu, diuque mola cJudis ultra 40. fed huc ufquein vanum. & fruftranee uti didruni.
4. Ad Septemtrtonem, Vetfusditionem RhodaeDucis, ubique ferme fcecunditateadmirabili,acinexhauitavena,' uftibiles terrei carbonu, fereinfo;tidi,eruuntur.Adeo.Na- tura ipfa locuhunc locupletavit variismineralibus,&me- tallis; itautnihil ad fcelicitatem perfedam deeffe videatur >: quam navigabilis Fluviusjquo tamen quamvis careat, cum adOrientem Rhenum, ad Occidentem Mofam habeat, tanta eft aunonae copia, ac facultas, ut multas, etiam Ripa- tias, Urbes hoc nornine fuperet. Maicftas
Nuncvero, ut Majeftatem & magnificentiamTempli & ' m ' Carolmi qiiivis colligere poftit, per pauca,etiamnum du- uifitenti* rantiaexChronico D. Beckii inferemus , qui ea accurate templi narrar.ideoque c revidetur illum audire. Intustota mola 1 Cai ndificij oElo pilis.vivo fohdo & fetto laptdefiruilis pulcher- A vima fymmetria' ajfurgit, & innitttur; ac binM circuttiona prtbet, fnb geminatis tefiudtntbus defuper , tam inferius, tjua fuperius contignattonts ptU 0EI0 , tottdemcfe arius ful- fit. infertut quidenulltt colttmn*,fuperius vero ita perifiy- lium in gyrum adaptatum, ut fingulis arcubut qnatuor co- lumn&marmore* variegata.teretes epertgttno orbeallata^ tapellis corynthiis aurat<e, exornatatjne tntetferantur ttcty ltt grandioribtis duabus humt/tores dut. fuperiocatne finf Y prttfeferuntque h&columns. fufltnere arcus,attamen ornatut magts^ftam fufientattonns (aufa, pofiu funt.Decoraturin-
fuper
comjcu" ioseV

% Defotu (f fota Thermttrum
infuper itlit* marinvmtn e porphyrtttcopercgrtHO fapidttM* Jumnu, non ftrtatisEcclefia: Ep.iftjli.it Ar.ets,auratu uoni- cis, cancellu ttrcu spcre prifco trt^ngulu. qttadrangutis^&c. in fuvrcma ctnmtione gyrtim claudenttbui tnteriolumna- rum. Jmmo & portu fimili aref^fis foltdo. Obfervatudt- fietura: gnum,templum hoc introrfium pitturu tn mufivo,feu mjt- incrafta- faico opere,firtgn/ariartificio variegato , dtverfis typnis co- .ise. Joribus, repr&fentare veveru & nova legis embiemata, qui- bus quondam undequaque inveftitnw, tncruftatumfutt: quod qntdem cenfficuum fit : partim ex concameratione ve- Jftbu/i templi perfeittus ex nonnuliarnm feneftrarum ab- fidibtu; perfetHffime , hodteque ex tholo triumphaliscon- vexura forntcis, qni fupra certnam penfilem tn umbelics Bafi/ica confiethti fie obijcit,
In hoc pratattoopere Mufivo fiedcs pofita eft adexorien- tem folem , fupra quamin Majeftate fiedet Salvator nofler Chriftus Dominus, talari amitluschlamide , in circui- tu fiedis quatuor animalia , primum fimile Leoni, alte- rum tn fpecieVttuli, tertium faciem Hominisferens, quar- tum vero ftmilitudinem aquila volantis .: inde ftt/ia au- /**&\ \ rata in orbem radiant fiubtus fiedentem hoefymbolitm, f "^JX" j Quodquidemin iabaris JmperMores, & Chrifti fidelu iit annulis getJare fiolebant. His tnorbem vicini vifiunturvi- gintiqttatuorSeniorcs,qutAffurgentu de Sedilibus procidut ante thronum fedentis , mtttentet coromu fiuas. In cAterk partibut cuncla auro, vitris folidistnc/ufio,nonunguema- jortbut corufcant : ut Ima fiummis reffonderent,pavi- Pavimen mt " lftm i»f*riut & fuperim ex tejfelato marmore arcifi- tam, tiose jhutlum fuit, qued & nunc appartt ex quibufdam
re/iquiit in fiuperiori pavimento relitlu. Coto " a ln Vmbone Templi, fupralocumfepultura D. Caioli pen 1 is. Magni,</rpf»<kf Corona y>eniihs,bitotlogona.a Fredericol. Imperatort huic facrofiinUa tALdi tmpenfe devoto , dont data : ex argento, pauxil/oquc are aurato conflata g. tur- riculu majoribut; ttloque minoribm, kunculis exar - gento tufio, atquemalleato ornata , & decorata, majoret £+, ftrmi nnint pedtt , altt, vert j/ r minoru , inter
quat

Acjuisgranenftum & Porcetanarttm 9 quas 48. etiam ceroferarta , feu luminana funt, ££ alia pajfim jubarcubus & tejfudinibus , cjutbtts dcvotus Cie- rus, rctroatlis ftcults 4.4.. fupra 4.00 ■ cereos folemni die , ttccendere folebat , hoc vero avo medietatemvix collucere comperies.
Idem Friderictu I. Corptes D. Caroli Magni extulit ex Sepul- farcophago, & mox decenti loco rurfus recondi jujfit , par- cfirum. tim in arcaargentea , ara chori incumbenti, partim ad S £U exit- dextram muriprimarijadificii,intumbafepulchrali,quam £* 0 y antehac tumulo fulij Cafaris, Ecclefiiz Mtmflri fervivijfe narrant,efiexmarmorealbo , undicjttcartificiofiffime ela- borato, & prcfunde; ttna parte,feu facievifibi/i, raptum Profcrpina vivacijfime refercnte.
Primariit fabrica Caro/ina, dum Cives adifcarent cu- odammj riam,a»no fctlicet ijsj. additum efl OdfEum , miraaltt- tudinisundique luctdijfimum, latum $0. pedes, & ]uxta Sepul- proportionem longum : in medio Odoti conjpicitur ex ni- chrum gricante marmorepergrande monumentum Ortonis 3. Im- Ottonis. peratoris, qui anno 1000. Septem-viros, feu Eletlores Im- perij,infittuit, 0 huic Bajilica a Greg. PP. V. feptem Car- dinales Presbiteros impetravit , quijoli in principe ara JMijfam audent celebrare,
Ara Princeps hujus Baftlici, interTemplum £0 Odaeum Ahare canceUis fcrrcis columnaribus achoro difiinguitur, atcjuc B. M.V. operosa tefiudtne clauditur. Ara hnic fuperincumbit arca oblonga, exccelato auro^argentoqucopereprifco elaborata, inqua facra Itpfana prtmaria quatuvr affervantur ; aua Lypfano- flatis feptenniii-, concurrcnnPopulorum & Ungarorum multttudini oflendt folent.
Ad dextrnm introittts ad chorum eft analogium , fivi Suggeft*
fusisefttis, e auo Cub divinisDiaconusEvanpelic<zlc?is ora- Evan g e " ■7° ' J ■ , . . °- i 6 • hoium.
cula cantat, aurets lamtnn purts , argentetscjue deauratu
excultM, flurimistjue gemmis, & laptdtbus pretiofis or-
natus cfi : folemnioribusfolum diebtu difcooperitur. Donum
efl Henrici II. Imperatoris , anno ion.
Arachori,yf# tabella altaris, aureis laminis pttris,Do- Altarein
XtimcA paffionem rcpr&fentantibtts veflita cs~t, diebus etiam choio.
U foJem»

io Defotu & potu Thermarum
folemniorihus aperitur, funtque h<t lamtnit auri folidi; ad
craffittem auret ($c. putantur defumpta effe ex fepul-
chro D. Caioli Magni.
Thronus Infupertori templt ambitu, eregione ar<t principisanter
Regius. du~u columnas, fedes efi ex marmore albo.in qud eletlt Ro-
manorum Regcs inthromz.antur: crediturea cjfe cjuam hic
D. Carolus Magnus locavit:prope inter duas altas columnas
8"Ptifte- poftum efi Bapttflerium,adquoddeferrtfolentomnei Vrbis
num. proles ,tempore P-fchali.
MultA de hac facra tde dicenda fuperfunt: funt enim
infacrariopiurima Chrifiiana reltgtonts monumenta, ra>
P.chquie. riffima Divorum /ipfana , vleraqrte , ttf patetex Annalibus
Francix, anno 7 99. d D. Caiolo Magno concjutfita, etdem
fartim k Patriarcha ferofolimttano, parttm ab Aarone,
Ferfarum Re<!e,Amicu,dono ddta. Harum facrofantlarttm
Relicjuiarum icenes , & cathologi, pajfim in Urbe divtn-
duntur, (icfuperfluum efi, dnobishic exhtberi.
In laudem hujus Vrbis ita orditur Eafiltca
Sequeu- Infefiisfui Conditoris in Mtffafccjuentiam :
jia. Vrbs Aqncn(is,Vrbs RegaltsfRegnifedesprincipa/ts,
Prima Rsgum Curia.
Thertna- Tandcm pracipue hanc Urbem nobilitant, & penc
tum ori- omnem admirationem vincunt, erumpemesaquarumca-
lidarum , feuthermalium mineralium uberrimi fimul 8c
faluberrimi fontes, qui nontantum ratione ortus fui, fed
etiam admirabili profiliendi,& fcaturiendimodo animos
intucntium percellunt, cum fponte fua, & fine artificio,
Salubri ^ ecum beneficum calorem, e proprio Narura:gremio,nul»
tES llusflammanndigi, pijeftantiflimas medicinasemindanr,
in diverfis afflidtionibus, Sc morbis etiam defperatiflimis
Ufus. ufiupabiles,proficuas, & falutaies ; tam externe per fo-
tum , quaminternepcrpotum.
... Hi fontes nec calorc , nec humorcdcficiunr. tantaquc
Abua- . . , A r ' l i - 1 m 1
dantia. abundantia fcatununt uihngtili plures,pluresBalneorura
alveos,eofque magnos , breviflimo rempore 2dimplerc
queant: &, quod nullisthermalibus locis ( quod fci.im)
conceflumufl:, triplicis generiSjdiverficalidifontesmedi-
cati,

Aquugranenfium Porcetanarum. n
cati ,c tribus diverimnineris, feu thermophylauciis, nem- Diverfi-
pe Oriintali, Occidentali,&Meridionali, innumerisfca- tas 'ket.
turiainibus prcfiliunt, varns ctiam morbis applicabiles, " 10 P hl -
° , ■ ■ r .:l laciorura uc parebitm fequentibus,
Eorum quidam intra prima marnia, alii non procul Locus. extraeadem, in ipfis mceniumfoilis; & tertiiin ipio vico fuburbano, Porcer.
In ipsaCivitatevctcri media , aliquibus locis fibi vi- Div «fi- cinis, unius modi, & quosgenerisprimifaciemus, mine» tas ° ralcs-calentesfonres featuriunr,&hospro aliquah diitin- y ia ctione, ab apparentibus quafi prazdominantibus minera- Jibus, conjectura vulgari, Nttro-falfo-fulphuratos nomi- nabimus. Conffituunt hi balnea Cajaris, parvt balnei, & S. Quiriui. Extra pluribus itidem locis etiam fibi vici- nis, partim in ipfis primis foflis, partim juxta eas, alterius, &fecundigeneris, folum tepentcs erumpunt ,eofquc/«/- phuro-ftlfonitrofos appellabimus, funtqueii balneorum S. Cornelii Rofacei,& Compus Pauperum.Tenii generis, &alreriuspariter compofitionis, &miner«, aquscopio- fiflimssfimul &ferventifllm£E profluunt,& illos conjectu- ractiam vulgari fine fulphure ,falfo-alumtnofos dicemus. quidvero inter commemoratorum balneorum fontes fit difcriminis, ac difcrepamia; ,quasquefinguli particulates virnites iortiri fint,pofl:eafuoIoco feorfim dicetur.De his omnibus belle, bene, breviter , bafTe , cecinit, egregius Poeta modernus. G. F.
JHagnifica antiqttos Annales ZJrbis Aquettfis
Quifcripfere ,fidemfaciunt , tlluftrtbus olim
Ante aliat Munditttttlu, & honoribus Vrbet
Hanc praceftjfe , Imperii Sedetncjite fuiffe |
Pracipuam. Bellu , & tempeftafttktu atla,
Temporis adverft licet augufttffima Regni
Atria perdiderit; vefligia cUra fuperfttnt,
Qua Majeftatem folii Regalis aperte
Demonftrant. Siquispr<tc/ara Palatia , Thermat,
Sive falutiferas morbis lethalibtu undas;
Turret, £f Fontts , Fora , Macnia, Templa, Plateat
AJpiciat, meritos mirabitur Urbts honores.
Bz C/SPVT

iz De fotu & potn Thermarum
C A P U T II-
Ve Balneorum, & Thermjtrum Dijferentis.
UT ea, qui- deB.ilneis,& Tliermis Aquisgranen- fibus,dic~turifunHis, diluculius mteliigantur, & majoii Inteliigcntium utjlitareadaliaeaam Bal- nea& Thermas applicari poMi.it, merhodoqua- dam deillorum, &harum Narura,DifFerennis, & Caufis in genere dicendum videtur. Hanc enim Do&rina: ratio- nem tradidit Ariftoteles Phyfic. aufcult. I. ut a rerum generibus progreftus ad fpecies fiar.
Eft igitur Balneum generaliter omne, quod per mo- Ealneum dum lavacri adhibirum corpusnoftrum juvare poreft; vel dcfcnbi- quodfudandi, lavandi, detergcndique ufibus eft deftina- tum.-fic comprehenduntur omnisgencris Balnea.v.g.aqua; dulcis, fluviatilis, vini, ladtis, Olei, aqua: tepida:, balneo- rum Romanorum,five thermarum,eriam artefadfoe aqua:, quse in liquore habent varia fimplicia pro vario Medici fcopo , item aqua: calidae medicarz naturales minerales, quales funt thermales noftrx.
Balnea , qua: Graicis Valaneia,Romanisetiam Balnea Diyidi- dicuntur, ratione aquarum diftingunrur,ur alia conftent wr ' fimplici aqua dulci,alia vero medicata five qua: qualitates quafdamannexashabent , eafqueve! anatura.velabarte. Qusaqua dulci conftant, quaedam calida funt, quaedam frigida.Aquatfrigida: dulcislavacrum,etfiolim Medicisin curandis morbis ufufuerir, & Veteribus commendatum; hodie tamen a Noftris vixinullo habetur medicinaecenfu; fluviorum Accolis ramen paftim fervir.
Calidorum Balnea,quseaquadulci conftant.nullafunt, qua: nativum ac fpontaneum habenr calorem , ficut aqua- rum medicatarum mineralium balnea,fed adfcitirium, vel communicato, vel adhibito foris igne. Hoc genus Bal- neorum oliminquoridianofereufu fuitGr£Ecis,atqueRo- sxianis ; & in fecunda quidem valetudineinter dehtias, in
adversa

AquUgranenfium & Porcetxnarum. if adversa veio mccr pra:fidia habebacur , de quo multa non folum a Medicis, fed eciam ab exretnis Scnproribus paflim inveniuntur memoriai data, ut de eorum ufu, ornatu &x.
Aouse calida? duJciseft calefacere, tepida: dulcis tepe- •M ua: c i cl -i i . cahdae
racerc, humeccare, viasapenre,laxare , calorem in toto j u j c |.
corpore xquarc , perhalitum digerere , mollire, lenire ,
fomnum conciliare , ariditatem partium folidarum corri-
gere &c.
Horum Balneorum parres erant vzrix.Laconicum Celfo, Ba ' BS °- TepidariumVnrwiOjSudatorium.Frigidiarium^Vnclua' \ " rium; exque accommodabantur, & adminiitrabanturad tes intentiones Medicorum.
Horum Balneorum ornatus, & decoradmirandus apud Romanosfuit; de iis fic Seneca in Epift 57. Pauper fbi tndetur ,acfordidus,nifi parietes magnis & preticfis orbi- Ornatus bus refulferint , mfi Alexandina marmora Numidicis & ^ ccor - cruflis difiintla fint,ntfi ultro condaturcamera,ntfiParius & Thafiut /apis; quondamrarumin aliquo templo Jpetla- culum .pifimas noflrascircumdederit , ntfiaquarum argen- tea epiflomia fuderint; adhuc, Plebeas fifiulas loquor: auidi' cum ad Balnea Ltbertinorum pervenert ? quantum Jlatuarum? quantum columnarum efl, nihilfufiinentium, fedin ornamento pofitarum , (£ impenfa caufa ? quantum aquarum , pergradtu cumfragorelabentiumf eodehcia- rum venimus , ut non nifi gemmas calcare velimns &c. Scatiusde Balneis Etrufcis lic canir.
Effulgent nitidis gemmantia Ba/nca faxis.
Langtut epifi.so. Unoverbcinquu, DtJpereMtt,fi Koma* mris luxus. & delitta ullo in opere clarius Jpectentur.quam in magnificis ba/neorumfabricis. Dehis Autlores paffim Cafliodorus, Seneca , Lampridius. Non folum Romani Balnea decorarunc, fed & Thermas naturales; Nero rn Apono pifcinam fibi conftruxir, lapidibus pretiofis S£ Amato- gemmis ornatiflimam ; Caligula Baias ; alii Impcrato- res. res, Principes, aut Proconfules Romani, plurtmasalias Imperii fui Thermat naturtlct: Antonius Badcnfes in
B $ Germanias

Therma: naturalci qus:
«juotu- plices?
Potifli- mar dif» fercntis:.
£t iada
agnomi-
stationes.
14 Defotu & potu Thermttrum
Germania; inGaliiaNero Nerias; Sextias Cajus Sextius,' fed hxc magtiificentiaruin ornamenta vetuftate tcmpo- rum pleraquecollapfafunt.
Nunc dc aquis mcdicatis ,fen veris Thcrmis naturali- bus qux aliquas a Natura fubftantias naturalcs,& quali- rates hibent, fecumque portant.
NaturalesTherme, ex funt;quxproprianaturaacfpon- te, nullo fcilicet extcrnocalorc , aut artificio auhibito ca- lent, caloremquc e terra, unde fcaturiunt, fecum defe- runt, undeab 1II0 calore Thermx dicuntur.
Hx intcr fe non parum deferunt. 1. quidem caloris modo ; funt enim quxdam tepidx tantuin , quzdam ca- lidx: nonnullx prorfus fervidx , ut obfonia percoquant. Hzctria genera hic Aquisgrani reperibilia funt: de qui- bus poftea figillatim dicemus.
2. Alix fumuntur differentixa colore ; namalixpror- fuslimpidx, quxdam autem cxruleo,auc viridi,autla<5teo colorc, fefc vifui offerunt; quxdam fubinde colorem mutant, quxdam minime.
5. Sunt& alix multx dirTerentiz,puta aSapore,a Pon- ^«re,dTdff#,videlicetfi£citatis, oleofitatis, ab cfticacia &0. deductx.
4. Potiflirnum, qux ad rem noftram maxime perti- nent.fumipoflunt difTcrentix abillis fubftantiis minera- hticis, cV metai!icis",quarum ipfx imprzgnatz naturasfe- cum vehunt, &refcrunt : hzputantur efTepofTe, v. g.Sul- phur , Alumen, Sal, Nitrum, Vitriolum jFerrtsm , zs£s . Plumbum, aut idgenus aha, qux in vifceribus cerrx, Sc fubterraneis locis ortum habent; ab his itaque ad imita- tionem frigidarum mineraliticarum dici poffunt Sulphti- r4tx,s4Iumivoft,Nitroftt,&c.Sed dehacre mehus poflea, fuoloco dicetur.Sicitaq;de compofitis incipicndo deno- aninationem a minerali przdommante»
CA=

Aquisgranenfium & Porcetanarum] . jj
C APUTIII.
Vude > & quomodo ^iqu/t acqttirattt iMinerdia t & Meta/iai
Llbavius comment. alc. lib. 6. czv. 1. enumerans _ ■ r 1 11 Enunic-
ca.qur m lntimisterras vilcenbiisrepcriuntur.illa L 1 r t- n- iat10 co *
hocmodo reccniet. Frecjitenttuttnmetallts occttr- mm^xix runtas ferrum ,piumbum,bydrargyrium: rarius in terrx Argcntum, aurum, fiannum : m mineralibus rncdtis viiceri- fitl, fit/pbur , alumen , bttumen , fuccinum , auripig- ■!** rc P e " mcntum, cum fandaracha & arfenico. Infitperfiybium , 1 plumbum cinerettm magnes , pyrttu, varia Marcafita , anrctz, argente<t , <tre<z , cryfocola; in terrarum genertbus bolt varifochra ferrugo , cadmia fiofidts , glebofa : in [a- pidtbus cadmm i.ipidofa , gysfium , marca, lapiS armenus, lapts laxjdt; pr&tereagtmma , &gemmarum fiorcs : in- fiuper qk'A ex iis ortuntur, tiel cttm tllts tnventuntur, ut fecrcmenta , in cjutbusfitnt fiu/igiues , halttus , vapores, fcorta , vena mctaHorum, fiuccorum calccs ,mintum,C£- rufia,<trugo, fierri tahct . & hisfimiliapene infintta: neqtiid dtcamde fpeciebus, ejua tllisgeneribusfiubfiunt ;utfa/cam-> moniaco gcmmet, nttro petreo , vttrtolo cosruleo . virtdi^ nlbo , id efi fory , mifiy, melantcria , Upide oculario etlumineconcreto, iiqutdo ,fofft/i, globofo Q /uccino a/bo, fiavo; affbalto iiejutdo, concreto, an.baro , gagate & py- y:tefxcundo , areo, argcnteo, aluminofo , chalcanttno (£c, fa/phure ntgro , rubco , citrino ©V.
Qu rum fingulorum naturas, differentias, aut virtu- rcs , fi quis explicaret,cr, mbem recoquetet,&Le&orem non nifi prolixo fermone farigaret; Ideo brevitatis caufa ad lectiones Aiuhorum ,de hiicefcribentiiim,remittimus' interqtios Agricola,Libavimipfe, Coefius,Geiopius,Be- canuSjKircherus &c. ex quibus conftatterram (catercin- j£ numerismineralium & metalloi um fpeciebu';, quas aqua foyJL *' alluens, utreceptaculum, & vehiculumapciffimum,mul £cs-
tiplices

Prirroi- dia aqua- rum mc- dicataru.
Paradig-
ma Kir-
cheria-
nu mix>
turxfima
plicium
aquarum
mediea-
tatuin.
iS De fotu & fotu Thermdrnm.
tiplices,3c inenarrabiles fontium varictates condplt, &C prodit; ita, utvix una unquam ejufdem naturse,(eumix- turaereperiatur cum alia.
Tot ergo metalkrumfpecies &varietates,tot Minera- lium,& Succorum fubterraneorum differentia?, benepri» mordia aquarum medicatarum, ac fcaturiginum bafes habentur, quibus aquxfubterraneae tinguntur 5 qualitatcs, imprimuntur , & facultates deferuntur.
P. Athanafius Kircherus mixturam fimplicium aqua- rum medicatarum fic concipit, & tali paradigmate de- monltrat \.<j.feft.2. Mand. fubter.Sxt hydraulicum quod- dam A. quod per diverfa telluris diverticula indiverfos fontesB- C.D.E.F.G,cruwpat: tranfeatqueaquaper di- verticulum, feu..^n^ canalem A. iay
canaiem t\. in+ -. ^__ s
B. fabulo,are-^ifPj t j ^ na, aut perdu-p^a^ " ris filicibusfca rentem ; dicit fontem B. dul ccm fore, cum canalis nullam contineat ma-) teriam, ex qu aqua tingi, imbui polfit Tranfeat vero f ----~ aqua per eanalem A.in C.fale refertum ; dicit fontem C. falfuinfutuium,ralem fcilicet, qualis vena eft, per quam UanfitSalina : Egrediatur ex A. m D. dicitfontem D. nv- tro r inc~tum iri: eodem quoque pa£to aluminofum E vi- triola^um F. ferratum G. fulphuratum H. ea videlicet rc# qua.cana(es,perquos tranfeunt, referti funt. Pro compo- Jitismedicatis, comparatione prius fadtafluminis princi- paliorisinfupeificietellurisexdiverfis rivulis varie divari- catis conflati:uipponitetiam,aquasfubterraneasper diver- fos canales hydragogos, ramatimdivifos,divaricati, & ra-
ramos

rum com poliwru.
\Aquisgranenfittm C? Porcetanarttm 17
snos per diverfas diverforum mineraliumautmetallorum
fpecies tranfire, tingi & imbui, eafquedumin unum fon-
tcm corrivantur, multiplici diverfarum rerum, virium-
que fcetura compleri: exemplo comprobat, & fecundum
hoc paradigma concipit, & hocmodo explicat. Ex A.pcr Paradig-
canalem H,{ul* ,-—• —- rr~ ——•-— nu mix-
phureumtran- ' ; ' ' »-
fiens acma m ,Agj^' t l u " um
o t V • ' '- ' ' ..mcdicata
K. & I. divari-
catur,illinc per
venam canalis
fahugineam ,
hinc per nitro-
fam :unde ful*
phurea mate-
ria canalis H.
mixta canali-
busK.& I. fa- y
linas fcilicet &C
nitrofs , mixturam faciet illinc fuiphttreo-fa/inam hmc Sulphureo-nitrofam : Rurfus canalisK. divaricatus in L. 6c M. vitriolatam illinc , hinc aluminofam ofFen- tlens venam , prajcedenrium confluxu aquarum tin- <Sam producit in fontibus L. & M. in M. quidem aquarn fulphureo-fa/fo - a/uminofam , in L. vero fu/phu- reo - falfo-vitrio/atam. Iterum rivtis L. fubterraneus divaricatus ex L. in auriferam O. illinc in P.ferratam ve- nam ; tranfiens in P. producet aquam Sulphureo-falfo- •vitriolo-ferream ; in fonte , O Su/phareo. falfo-vitrio/o- auream niixturam proferet: & quod dehifce dicitur, de omnibus reliquis rivis K, M. N. & H. I. Z S. T.intelligen- dum el\; donec in R. omnes corrivati canales per qux tranfierunt mineralia , fontem R. omnibus mineralium fpeciebus, viribufque compofitum conftituant.
Verofimiliores lunt talesconceptus, niiiquod omniUm An Sc primo Su/phurMA fuo hydraulico A. fupponat cuflblvi, ^"g 1 " 0 " quod tamen nunqua fit, nec fieri poteft, nifi d foate fa- Jkaz&C-
C ' lino tolyatur.
**

autmc tallornm vircs &
iS Defotu (£ potu Thermarum
lino acido, melius calido , quam frigido, tkc. Ideoque fufpicandum fulphur alibi folvi & imbibi : interim conceptus illi infra noftra: opinicni , de calore adhiali thermarum infervire , &c maxime applicabiles eile pote- runt ctim exphcationibus ideoquc hic NB. • •
Pro ulteriori refolutionc iecundi quaifiti , dicimiu Fallopium lib. de Therma. acj. cap. 8. ternas rnineralium, metallorumve immixtiones recenfere i. materialem leu Aquaj- corporalem, i. fpiritualem. 3. confufam. Primum autem mcdica- nio jfj unicufu(tinemus;& hunc moduagnovitAriftoteles bunt ' ^ e en ^' ^fenfil. c\\cens,ta/es funt acju&,c]ualttefl natura rcalitcr eorumperquatranfeunt&c Gal. z. de fimpl. med. faculr. mincra- dum ait, qu&exaffe & fmcere acjua es~t,fiper bituminofa, lium fulphurofa &c loca decnrrens, fubfimtitt alicjuid abfier- ferit, fecumque detraxertt &c. teftes funt fenfus ipfi , hu- jufce mixtura: mineraiium fidifiimi, colcres, odores , fa- fubftaa- pores &c, imo examen & difquifitio fpagyrica illarurn tias. aquarum , hoc ipfum manifeftar : tum denique eoruro, facultates pratfentes aliquas (ubftantias adefte fatis argu- unt. Necdemctalliseft difficultas, fi modd cum Taber- nemont. &c Henrico ab Heer Spadacrcne cap. 7. intelli- gamus, fupponarnus , & dieamus de necdum perfecte coagulata , & verefixa, fcd de molli, tenera , & facile conceptibili metallorum radice efTe mixturam hanc : Nam licetacjua* acquirerent niineraiia, metallave, medi- antibus fpiritibus volatilibus, vaporibus, cxhalationibus, atque efientiis elaboratiftiinis e metallorum , aut mi- neralium matricibus, pcr telluris poros, aut rimas, com- municata attamen hxc fpiritualis, tinfturaiis, virtualis mixtio, ipfiifima fubftandalis , corporalis , Sc mntcrialis. inixturaeft; ut fufe probat D.. Lamzweerde Phil, Sc Med. Doct. in monitisfalutaribus fol. ». 1. 20. & foi. J4. K 55. & nos hanc ipfam fufius probabimus infra cap^io» Ecce quam erronce & pertinaciter aliqui obtrudere vo- lunt, iliosalios modos, jpiritualiter, virtualiter , tinttu- raliter ignorantes quid proponunt, valeant ergo fubtili-
tattt

Acjuisgranenfittm & VorcetanttrHm . rp
tates illae ftuiles, Jpirituales, virtuaies, tintluralei, impref-
fivae mixtionis thermalis.
Mixtura confufa nulla eft , cum effceta fit, & nullius
energiae, necqualitatis, & nomine mixturae indigna eil
folae enim fubfidentiae funt. v. g. arenarum , argillaruin , Confufa
fcoriarumaut ramentorum metallorum, lapidum&c.ita- ™*tura
oue folummodofubftantialiter, realitcr, corporaliter, ma- lncij § n * 1 . >• \ -r j 1 c ■ ■ i nonnnc
tenaliter vere milcentur aquae medicatae, tam rrigidae, m j xcur;e
quam calidae; melius vero thermalesquae acquifitoaclua-
li calore adjutae, facultates tk proprietates mineralium ,
aut metallorum occurrcntium maxime concipiunt, exu-
gunt & quafi exhauriunt: harumefficaciores&potentio- Adjuva-
resilla;, quae in officina ipsa naturali minerali, aut me- mcntum
talltca matrice abundanti dotantur, quam quae in pauca, mixturat
& extra mineram , nimirum in canalibus aut alibi pcr-
funduntur.
Jam obiter, fi eas perfcrutari placeat, conrideraripof- funt r. fimplices aquae v.g.fa/pt, ferrata, plambea, area, aluminoft , fulphure<& , bttttminoft , nitroft, vitrio/ata, ($Cr quarum minera fit fa/,ferrum,p/umbitm., £s, alttmen fu/phur, bitumen, nitrum, vitrio/um &c. quaeomnesin aperto vires &c facultatcs, fuae minetae proprias reprefen- tant, femperque vehunt & cxerunt; v.g.falfa aqtta,3.b- aquarum ftergunt, adltringunr,attemperant, expurgant, a putre- wfarum dine vindicanr, incidunt, ficcant, calefaciunt, roborant, »«»la« fcecundant &c, tcs
AcjU& nitroft fcabiem fanant inflammationibus & tu« Nitrofa^ monbus auxiliantur, urinamcmnr, ftrumas imminuunt, nim. detergunt&c.
A/uminofs vomitum compefcunt , crebros mu- Alumi- Iierum aborrus , & iminoderata profltivia prohibent, nofarum. ulceribusoris& gingivarum medentur , motus dentiutn firmant &c.
Vitriolata, obftrudhones folvunt, hydropifi fubveni- vittiolan unt, ftomachum confortant,^ languentem appetitumex- urum citant &c.
SuU

fulphu- ratarum.
Bitumi- noiamm
Mteua
ferrata- rum.
Aqua:
compo-
fita: va-
riorum
mincra-
lium &c.
fubftan-
tias que-
vinrobti-
nere..
Sympa- thetica: minera- lium &c. faculta- tcs cum corpore animalis
Et quir- IX qttali- tatcs Cph fckrnri jfoilujic..
to Defotn & pottt Thermarunt
Sulphurata; ficcant, difcutiunt, nervorum affedibus balfamicc medcntur,fteriles fcecundant, cutisvitia&fca- biemcurant, Paralyfi, Spafmis, tremoribusprofunt, men- fes movcnt, afthimticos 5c iufpiriofos juvanr&c.
Bitummtf& coniimilibus facultatibus pollent , capiti tamen nocent &c.
Qoe aris naturam habenu, ocuiorum vitiis, gingiva- rum, renum, velicar&c. conferunt.
Qtix ferrata ftomacho,hepati, lieni falubrcs funt,n"cque dc ahismctalhcis & mineraliticisaquis.
2. Confiderari etiam pofliintexeifdem mincralibus &: metallisaquE compofitaj, qua:nonuniusfoIum , fcdplu- rium mmeraiium, aut rnetallorum fubftantias, vel tin- cturasobtincnt, quxobid, imerdumplures, &contra- rios effectus edunt; non tamcn a facultatibus imbibitoru mineralium.&metallorum alienos:Horum omniumeffe- ctuum , etfi divcrforum rationes accuratus Nacurs fcrutator, cxipforum mineralium.metallorumvepropric- tatibusfacile dedueet, & demonftrabit.
J.Si infuperidemilieicrutator correfponfa,harmonias„ &influxus corporumcceleftium ac Planctarum (non ne< gandi) pro unoquoque mineraliaiu metalloproportiona- hteradmittat,ut multiadmittunt,&adfcribivolunt ; Ve- litque mineralia quseque& mcrallainaquis ctiam concep- ta. corpori humano applicata, virtutibus fibi infitis fpe- ciali charadterc & magnetiimo adaliciuoshumores, & membraconfluerc,. adqiia?naturali amoris j hiltroconci- tata fiint» acfacultates fibicongenitasfympathetica etianv facultatein ha:c, velillaexerere; hoc pacl:o aptiflimeafle- ret, auratas cordis, ferratasharpatis, &lienis, asratas re- num,uteri, & vefica: morbisconfcrrepofle : Sicque de caueris.Planetis, Metallis, principalioribuscorporisparti- bus, &humoribus.
4. Immo ficum Chymicis, corporisuumaniconftim« tiones & humorcs plurimis lnercurialibus, falinis volatili- bus,fixis, acidis. nitrofis, tartareis, vel fulphureis morbi», & caufis morbificis conftareaffirmet, iifdcm videliccc
fcebus,
1— r^^rriiPS.

Acfuiigranenfium ffif Foreetanarum n rebus, fuccis , quibus mixra ia Geocofmo conftant ^ drobetque fien poffe, quod aqua (cui exacTe commif- centur limilia, aut contraria)probe ufurpata,miros quof- dam , ac faluberrimos effecfusin Infirmorum infkmira- tibus,& fymptomaribus, v. g. dum fimiliafimilibuscon- fervare, vel contraria contrariis curare, prozftare &"c. po- tens fir^ virtutibus eorum omnium quippe, beata : Ne- que enim putandum, omnes horum effedtuum caufas , i primis lolum * aut fecundis qualitatibus dependere ; fed etiam a rertiis, & aliis quartis, particularibus, tk fpecifl- cis; qua: maxime Thermis in funt, ut poftea dicemus , cap» 12. Curiofas de fontium origine indagationes hic omitrimus , &c aliis rehnquimus , ut tanto citiusad thermas veniamus.
CAPUT. IV.
T>e caufa Caliditatif Thermarum^
"IjTNter mulra miranda qua; rhermis infunt, plurimum Calot 1 fatigavit , & nunc farigac Magnorum virorum inge- ^ontruirt 1 nia, calor ailualU fontium, queminaquis fpoutenaf- actua ^ s - JLceiitibus, feniu tefte, deprehendimus : Nullibi major opinionum varietas de nulla re majus dubitationum Pelagus : Quid enim mirabihus in rerum natura calidis aquis ? c frigida terracontra elemcnti naturam perpetuo tenore fcarurienribus ? conveniunt omnes , thermarum calidttatem adventiti.im effe, adeoquecaufam ejus aliun- Advejui- de inveftigandam cenfent. Commodum igitur fuerit tluse * caufas harum rcrum fufiusinquirere. Itaquc
Ingredior , Sacras aufm recludere Thermas. Veteres vix ullam calorii lftius caufam in terris depre- hendentej ad caufam commune & univerfalem athereum fcilicet calorem recurrerunt utZeno Philofophus, Clean- tes, Cryfippus, Thermophilus, &c hi fpecialker Soli at- tribuunu
C $ Dum

Nona Solc.
Non a fJatibus & vapo- ribus.
Non a
mocu vi- oJeuto.
Non a fubterx»- ncis cal- cis mon- tibus.
ZZ De fottt d£ fotu Thermarnm
Dum vix pofjie per fcpta Dotnorum, Infinuare fuis radiis ardennbm ttjtum.
Quis Soli tanrum Thecmalem fervorem tribuet ? quo videmus porcos depilari, gallinas deplumari : deinderadii folares aliCer a:ftate, ahter hyeme pro rationetemporum, & ob refraclionis diverhtatem operantur, thermae autcni eodem tenore calorii Suunt: Sol ab hcc hxmifpherio re- cedit; calorem thermse non remittunt.
Hinc Mileus procalorethermarum permanente talem caufam minime fufficere putavit, iliam autem fiatibns & vaporibtis tribuit.
Nec his fatisfacit, uniformis effedtus ab uniformi & minime variabili causadeducendus eft; quod Haubus Sc vaporibus in aqua non contingit: vel enim facile exhala- renr, vel aquafuffocarentur , velcalorem hunc ambientes lapides & terra fupprimerent, vel confeftim illi interpo- lati pet aquas , urpote tenuiores, 8c fubtiliorej, fugerent.
Alii motn violeKto putarunt incalefcere aquas,motu res incalefcunt ; motu velociflimo plumbum liquefcit, attru tu duorum corporum igniselicitur , immo curruum axes incenduntur &c.
Nechaicquidpiamprobantpro perdurante causa calo# ris thermarum : aquacenim non funt ("olida corpora, dein- devidemus fluvios impetuohflimos moveri; ut Rhoda- nus & Tigiris & tamen frigidosefle.
Proximiusremipfam attmgere conatus eftDemocritus, Hippocratis cosevus; qui, referente Dacchio 1. i. dether- mis cap. 17. &SavonoroIa 1.1. de Bal.cap.i. vult in ven- treterfaJ , efle montcs calcis quos lambens cV permeans aqua ignefcat; ob idque erumpat cahda.- Vivs cnim caL ci infufam aquam fervere, docet Seneca; & certum facic expcrientia.
SedDemocritus bene refutatur ab Ariftol Agricola, a Porta &C. quia aquam calx non calefacit; nifi prius ab igne fuerit percoifta ic elaborata; Sic ergo in rerra; vifccri- bus ipfe, concedit ignem, vel negat ? fi primum caliditatis caufam malefacitcalcem; dum prxfcntem habct ignem:
6a

Aquugranenftum & VorcetanarHm. ij
iln alterum ; ubinam caix unquain viva fub terris vifa ?
vcl effofa eft i» &c quarrit Julius Alexandrinus / 7. falttb.
cap. 4. Ponarous aliquid fimile lepenri; putandum ne
caicis ejufmodi materiam diuturno thermarum fervori,
per millena fscula fufficere pofle t an femelextmifta cal-
cis materia rediviva confpicitur?
Aliqui putredtnes fubterraneas promovent ad caufam Nonapu
caliditatis thermarum. rredinib
Sed ubi hat cantsef ubi continuz ? ut contintio &du- fubtclta -
rabili fervorc foveant aquas > nonne abundantia & co-
pia aquarum coropefceret putredinem & eam fuffocaret?
& nonne ipfa falfedo thermis ordinaria, illasimpediret ?
Alii nativum terraj c.a.\crfzmfencalidasexha!ationester*
ra, fingulari providentta concefias,caliditatis caufam ag-
nofcunt :rcferuntque fofiores, fimiles calotes in metallo-
rum & mineralium fodinis repcriri , quodque fubtcrra-
nea loca plurimum in byeme incalefcant , quod fontes
tum calidi erumpant, &c. Verum fi daretur calorem Nonab
quemdam blandum producere mineralia ; aut etiam in Exhala-
metallorum fodinis eutn reperiri ,. nunquam tamen afie- "° ™j
querentur calores illos ferventes thermarum : tum multi j^jj^ £
fontes etiam fine mineralibus perpetuo etTent ealidi; quia
calores tHt in multis locis funt expanfi; deindcfacile re-
adtione frigida; aqua: extingui poflent, aut etiam frigidas
terra; retundi; fontium autem in hyeme tepor, txantipet
ristaji notus eft.
Alii fermentationibm vini, cerevifia: &c. quid fimile
allegant. K , JP , , r r ■ Nona
Sed tales rermentanones lunt impares ut perenmrer f crmcn .
conftituant rhermas tn tanto, & ralifervorisgradu. tationi-
Tandem aliqui , qui pia:cedentes omnes relinquunt bus.
Mnquam in fufficientes, confiigiunt ad i?nes quoidam Ignes
ailuales fubterraneos terra: cavernis inclufps, qui poflunt ^"^*
aquas ex viciniareddere ferventes; ex longinquo tepidio- •
tcs ; hujus opinionfs fuenint bc ftint authores plurimi, fi-
cnilefque ignes, narrant in Islandia, in inonte JHecla, in
Colephonto > inScytia , in monte Chymera , in Italia
montt*
✓

iigura
igniiim
thevmas
piodu-
centium
24 De fotu & potuThermarum
monrisVefuvii-, & in Siciiia nmiuis.<£thnanncendia : P. Kircherus, mund. fubterr. 1.4.fe£t.2. m plurimis mundi partibusplurimosaliosrecenfet: Arift.l.de mundo,hanc opinionem fuftinuit: Seneca quoque idem ftatuere vide- tur; dum inquit igncs multis in lock terra operta tcgit,& ae/uas calefacicndo inalterat. Hoc ipfum Pontanusinnuit, cum dixit.
Late multum tellure fub ima Debacchari ignem, campofque exurire apertos Unde flnit, Calidum referens exigne Vaporem Unda fugax: xe&isferuent & balnea flammis. Perfpicuum achialis ignis & intercurrentium fimul a- quarum calidaruminterPuteolos 8c Neapolim incampo "YVulcani, qui Sulphuraria dicitur, haberi autumat Bac- chius l.i.detherm. cap. /S.hos ignes (ubterraneos, ther- mas producentds, fimili figura oftendere conatur P. A- naftaiius Kircherus 1.5. Mund. fubterr. fec 2. Imaginari vult fubterranea regjonem in qua A.. Pyrophylaucium <]uod per ca- nalcsfuosPyra gogos, five ca» mmos, in om- nempartemra» ; matim porri- gat calorem , cujufmodifunt L. P. S. A. B. D.G.H. fiita, que recondi- torium aliquoti v.g. B. ilh im- mediate fuper.< pofitum fuerit, certum eft ex ffiftuantiflimis halitibus ig- neis, quiex Pyropliylacio A. continuopercanalcm A. ii. expiraut aquas , in cratere B. contentas , fummum asftum concepturas , ut fitin Bulicamo Witerbienfi, in jforo VVulcanijin monteHecIafi verodictihalitusperca» -
canalem

AquisgrAnenfium Poreetansrut». zs «analem hydragoguai L. R. S. iri hydiophilaucium V, fe infinuarennt.parvura futurum in thermali aquaS. cVmi- norem in W. & minimuminX. thermis adiacentibus; donec ita remotae fucrint ab A. ut penitus tandem omni ealore cxutse, frigefiant. Idem diccndum decanaliD. G. H. pyragogo , per quem fpiritus ignei pertranieuntes, fefc exonerantin aquaticos crateres E. & F. qui aqua», deponunt in fontes Z. & Y. Contingit autem fubinde pyrophilacium, quoddam hydragoguin ofFenderc cana- lem, tit videreeft in pyrophilacio D. quod eanalem ab igneo fuo vaporc ftnngens aquam , tnagno aeftu imbuit, Undcaqua, in thermis Y. cxoncrata , paritcr ferventiffi- ma etit.
Videtur R. P. Kircherus hic, Synthefim & analyfim , , feu naturam &c conftttutionem corperis Microcofmici a ^ ua ij s imitalle , in quo venis fubduclae funt arceiiae, canquam fontium canales pyragogcs portantcs calorem naturalem vitalem, aon ab & tales fertnc calores toti corpori & fanguinj illarum co- 'g ne f«b- municantes , & fovente» ; quales canales pyragogt Geo- ^" anc * cofmici fubterranei , canahbus hydragogis Gcocofmicis impertiunt : de his itcrum poftea mclius m fine capitij. Quin imrao contingcre poteftcanalempyragogumratrare & folum lambere aquas canalis hydragogi , fimulquc proferre flammas,& effluere aquas; quz vix calidaeerunr, ut in fonte ardente Delphinatus, ubi flammae una cura aqua prodcunt, & flamma promanaus aquam vix calefa- cit Scc. D. du Clos in obf. aq. min.
Utautem hasopiniones defendant , etiam imaginari fibi debeiif, vel ignemcum aquahanc naturalcm arr.bire amicitiam, & tanta harmonia cum aquis maritari, & uni- ri, uc aqua ignem non extinguat, nec ignis efficacilfimus. ic pofittvus hoftis , fibi contrarium humorem non pcr- dat ,quod abfurditfimum eftct: vel aquas thermalesfem- pcr in locis fubterraneis, tanquam inlebcce, conrineri Sc calefieri : Scd. unde minectles » undc calor ille fub terra concipitur , ubi nulluj unquam confpicitur ignis t ut in hifce, & aliisplurimislocis: quidfubcft , quodillum ex-
D citet?

No» bi tnmcn.
ieT Defottt potu Thermarur»
citet ? cur non avolat t cur non dcfe&u fpiraculorum ex-
tinguitur ? unde alitur t ut toc fsculorum fpatio v»g. a
millenis frculis & ainplius durare pollit ? Ignit fine pa-
bnlo nihiiefl inquit Dodtif. Scaliger , in exercit.?. ad
Cardanum.
Matena Hinc ignis hujus aftualis otateria nonuna ab omnibus
& pA u- (jggjj^juf. Aliqui alumen : aln bitumcn; alii fulphur; alii lum ignis ' i _ ' .1 *.
fubterra- cineres & prunas deu^nant: &c etiam vaculant, m ignmo-
nei. nis,& calefa&ionis modis aclocis.
Qm alnmtn aflignant pabulum , parum fubliftunt:
Non alu quod iiccum,terreumque fit: quodmulcum defale com-
■^* - muni participec,ignifemperadverfo; lsriflTunuseftigmsin
materiis olcofis, vclin ficcisacreis, quibusomnino carct
aiumcn cVc.
Quibuspro pabulo lgnis, Bitumen arridet, uc Agri- colae, 1.1. de ortu &C caUf; fubterr. h;s rarionibusfuam af- fertioncm confirmare nituntur : quod Bitumen facilc flammain concipiac; quod vix aqua nifi mulca. extingua» tur; immo, ciTe aliqua bicumina, cum quibus aqux magis ardcanr; quorum mentionem facit Plin. l.i. hift. natural. ftatuit item Agricolatale bicumcn in fundoaquarumar- dere &c.
Sed fonres calidi non omnes bituminofi funt , qualcs
Non om p orcetam - noftri fervenciflimi, qui nullum fignum bitu-
neston-l .11 r • . , °.
tes calidi flMrin habent, nec rontibus connnuo apertis unquara
funr bitu oftenditur: proutnecin fontibus Cxfaieanismec alibi: fu-
«ninoii. pcificiaria illavifibilis dumrefrigcfcunc, concrecioflui-
tans, in illis flos falinus eft, uc dicemus poftea; non bicu-
men auc fulphur. Ulcerius faifum pucamusquod bicumen
immediare lub aquisardercpollic, fedaccenium pociusfu-
perficiem cantum aquarum lambere,ur non fuftbcecur.hoc
aucemincipaxcfleccjncifervoris, lncanca aquarumcher-
maliumcopia, quanta hichabecur. Confiderandum ulci*
mouniformitacem perpctuarucaliditatisthermarum, pec
incendia bituminisconcinuari nonpofle.
Sul^hur Celebriorcs alii, cumancefignanoicerum AriftoreLI.de
* propr, element. fedt. 24. problcm, 18. & 1.1. Meteor Sul-
jphuri

Aqtikgranenftnm PorcetAttarHt» vj phftri caufam cahditatis adtuahs adfcribunt : quod Bac- chius 1.1. dc therm.cap. i?. fubterraneisignibus, fingulari difpofitionc Naturae dicit dcftinatum.
Famofa & communisefthascaffertio : quam etiam (nis rationibus confirmare conantur. Quod nullum folfilc reperiatur , quod citius flammam concipiat, retineatve diutius; addunt fenfus ipfos teftes cflc, fulphur odorc, fapore, vifu, in thsrmis obferv2ii , proptereaque illud continuo per fingularium partium acccfliones ut aiiafof- filiaregenerari, propagari, &c. &cum Lucretio. Sentina rerum exinfinito fatii omnia fuppeditart &c.
His politis folliciti auhuc valdemanent deloco&mo- do calefaclionis : fi fulphur incenfum fublaterc dicant fuffocabitur & exringuetur aqua; ii defuper ; fi nndique ignem fulphureum habent therma» , quomodocineribus fupernorum ignium, circumftantiumvc deciduis, non impedientur duitus, & canales fcaruriginis fontium t Vel faltem non alibi exitum quaucnt ? deferoeque de- fetent ignes : fi in vicinia ftatuant locum ferventium quidem proximum, modice calidorum remotiorem, ut aqua tanquam in lebete, efferveicat : quis ejufmodi ca- nales pyragogos tanto arnficio fabricavit? ut per corum parietes , aquae tam copiofa: & multa; calelcant ? undc fi aqua:, non tangant mineras accenfas, imbibentur thermae reali imbibitione fulphuris ? unde fales quos comportant habebunt i
Notandum hic obiter quodnullus hac7enus obferva- rit, tria noftrorum fontium thermophylaca exponerede fuis gazophylaciis quotidic plurima miHia librarum falu: Quotlcfi- quse certe ex cineribus ignium flammae, aut, pmnceficri aml nequeunt, ut enim tantacopia procmtererur, quanti ig- .° nes fubterranei adtualcs deberent effe ? quantum pabuh> i„ aum ficc. integrarum Provinciarum fubterranearum, aut Re- calidoru, gnorum ignes non fufficerent : deindefalestalesignium, aut fiammaefemperfapore lixiviofi enent,thermarum no- ftrarium etfi contra Doctiff. Sylvium & Panfienles apud D. duCIos &c. nunquam tlude poftsa fulphuris incen-
D \ t fi»c

iS Defittt & pattt Therntnrttm
iio ! lgnem flamraaj lbi efTe non eft vcrofimile , nam ut Cardanus dicit l.z.de Elem. refpiratione indiget manife- fti : ille canalibus & parietibus inclufus , coercitus; ex- tingueretur : terra; niotus frequentes, fcquerenrur , eft Jiilphu- enim fulphurincenfum indomit^,& effcratx naturar, tor- tisinccn- rentis inftar quaqua verfus fcdiffundit, repagula diffrin- fiBatura. gj t ^ qujjqmJ in oppofitum venit dcftruic aut in prae- ceps deturbare conatur : Aliquando deniquc tahs ignis vifus efTct, erupifTetque faltem per mtervalla iis in locis ubi thermae funt, atquisUnquam obfervavir ? Scimusin Meteoris phcenomena cxhalationum fulphurararum, Ni- rrofarum, Vitriolatarum tkc. flammam concipere : Sci- mus, foffbres, inveftigances Mincralia aut Metalla, conv* portata candela, aerem antroruni incendiffe, Veftes ope- rariorum combuffiffe : Item in foffis carbonum fubter- raneorumquandoque aerem inflammari tlicet talesignes fint fulphurei, aerei tamenfunr ac minimc dttrabiles, nec unquam tales,qui aquas,ibidem ftagnantcscalefacere pof» fent. Quid tandem dicent dc fotuibusfulphureisfrigidis? quiddemu dccalidisfulphure carentibus, qttalesPorceta- nascalidiffimasckc.Finalitcr quid addentde alcernantibus thermis modo calide , modo frigidc fluentibus quales Biperinaein Germania, quisillarum ignes refufcitat ? quis extindros reaccendit ? quis extinguit ? quis renovat r HenricusRochas medicus , defetcam in Gallia fttlphurc- atn cahdam fcaturiginem aquarum thermalium minera- lium intieftigans, fimilas a&uales igncs , fua cxperientia, dc fuorum labore. imaginarios effeadinvenit. traet. deaf. min. cap. r. dcacj. fxlphur. Isnkh- Nec jtivant hanc fententiam ignes montium ^Ethnat, moforu Vefuvij, Hecl.-e & alij innumeri : ht enim non latenr, liberiorem aerem nancifcuntur , fpiraculis & pabulo fru- ttntur , cjuibus perfiftrunt. Hinc patet, quam falfa fuerit externi vulgi Opinio Bufti Aquenfis Anni <i6f6. pro- ceffiflea fulphure & fulphureis fontibus,cum fons Caefa- reanus folus, iis aperte dotatus fit, & intaclus perfevera- verit, utpotc probe tectus ; nec in tanta copid lllud pof- flidens, ut abeo Civicas ardeat» Supec
montiu tm.de {

Aquisgranenfiunt & Poreetanarttm 19 Supereftalia quam lubrilicacum Au&or Cardanusl. 2.
cum alits innuiz ignem prunarum fcilicer &c cinerum.
iene vm-
terra: vilceribus repertas , reculic? Sc ni quiprunas OC ci-
Sedqun unquam prunasignium , cineribusopertas in ?
neres volunt, neceflario ignem actualemprasfupponunc- cincrum ik rum eifdem argumentis ancecedencibus rcfellitur. fubtcrta-
Parace/fus , uc omnes has dirhculratesevitarer, ab in- neo itio mundi fic crearas , & divifas calidas pronunciac. huic fucccncuriac Franc. Fabririus duni fcribit i Primum Opinio itaejue, aeprxcipuam cauftm puto Dei» omnium rerum fuftinen- optficts voluntatcm, bac ettampartedeclarantusnobis ,non j- lsa ^ as
folum fapientia , potenlittaue; fed f$ fumma, in nis beni- lc c e
■ r i- r 1 * j 1 creatas.
gmtatu Jux divittas , qui ne ujcjue aeejjet; c/uoa huma-
»<e imbecillttatt , totmorborumagmintbus obnoxtx fuccur-
reret , tottamcjue varia remedtorumgenera terra, mtiri-
tjue pradubt* , aquas cjHocjue falutaros, ac medica facul-
tate pollentes , e terra profihree juffit; cjuas mimfieriofiel-
iarum , proiude acreltcjua omniattamoderatur, ut infii-
tutam femellegemcurfumcjueperpetut obfervent. Ha?c ille.
GamerariuscfKf. j. partie. 40. ex Sennerco /. 4. epito.
fcient: naturalis , cap. 10 lnnuit acjuas incalefcere incon-
eurju mixtionis , k repugnantia fpirituum in eisdemcon •
tentorum , effervefcentinm &c.
Aliquid apparentiae haberet h«ec opinio , fed Non &
ob fubtilitaccm nimiam prxdictorum fpirituum , nimis concurfu 1 f az ■ i- lpnituu,
cico avolantium > non nimciencer explicatur perenneitas r
& durabilitascalorum thermaliam &c,
Nos ver6, qui prsdidlarum caufarum efficienrem nut- lam tolam acrualis caliditatis omnium thermarum efte, oitendim-us binas caliditatis earumdern caufas , in me- dium profercmus, quas ex prjecedcntibus reaftumemus ;» nempe o&avam & quartam : eafdemque explicando, Sc diftinguendo, validioribus aTgumentis ftab-iliemus atque eonfirmabimus,
Dicimus ergo-primo 9c repetimus, quofdam fontesea- Pifma lidos efte qui ignium fubcerraneorum , monciumque ar- °P mi °" «lencium calorc acluali fovencur; Sc hoe propccr manifer-
D 1 ftoft

Sunt fon
tes qui
ignium
lubter-
raneoru
raontiu-
qucar-
dentium
caioie
adtuali
foyentur
Aqwa:'
thama-
lcs mine-
ralibus
imbibita:
fuuc.
50 De fottt potu Thermarftm
ftos & notiflimos tales ignes : horum Iralia fuos nutn't> funt &c alii alibi : five id fiat per fpintuum igneoram pe- netrationcm & commixtionem : fiveperviciniaspyrophi- laciorum, per canales P.Kirckeri pyragogos; five per cir- cumftantias, aut dccidentiasexuftarum materiarum , five per elambitionem fuperficiariam, autaliter 5cc.
Sciendum tamen, horum fontium pauciflimos mine- raleseiTe, aliosminime , hosagnovit Anft. in Magncfia, Strabo /. 2. Geograph. Acjuas Geftanas, Plmius apertilTi- me /. //• hift. nat. dum dicit Nec vero omnti , e]U<£ fiunt calid* medtcata fknt, ficut in Egefta Sici/ia , Lartffa, Troade,Magne(ia, Melo Lipara (*c. Vitruviui/. 2.cap.j. idem fentit, aitque,y? quistn hit locis, quifiupra fiuntffion- tesaqu*. du/cis naficantur, offenfi eovapore ejfervefcuntin- ter venas, £<f ita profiuunl incorruptofikpore ($c.
Similes pcrtranleuntes , ac lm-rantes aquas fuprapyro- philacia thermari, ac caleficri,recenfet in Italia plurimos, Fallopius /. detherm aq.cap. ut arjuas D. Bartholomei, in agio Patavino, qu* frigida: ingredientes balneum feu alvcum, cum ibi lunt, ftatim incalefcuntItem aquain S. Joannis apud balneum de Corlena, in agro Lucenfi , de Corneto m Scnenfi, in Pifano alias &c. ridetquc Medicos Etrufcos, mittentes ad illos fontes Infitmos , cum fimiles cx aqua tepefacli domi habcre polfent, fimilis forte fons eft ardcns in Delphinatu D. du Clos in Obf & corall. cxa- minum aquarum mineralium Galliaj, imprclf Parificnfis pag 195. impreff lugd. Bat. pag. 111. (kc.
Finaiiter tantum folIicitosnosrcdditTherrBarum com- pofitamm c mincralibus, finc ignisindiuis ca/iditat quz- lis fontium jiquisgranenfium £2 porcetanorum 6cc. pro his crgo & fimilibus.
Supponimus 1. Aqius Thermales omnes, extra igncs fubtenancos (utnoftrasj ccito certius minerahbus ther- manticis maxime imbibuas,& imprsejmataseiTe; cjuodru- dcs &c omnino impcriti fenfuufri ope dignofccre pofllint.
Supponimus 1. omnes fit/es aliquid acidi ahqmd alkali feu fixi polfiderc , & hoc Spagirici demonftrant.
Suppo•

uiquugranenfium & Poreetanarum . ) i
Supponimus 3. fales & fpiricus unius gcneris fibi ipfis confimiles naturM habcrc , ut fales & fpiritus aluminis, fales & fpiritus nitri , vitrioli &c. Alios autem aliis dif. fimilcs , & contrarias , ut faks & ipiritus acidi,alkalis, quodlippi &tonfores norunt.
.ftipponimus^.. uniusgcncris fnles, aut fpiritus aliisdiffi- milibus occurrentes, incer illos Summam exuigere con- rentionem,& pugnam,& fine refpe&u circumftantium, pro dominatione alios oppugnare , turgefcerc, effervef- cere aliquando ad ignitionem ufque , e contra confimi- lcs , & fymbolicos quietos & torpidos manere , & hoc triuiale eit.
Supponimus 5. fales hos, vel potius eorum fpiritus aei- dos , omniurn glebarum mineralium , metallo-mi- neralium, & metallorum diifolutionis elTe claves, ex illis fic, vel fic mixtis confici aquas regias v.g- qux aurum ; fortes, qua: alia metalla, ad inccndium ufque aperiunr, atque diifolvunt.
Supponimus 6. Sc ad imitationemappofitarum figura» rum, P. Kirkeriprimx,fecuiulac,terti*,apponimiJs quarta, quam fic explicamusHydraulica A. ducere cana les plur et fubtcrrancos hydiagogos , quorum , ali- qui effluentes, v.g.in i.figura P. Kirkeri per lapides B. & arenas C. red- dentes fonteni D. dulcem:per mineras auteni ferri E. ferra-1 tum. alios vc-i r6 ab eodem hydrauhWTAr: pertranfire paftmi lmneras aluminofas G. & matricem cadmia; H. partim disjunclirrt mineras falfas I. nitrofas K &c. conjnn&im autem in-
cidcrc
Natura ialiurrt.
Contan- tio &p«-
g na .
Mixtura.
Paradig- ma no- fttarura ebulli- tionuns.

j 2 Defotu £5? potu Thermarttm
cidere& concurrerein matricemL. argillae virgmese, fa- libmhermeticis Claris D. Roehas, aut alltalicwtherman- tibus, vel quibuscumqne aliispraecedentium influentium jamconceptorum ac imbibitorium repugnantibus & op- pofitisfcecundam: qui ibidcm lllico adventu, & concur- fu lu&am faciunt, qua ebulliunt , effervefcunt, calo- remque concipiunt , thermalesque aquas cfficiunt ; & quidem fine fulphure ut in i. fig. Conjecturaliter , Sc Porceta- vSlgariter falfo idummofo tadmio-nitrsfu v. g. PorcetA- narnm. nas tkc. qux per cunicuios arenaium O. purificatas in P. P.P. P. thermales fcaturigines producunt : Quod fi for- tuito in ipfo Ioco vel in vijs , concurfus incidentia?, tk matricis effervefcentiarum L. in O. repererint fulphurvi- vum , vel flores fulphuris, vel lapides fulphureos M. N. cofque folvant & aperiant , vitriolumque lapide fulphureo congenitum fimul rapiant, prsevaleatque ni- trinvnera, produccent ctiam vulginiterfic conje&uraliter Nitro-falfo-fulphureo- Cadmio tluminofo vitriolat.u ther- Ccfarea- malet aquas in P.P.P P. fcaturientcs , itiiicra per arenas naium D. purificacas &c uc Csfareamus fecunda: fi;,uiz &c. <jua!es. $j ve ro aliter in loco concurfus efFeruefcentije L. ful- phurvivum , autfloresejus -,quibusha:c patria non caret, (iidem enim quandoque fub eorticibus rupium reperti funt uratum quafi facientes ) aut itcrum ipfimet lapides fulphurei, fimul occunant, aperianturfottius & quafi oleo fe\ autbalftuiiccdiflolvantur, diutiufque & abundantius, in vifceribus terra: digerantur , carterismineralibus falinis aliis concept«'spra:domineturfuIphur;tum fulphureo-falfo- alnminofo cadmi» ^mWrftaf thermalesaquas mP P.P.P. Cornelia ctiam perarenasO. transcolatas, dant v. g. Cornclianas 3 . fig. imm6 fimiliter, fi & alii lapides metallo.minerales Q^velR. aurei, a:rei,fenci,&c. occurrant, vaporibus vel fpiritibuspereftervefcentias, ac caloribus animaris,&for- tioribusredditis.tanquam clavibus apcrianmr, folvantur, demunique imKibantur. aquas compoCnzsthermales me- talh-minerales facient; tamdiuque durabunt , quamdiu eric gazophilacii yaporum & fpiricuum in mafiara talis ma-
tricis
naium.

'AqHtsgrattenfttttH fif Forcetattttrum. «ricisaffluxus, eotuinque reparatorum occurius &C effer- vcfcentia; his poiiris.
Dicimus fecundo , diffimiles fales, aut potius fpiritus Oplnio acidos , aquis commixtos , aut pueterlabentibus aquis gf""i»a conftifos,in terrae vifcenbus occafionahteroccurrere,mi- ^ 0 "^ ■ncraefalina: aJtenus indoiis, 8c contrariic v.g. alkalifata;, * ibidem llhco efFervefcentiam mixtionis jugiter concitare, illamque deinde aquiscaliditatem impertire, ac thermales aquas producere : & pro ut vicina, vel remota; copiofa, autparca fuent effervefcentia; matrix; Agens, vel pariens, vahduni aut languidum; aquas plus, vel mmus fervidas, & minerales reddere; denique corporaturas circumjacen- tium mineralium aperne, inbftantiafque eorum imbiber* & proferre.
Plaeuit hscafTertio benevolo viro , DotlifT. D. Batavo forte auctori reeditionis fecundae mei imperfecl:i libelli deTherm. Acjuisg. & Porcet.Lug. bat. dtim dicit, utvi- dere eft, in probi fuis Thermarum, de Veiboad Verbum in praefationehujuslibelii pofiusjinea decima Veritas ni- hilominus fuffulta experimentis Chymicts & rationtbus confirmatafatisfupercjue demonfirat. genuinam &veram ttejus, fervent'ffim<t indefinenter fcaturtentis caufam, con- fifltre in fale actdo concentrato ignea natura gaudente\ vel ut ipfe doctifT. clanus lbidem explicar. tn parttculisma- Seridt fubtilts , invifcatis, 6r impltcatis particults crafliori- bus terreflribui & aejuofis , in maximo motu & partiur» agttatione conftttutis. Ex his ignis fubter. &c. tuminra- tionibu.peigit, Sc hypotcfini feu coiueptum egregium facit de igne fubterraneo , variaque experimenta addir, quae c uriolis ruminand? (utipfe) relinquimus, &Le£lore* aJ copiam in initiohujusubelli danm remittimus.
Caetetum quimmu^ pndidtis fidem adlubcbunr, aut falium aut fpirituum iftorum mirabiles operationes nega- bunt; accipiant liquores acetofos, corallis eos, nec nort marg iritis affundanr; vel fpiritum Vitrioli cum fale vel oleo tartari, quofcumque aliosfalinos fpiritum acidoscurr» alkahs fixis, aut fluorem adeptis ,■ &clariusaq,uamforteni
E cutn
"W

$4 Defitu fetu Thermarum
cumferro aut eupro;(piritumVinicum thcrebentins oleo> &c.commifceant,omnes effervefcere videbunr,idquefieri tantacontentione&pugna, utnon folum cxtali motu ca- lcfcant, fcd euam itifigmter eftervefc.int , & ardeartt;, attendant falium calcis dilfolutiones, & affufarum aqiu- riim incalefce;itias ferme fimiles effervefc.enciis falium feU; Draconum ch.-imaliumunGeimaniainter Elbaw,& FaJc- kenaw, mons eft a pluvia fumofus, eft & alius inSileiia; an nuna commotis fimilibus falibus f Aqua Antoniana Vino mixta fumum edit, An non a contrarietate faliumi fonris, cV falis tartari Vini ? finon lufticianc., adveicant Microcofmi & proprii corporis quafdam. alceracioncs; fubitaneas , & fine aftualiigne effetvclcencias: v. %■ Fe- brium, Ery fipelacum, Vencricuh ardores , Fodaurorum dolorcs, & cordis pulfus &c. utpote iifdem pxincipiis. conftannbus harum erfervefcenriarumfimillimis :adver- tant Macroc ifmi fulgura, conicrua , corrufcaciones &c„. Intrent Chymicorum laboratoria &. quotidianas ibidem. videant ineis mixturarum effervefcenrias : ulterius atten- dant pullulationem illius terrae proptthermas Atigliae re- latam in confercntiis Parifienfibu&, &. miflarn Collegio. Medico Londinenfi,, Aquas cajfifacientem : fi nondum acquiefcant adeanr telluris finus; cum Clariff. Heniico. Rochas Medico trafti dt\-Aq*mihi.Sulphur. cap. r. pag*. i8> &, r 4P-. qui; fuis fumpcibus. & operariorum.laboribus, eas pertranuvit,, ibidem videanc inveftigatai.fcaturiginis; aquas.calidas ,, priufquam effervefcerenr frigidasinci- dentesin niineram argills virginearalkallinaLHermericis,, v.el. thermantihus.fahbus gravidam „ quam; penetrando ,, aperiendo, efferv.efcendoque Vi£toriam concrariorum in ea minera contentorum affedtanres, aut eorumdcmfimi- lium.remov.endo heterogenea reunionem apperentes, iti. fervore pugnando,copulam ambientes, thermafque pro- ducenres, quod.dicimus de Aquisgranenfibus noftris 8C Ebrceranis &c..
Cm x\ Quibus fi halituum & vaporum calidbrum continucV
coadiu- . /• i ' „ .i-i
agitatorum m. teaa? fpccubus & cavenus vcluc in hypo-
caiwfln
v-iintcs:.

jiquisgranenfium £f Torcetnnctrum . ) f
<caufto ve! indohorepluvium,velin clybano reverberium, nec non minerarum lpfarum, acterrce calorem nativum hic addant pro caufis coadjuvantibus ; facfe calorem thermalem, ejufdemque durationem (fi velint ) colligent; facilius quoque mineralium horum falinorum (etfiin- gens copia) reparatio, & regeneratio probabunt, quam fulphuris, aut bituminis ignium voracium flammae auc pruna?: tum eciam cum horumfalinorum mineraliumper effervefcentias ; vix fiat ulla confumptio , e contra ful- phuris, aut bituminis per ignem a&ualem maxima,pra> iceps & irreparabilis.
Sales hi prophylattici primi, pace per effervefcentias P ace s&- pacl:a, diu calorem fervant, eaque pacis fcedera pangunt, e ff erve f r quibus-mineralia imbibita, virtutum incrementa confe- centias. quuntur, exhaltatis eorum (longioribus hifcc digcftioni- bus fubrerraneis naturahbus, quorumcumque ingredien- paci 's tf- Kium ptopriecatibus. feftus.
Hicmagis, & melius (fed fub corredtione tamen ) ex- Iplicabimusnoftros conceptus, eofque reddemus maxime :aiotorios & eivdentes cahditatis adbualis chermaru cap.4. Curiofa irefumamus figuras appofitas R. P. Kirchen videlicet 2. ex-&ap- rpro canalibus hydragogis & 5. pro pyragogis addendo P licati °" noftram 4. pro ebuilitionibus & efTervefcentiis fubterra- neis : Infinuavimus &c diximus fupra in ND. cap. 4. R.P. Kircherum ibidem imitafle fynthefim& analyfim micro- cofmicam venarum & arteriarum corporis humani vita- Iis ; atrerias fcilicet vagari & fubduci venis , ac portare fanguinem arceriofum pro foment >, Sc confervatione continua, caloris nativi vicalis , cmanancem perpedio a corde, eundemque deferre calores nacurales per canales arccrarium quafi pyragogos ad univerfum corpus vitale, idque fub canalibus venarum quafi hydrago *is: & peril- los in hos, difpergere calores vitales , poftfrcias in tha- lamo cordis effervefcentias, & aflumpros calores nativos in ipfb coide; (ic Macrocofmusin noftra addita^. fi^ura poft ebulhtiones & eftervefcentias rninerae fubterraneas, ferventes educit, Sc difpergit aquas, qua; e minera pnr- £ 1 di&i

jtf Defote (f peteThermarum
Calores didU tanquam i corde, chermas nacurales mineralesper ailualc» ca nales producic : hinc quoccordain microcofmicisani- ei & ae ' malium, coc loca calorum naturalium fine igne vicalmm, & quot matrices ebullicionum auc efFervefcentiarum ln Macrocofmo coc ebulliones &c cffervefcentias aquarum thcrmalium mineraliura, etiam fine igne illis fimillima:: Sc ucincorporibus microcofmicis noneftopus jgneaclua- h ad fufcitandos calores aduales naturales; ita & in Mai- crocofmico : atcamen uc opus efl venis , & artenis in Microcoflnicis, fic in Macrocofmico effcrvefcenciarum opus eft .analibus pro egrefTu & edu&ione aquarumna- turalium mineralium ehermalium.
Etfi methodicus medicinalis ordo requireret, ut prius edifleremus de novo Potationis interno ufu thsrmarum harum,canquam prsparatorio ad excernum ufum Balnea- tionis , accamen uc hic anciquicace prarcedic, de eodem aucecedencer agemus; ideoque nuncfeorfim defingulis.
C A P U T V.
T)e Balneit Vrbanis , Csfareano, Patvo & S. Quirini: ^uibusve morbisBalneatiane conducmt.
BAIneum Cajfareanumquod tempore, ftru&ura, & commoditace aliis prascellit (ur videre eft ) & Cxfare Divonimirum Caroio Magno nomen ha- ber , qui id ipfum uc fupra diximus reparavit, arquein eo fe lavare folebat . quod ne quis fabulofum putet, Eginhardi vcrba exfcribere placuic , is ejufdem Caroli fcriba fuit, & in hunc uiodum invitaejus refcrc, Deletlabaturvaporibm acfuarum calidarnm ttaturaftum, frequenti natatu corpus exctcens, cujus adeo penttufuit, ut nullus eijufle potuerit pneferri : ob boc etiam Aquis- trequen- g ra »i Regiam extruxit, ibique extremis vitst annis ufque
tano D. a( iobitum conttnuo habitavit, Mnon folum filios. adbal- Caroh. , ' . J ■>
neum , verttm & optimatts & amtcos , ahcjuando ettam
fatellitum & cuflodum turbam invttavtt, tta ttt nonnun-
qnam antum vel eo amplim homines una lavartntur. E
qui-

'AquUgrnntnfium & Porettanarum 37 quibuscolligere eft omncs nunc alvcos hujusfontis,unum tunc aut alterum balneum fuifle, funt modo duodecim, in tribus diftin£tis sdibus (ibi vicinis, poflcntque plura conftrui&c. fuit autem hoc balneum ita fitum,utRegia3 proximum cflet, hxc autem templo contigua; Verum poftea tam Regalis aula, quam balneum Barbarorum m- cuifu & incendiis deftru&um eft , manferuntque aqus Lochs Cspim line ufu pcne neglectas atque defertac.
Temporibus Fran. Fabntii forte circa annum 1540. cum perderentur aquae, iterura publica Civitatisimpcnsa N e gi e , fumma artifkum induftria repararum & cxtructu eft bal- &us. neum , atqueinunum ferme puteum quadratum , forni- catum & ciaufum , alias neglects aqux, coacta? funt. Is fonsaquisferventibus fcroper plenuscft, in propriadomo Caefareana innurnerabilibus fcaruriginibus per rimas ru- piumprofilit & crumpit; & quidem in tanta. copia, & a- Fontis bundantia, ut affluxus ejus ( quod vidi) caput hominis ^*^ re * femper adsequare valeat: inde in afiervatoriis aflervatur, n ut alveos & lavacra citiflime & fufiicienttflime adim- * >tU>> pleant; per canalesaquas exonerantin alveos novem Car- fareanae domus quinque & parvi balnci quatuor, quos ad fumma Iabra pro arbitrartoimplcnt, lapideismuriscincli funt &diftin6ti; circumfuntamplafedilia,in gratia eorum qui lavantur, aur inter lavandum commeflantur .• finguli quoque fermehabent cameram adjunctam» & cubilia ad fudandum.
Hae aquae mora expefceredebent, utfuavi jucundoque tepore lavaturosexcipiant: reqtiiriturquein Caefarcano& parvo bal-neo ferme tempus 15-, aut i3. horarum antequatrt- ad temperiem humanocorpori tolerabilem pervcniant.
Antehac in Cajfareanisfrigidus fons aqua; communis, rccreationiscaufa,&ad vinum auteereviiiam commetTan- M ° r3tc ." tium refrigerandam,inlateribus , & angulis alveorum per ^ ceD tubulos, deductusfuit, &lapidibusexcavatisfeotfim ex- _
., 1 r • f Fvns '**
ceptusnuncHuere defimr. frigerans
Ubilavatumeft aquaillaalveorum totaemittitur, fjus ita per fubterraneosdiictus&canales defluit, utnullaein- Defluxu*
E jj de

'Capaci- tas.
Aquaril colores.
Natura.
Salcs
therm.v-
les.
38 De fotfi & potn Thermnrum
de ftagnantesfordes, nulla putrcdo , vicinnm aerem va- porefaetidovitiarepoflir : pavimento & fubfelliis repur- gatis, reeensaquaimmitcitur., qua: tanta copia influit, ut intra tresqnatuorvehoras alveumrurfus impleat, & dc- incepsalios, uno Sc eodem tempore, quamvisfingulifint tam ampli ut in.illis centum & amplius tonnae,Teuvafa Germanica J^amtn iufluant, & .25. homines & plures etiam, una fe lavare poflint.
Alvei plerique habent in longitudinem 12. 15. & plu- res pedes, 8. vel 10. in latitudine, 4. vel f. fa ptofunditate, Aqua; porro balnei , quamquam plerumque limpida; fint, ut vel nummum in fundo, per ipias dignofci poflit, mutant tamen nonnunquam vel nemine tuibantecolo- rem, & fubvuides apparent fi diu , alias fubccenulea; fi minus, fubalbidae fi parum quieverint:- immo'Iacleae fi interdum recens cum veteri immifceatur:: ha; omnes te- pefcendo clarefcunt, & longiori mora v. ;g. ad raliquoc dies fubnigrefcunt.
Referunthsaqua; modis omnibnsnaturam fiilphuris; &hic folus puteus Csefareanus colligibiles dat flores Jul- ■phnreos multis titulismedirinalesj&hosin copia, inputei collo, & teftitudine fcaturiginis,p£raquas.fublmiatn^ •Qc in glebus accretos femperreperire, & colligerc!fase'ft;so- dem privilegio etiam gaudenc quandoque refervaroria concamerata, tam domus Cxiareana', quam parvi balnei: iiciem flores fulphurei, prsefertim a commi.\doneai.]ua?re- centis calidioris & veteris frigidioris cum alvci itancum pro mediccate renovantur, Sc abimprcfllonefuperrjciarii aeris frigidioris in fundum alveorum Hecidunt, c< prx- cipitahtur; adeo ut lavantium veftigia fervent.ck prodant. Concincnt in ftiper hx aqux falium confuforum , Osu thermalium quoddam chaos , in exficationibus varias Figuras formans; & quidem hujus materia: tanca quanti- tas eft ( licct invihbilis ) ut unusquifquc alveus 50. So. centum & ultra Iibras pofliueat , iciltcec tot circitei li- bras, quot tonnas.
Aquis mora tet-efcentibus flosptlintu non acidtiSj fed vagus , oidinanc in fupcrficie aquarum in alveis fuper-

Jiquisgranenjium & Fbrcetanarum 59 mtat, quandoquecremoristartariinftar firrmter concreC- cit, qui fi igni admoveatur. non hquefit, fed fixus ma- net, vixque. crepitat:: hunc florem male balneorum an- cillae , & alij , fulphur aquarum nuncupant , aucbitu- men dicunt, 6t v ulgus corporum fordes putat j.ideoque illce praedictum fl;>rem diligenter mundant, abjiciunt aut. praectpirant; ut aqualavacn. tanto nitidior appareat.
Hn flosja/inu* , per minimasparticulas vel atomos in- Flosfali- nataj s coinadlu (uperficiarij aens ,. ic muri frigidioris nusfuuei fcnlim: eoi gregar vagam paiicu'amarenam. fontis quam natan£ ' rapiendo & conglutmando lta marginibus ineruftatur.ut lapidem ln alveorum ch cumferennis , labris , & canali- bus mennatur .-idem flos,vapoietenus raptus 8c ad forni- ces ( ]ii bus, h_c baliiea fula iiaudent) exportatus,.una cum fl )xi;bus. (uJpbureis ,.licec hr,nON concrefcantin didtis- alveorum; fornrcibus i llie tamen acerefcit , & guttatim decidens momiculos, falinos in margine qnorumdam ali veorum, £a>citr8t formatfignum evidencillimum corpo^ mtarisenaacii ua exh alatinm hns vaponbus..
Salneum paruumkoc modo ut in Balneumi fig. z. aedificatum eodem fonteCae-- minus, farcano fovetur rriahabuit. lava- cra , unum magnum & duo mi- nera ab hofpite moderno antehac afleribus bipartitum moda i. Ma- giftratu murodivifum.quatuor la- v.acra conftituunt, & illa eadem aqua C-efareana. muri folum inter— ftitioper proprioscanalesproxime implent , habent; quoque fedilia adfedendum , cameras 5c tubilia; ad fudandum : inferne quoque pro arbitrio depromuntur aquas ti fcopisque purgantur &c.
Ihge*-
\\
-1 cv
|
r\;
I
:..,: .._
A

40 De fotu & potn Thermarum
Ingeniofus & curioiushoipes&i/,»**!» vaporo/unt ouod thtchac hic defuit, jn margme titjutdam aivei adaptavit, quod nicparatum ufu eru,& multis inlervire potent, dc hoc jam , pm.
Balneum Balneum S. Quirini.confimili ftractura.ur in Fig. \ fa- S. Qujri* ctu, proprio Sc aperto fontc gaudet; aqua cum praeceden- m ' tibus balneis, ejufdem naturae &c faculiatis ell: quodpro- bat idem odor fontium , guftus, pondus, ac ^otalis Sc Fundamentalis emiftio aquarum puteorum Cacfai eano- rum, hanc fcaturtginem iiccar, & peidit: quod vidimus Anno dum laboraretur in Cxfareams icarurigini-
bus Sc totaliter evacuarentur aqua; putei pnmirij Scc.
Balneum hoc tres alveos , aut lavacra tna habet, Si quaitus magnifice addetur ad majorem commoditateui thermis utentium , quod facillime fiet, ex fuperabun- dant;busaquisfine ufu effluentibus : habent & fediha, Sc cameras & cubiha ad fudandum ; pro libitu quoque im- plenc Sc inferne deplent; antehac ufus hujus aquae in do- AccefTus liisfuit. AccefTus adfontem & Scaturigincm liber eft , SC ad fcatu- hanc aquam a Civibus exportare licet ; cups fenfibihter figiaem. non diminuitut aqua fed potius calidior reddtmr , quip- pe ea ex putcis Caelareanis, vel ex vena propria fimilis mi* nera: recentius aftluente &a:quilibrium rcfarcience. Amiquis Ante a?dcs Caefareanas , m platea , eft etiam ejufdem iimus pu aqUEantiqUiifimusp«^«* , continens aquas thermdesex teus. vena profunda haud dubie preterlabente fundimenta sdium vtcmarum , veifus di-mum Caefareanam aftluxum accipit, lipartico opere confectus eft, inferius quadrarus, fupen'usfphcericus,vciofimihter per vaftationes,incendia, ruinas cum Civitate au£rus, jam nulliu> eft ufus . ideo- que grandioribus lapidibus contectus eft : funt, & in vi- cinia hinc inde alii. Stiilici- Sti/lictdium in ufu antiquo in his balneis quoque
dium. fuit& cft ; fitque hic, cum c cupa vel vafe fublimi, aquarum calidarum thermalium pluviae inftar procuratur cafus, adaptatur autem in ipfis alveis, part;bu> afFefti";, tit capiti, artubus, articuhs, ventriculo, hepati, lieni j
utera

r AejttisgrantnJium &VorutmnrHm. A s 0rcro &c. nc viderc cll in <ig. appofita ad corrobo- :~- ranclum, alte- jrandum , dift cutiendu, pe netrandurn cv.icuandum &c. pro ute exigentia mo borum & mc fororum.
Hacxenus |Jbt€s&; MedicisdefiJi!
«jua» hinc & inde aptiffime aptan & exTrui poflenr in Scte Cafareana v.g. ih loco defluvii t perditionis,<5<: prarcipita- tionis acjuarum thermaliiim , ferventium, fupeifluarum , in balneo parvo,ut eft, fed nr.us&c. & paflim in Porcer, parvis fumptibus,ex murisJapidcis vel li^neis&f.tnhunc
fermc modfl^i^j^ Ba/w«m Vajiorofu.ma.-pertu>tL
t puvap6
Hxc enim copia vapovu Sc fpirituurn rnedicatoaiira aquarum ther rrsalium cali- darumferven* tium, in lllis, ferventiffimo nim fontiurn fufciperentuc & conclude- retnr pt ;cdic7ti \apores & (pi r.irus niedica- ti.qm non ca- ( reient iiifi.»n«!
y^.a. _B aLn.eu.-rn "WaporoJiL?n cfaufum.
linlnea lij (jioSk

Eorum ■vis.
Qtribus
Utilia.
Anticjui- tas.
Virtutes & facul- «ates.
42, De fet» & pottt Therwarut»
energia , & vivtute , tn cmandis morbis : caloreenlm Zc vapore medicato pcifundeient corporatota>exee, to«.api- te , & pai tes&membramaxmie\ift'ecla: poroscutisape» rirent, & aereis fubtililfimis fuis fubftantiis feu fpintibus tiuafcunque corporis partes , etiam abditilfimas penetra* rent , & iuimores quofcumque profundos , fngidos , craflos , compac"tos , & vifcidos , attenuarent , refol- vercnt &c fudoribus univerfalibus , aut particularibus fine tanta virium & partium jactura &c noxaevacinrenr, & confumerent; eflentquc aptilfima in induratis nffecri- bus &c doloribus , in neruorum vitiis ex replttione , in cedeumatibus & omni tumore frigido, in Afcytc, leuco- phlegmatia fummopercconducerent, qtiarenus ficcarent & difcutcrent materias impactas, & flatulentas : prae- claram operam prarftarent debilibus, &iis, qui balnea aquarumferrencfcirent, utaliquibusfccminis , fenibus, pueris , &c. prodefTent morbis omnibus fiigidis , hy- dropifi , doloribus artuum &c.
Horum balneorum vaporoforum antiquitus ufus fuk frequcntiffimusapud Italos, perfeveratquemodo in groc- tis & foveis : ipud Germanos& alios ubi defunt thermae naturales, inufu funt ftuffx, vulgo Q5aHfffiiff principaliter prb fcarificationibus &c. quas afthmatici &fuspiriofi nba benerolerant , multomclius&faciliusvaporofahxc bal- nea fufferre poflcnt.
HxaquxCxfareanx, vx(uBalneationts virtutibiisacfaculti- tibuspene innumeris dotatx funt; & ad miiltas corporis jegritudines efficaciffimx : ftrenue cnim exficcant, calefa» ciunt, cx altohumoresadcxtrema evocant, difcutiunr, abftergunc , & ut magis particularius dicamus , condu# cunt imprimis nervorum affectionihus, quales funtfpaf- nn , feu convulfiones ; itemque paralyfi , id eft refolu- tionigeneraliautparticulari; maximcaurem illi , quxab humorumaccubitufit, autabillorum inmorbis metafta- ft ; quando parscorporisfenriendi aut movendi faculme, aut utroque fimul deftituitur .• conferunt item omnibus «orpensibus, rigentibus, tremencibus, ticabantibus , ac
palpi»

^AquUgranenfum Torfetanarum'. .45 palpitantibus; eiiam articulorum doloribus ■ utfuntchy- ra.,ra , Podagra, dolores Ilchyaticos curant , & ccxen- dicis ; indurationes ncrvorum ac ligamentorum ; colli contra&uras cmolliunt: tumcntia membra difcutiendo levant;juvantcos, quibus praecordia dura,tumida ac ve- luti tenia; quibusviicerafchyrrofa, &c obftrudta funr:nec non eos,qui vcntnculi , hepatis , aut Iicnis frigida intem- periemoleftantur : laterum citra febrem dolores placant: capitis dolc res inveteratos, ejusque vertigines, tinnitus aurium,nephriticos dolores 8c ftomachi tollunt.-Mulie- ribus vcro vixaliudmcdiumadfrigidoshumidofque uteri aftedlus , quibuspotiftimumin his Regionibus moleftan- tur, &c quseproinde minus fcecundac (unt, congruo aqusb rum thennalium ufu reddunrur idoneae , fiuntque Ma- tres : menfes tardos ac ceftantes promovent ; uterinos dolorcs plactnt; ureri lubricitatem etiam nimiam , &c abortus fiftunt: deniquc mirificam purgandis, (anandis- que cutis defceditatibus , quales funt fcabies , impetigo vitiligo &c. exhibenc cfficaciam; prauer illam,quam Gal- licam aut Hifpanicam vocant, quae melius &c tutius aliis remcdiis alexipharmacis propriis , ik fpecificis fanatur; ramcn a rcliquiis & noxa,quam ex iinprobitatc Merciuii contraxerunt, vindicanr.
Aqua: hujus fontis Siiaviflimae funt, 84 Potationibut apti(Tima?,Cornelianis jequipollenrei &c sequalis erficaciae, feiequc iimilis compofitionis, & benc ac"tu calidiores : ns ^ • dehis crediderim Panagericum Oratorem Belgam Con- tionibus ftantino Imperatori.Conftantii Filiodixilfe : Dii immor- aptillimc tales quando illum dabitisdiem,quoi//os quoque Jifoitnu lucos C? facras fedes & anhela fontium ora , circumeat f miraberisprofeclo i/law qunquemuneris tuifedem &calen- tes aquas Jine ullo folis ardentit indieio, quarum nulla tfi tnftitia faporis, aut halitus , fcd talU hauftu & odore finceritas qualisfontiumfri^idorum &c. quod anrea a(Tc- ruit Vitruvius 1. 8. cap funt autem etiiim nonnulli fintet calidi, ex quibw pr-ofutt aqua fipore optimo , qu* tn poutione ita eftCuavis, uti nec fontanalis ab Camoenu , ntc Martiafaltcnsdefideretur. . F 3 Cjfcj

r
Otigo
nominis
balnei
Cotocli-
ani.
Rofacci.
Taupcru
Balneum Cotnclia aaum de- fctibicur.
Balncm lkOia.;eu.
<|4 Defotx & potn Thermttrum
C A P U T VI.
De nWtt BalneU, VrbanU S. Cornelii, RofaceU & Compus Pauperum.
ADictis Bathets Csfaieaiiis, &c. verfus xftivam folis exortum ad lnterioris Llrbis mcenia (nam duplici muro Urbs cindtacit] eft Ba/neum Cor- neliartum, ab appenfa tabula S. Cornelii, pro notionis interfignio fic nommatum: Kofaceum a Rofen Cive i]Uodam,cjui id primum erexit.atque infiruxit, mo- do ab appenfaRofa; antehac Fullombus tantum infervifie creditur; ut adhuc vieinas aqux balnei Pauperum ab iia ufurpantur : & quianunc fthiul pauperibus gratii defer- viunt, Balnei Pauperum nomen obtinuit»
Cornelianum balneum magna domus eft , alveis quinque etiam ut in Cxfareano, fed indiligentius apparatis, djftinguitur; innituntur alvei partim fcaturiginibus ipfis , partimque fcaturigines propriaSj, ac fepatatas aut puteos varios ha- bent ; equibus colliguntur aquaf^ vel ln ipfis a:dibus, velante sedes ,, Sc ex his replentui-j ac renovantur alvei omnes.
Huc ufquc hs tantum fuperne' dimittuntur: intcr alveos unus efli fortis, alter fortior, & foniifimus,. iri qinbus facile, difiicilius & difE- dllime perfeverac Inirrmi : Ironicer ReligioliParadifumjPurgatorium, & Infernum nuncuparunt, fimfies. alvei funt inRofaceo.
Ba/neum Rofaceum poft inceit> diuni pnus anno i^Si. a MagiftEatia'
oei -rvauvc^—, r~um

JieftitsgrMenftPtm Torcetanttrttm 47 bene reparacum ; in eo quacuor lavacra apiata funt , ha- benc fedilta , & cubilia m eamerisad fudandum-;, pro ef- fiuxu infeio fuarum aquarum thermalium, magnis fum- ptibus & kbonbus. abExftructore CivcRofen confectus elt du<Sfcl|s,feu canalis lubterraneus \ quo adhbitumaquss lavacroium fuorum deponuni; conficitur fplendida do- mus, habec amcenum horcuni,& quadruphcem inrroi-* tum, &exicurn.
Hic jiicundiliimum vifu , illabentes novas acruas, pa- tietes, & fcamna fulphureis (lonbus incruftari , eofque rurfus a fupernatantibus iifdem aquis refolvi, ablorberi, & reimbibi .- (caturigines & putei, in ipfis sdibus- etiam funt, & aliquas ex Cornelianis participant &c. Vicinuslocus Bitlneum paupertim Sctn^flU?' Q3a5? vulge Pafitcm^ tiabetunQ grande,& profundum fine pavimento alveum rau P au " Probaticam Hierofolymarum Pifcinam diceres, in quam unicuique paratuseft aditas, & bber acceffus; ibidemquc mixtim [fed nonnihil indecenterj fani , infirmi, virii fceminse, juvenes, fenes, fordidi, ulcerofi , fcabiofi &c balneant, lotrices omnis generis iinteamina, fullonespan- nos & knas kvant&c. finefedilibus & cubilibuseft, fu- perne tancum ut inCornelianofuas emittit aquas ; ideo- que fingulis annis femel eongregati fullones ad 40. & ul- ira rnagnis laboribus, totam aqusm , & fordes alvei ca- cabis& aliis inftrumentis ejiciunt.
Alium riutic alveum etiam habet Mulieribus dicatum (futinani folis) piius anno r<5go. reparatum : pavimento, gradibus, fedihbus ornatum & accommodatum; fat ma- Quomo.» gnus eft , fed tepidiori aqua thermali doratur , forte ex do meh* defe&u regiminis moderanrium, alias aliis rn ornnibus a com» squiparari poffet, & immo fieri, ut amborum alveorum moJajs " aqui inferne, ut alii fontes, dimitterentur, mundarentur unu & quidem forte quotidie , dummodo induftrii Dire- £tores neceffniis attenderenr, tumque poftent, pro ma- joridecentia & honeftitate omnino fepararemulieresavi- sis & virilia coram viris , & fceminina coram fceminis jperagere : imm6 &aptare lefticas, Stillicidia,.Embroca3 in-igatioaes &c. ulcs,qualesalibi,
F 5 Uaias.

46 Vefotu potu Thermnrum
Unius minerae, efterv^Tcemia; iu.it onrineshs aqng^ & cenferi debent, Iicet in Iava;ris notabilis appareat va- rietas, hseC tamennon nifi ex rcg'mine aqiururn,&affluxu fcatunginum priinario vel fecundarid, majori, vcl mmori, Diverfi veterisvelnovaeeft: cui enim plus rnbu.ttir aquae recentis, tasinal & prim.r, utpote minus efrcetje, a.itevaporata:, haee ener- vcis S. gior & efficacior eft in alveis; fecusilla,quia vecens&fe- Cornelii cundx : ea proptcr tanta mora in illis trahi non poteft, ldeo & Rola- jj| fepenumero, vel quifque fortilTimus, vix liorula: fpa- scomm. tium) j a p r i mar iis & novisalveisimmoiari pollit ; inhis
facilius &ficilhme &c. Color. H.r aqux ferme fcmper turbidse & albidar apparent, nonnumquam etiam clarae , praefertim fi frigidion aura tangantur, fubindevarios colores exhibent. Cocnum OmncsThirmK Urbanae & Porceranac nullum lutum, 1 therrrule ^ eu cxnHm thermale deponunc, ut alibi pallim, quod.ubi eft, applicant per modum cataplafmatis afTeevtibus aliqui- bus utililfime, v. g. crallitiei & rigidirati jun£turaruni du- ritiei ligamentorum &c. ideoque verfitus &expcrtus Me- dicus, aflymbolicum aliquod hic cxcogicarc poteft, & quandoque debet, parabilc fine oleis&c. Exere- Nulla excrementa habent, nullas adhxfiones notabile* ancnu. i'n labrisalveorumfaciunt ; utaliae Caefarianar,& maxime Porcetanae: fuperant in pondere CazfareanasautSpadanas, quinquagefimo : Caefareanx&Spadanarajqualesfunt.
Omnes hi fontes Corneliani, Rofacei& <5ortn>tlffhcUl{i Pauperum Sx/pburmzxim£ olent.habentque quafi oleose Snlpluu. & balfamice difTolutum , & mktum ; iiludquc in aquis his, & Carfareanis ita fubtile eft, ut iri aquarum examiue & diftillatione, qualiacumque vafa, etiam denfiftimavi- trea pcrtranfeat, immo etiam in refrigerationc duplica- tas transportabiles lagenas, ita , utnegranum illiuscolli- gi, videri, aut guftari polTit: Hinc mitorClarifT. Dom.ab Heer Spadacrcne cap. j. lllud vidiffe cum fociis, & qui- dcm in eopia : forte accidit illi diftillanti Therinas,quori nobis ; excrementa Pharmacopaeorum exufta iri alembi- fo, vafique adhcrenria pro Sulphure Iubuit, vcl fufione
rema»

^A^nisgyanenfium & TorcetAHSrum . 47 remanentiaium ialmurum (ui^laniipani ferream arden- tem deceptus, falcm thermaieni fluentem fulphurjefle pu- ravic.-Sal hic thermalis fatti fuiionefluit, novumque lul- pliur per ignem acquiric rcgcnerat : quod certocertiui od^re, fapore, vifuqueAotefcu,& obfervatur. Videintra in proprietatibus &c. /
NliIIi in his fontibui.qni ufuiciTc poflent, jW# fulphu* rei fublimanrur, ut in Csefareanis ; vel quia magis diflol- pi ores vuntur in aquis, vcl quia a debiliori calore actuaii faris f u lphur«i elevari non poflunt, cohibitus tamen influxus canalis Haturiginis infetni lavacri Corneliani,relaxatus, excolul- phuns fljfculos nivuim floccorum fimillimos promit,i<c edirj qui tamen denuo diilolvuntur & rcuniuntur eifdem aquis.
Ccntincnt quoque hx aquae omncs pracrer fulphur etiam.falium conhiforum thermalium quoddam chaos , Salium dequoahbi.cap. 10. phaS
OmiK-shae aqu.x, tainctll minus reliquis a&u caleant , apparcnter, quod longius diftent a loco efFcrvcfcentiae , iunt tamen omnium praeftantiflims, & vires mineralium medicamentofas longe majoi esobtincnt; & juxta com- Pr*ftan» mixtorum quantitates & qualitates funtomnibus aliis, tia. aliauanto vahdiores exflccandi , extenuandi, refolvendi, diflolvendique facultate praeditae : Sc quo efficaciorcs 8 eo magisdeteclueis utendum eft.
Calefaciunt itaquc non fegniter, fudores movent,dif- cutiunr, abftergunt, rmolliunt, proinde contraclis indu- ratisque nervis , arque etiam refolutis eximiam prsftanr Qpera*' niedclam : Catarros, dtfluxiones pituita'in membra ex t i one g, terna, rumoi efquc indeobci tosfiftunt ac difperdunt:ar- ticulorum viriis, a caufa fiigi la produ&is , fuccurrunt; prxcordiorumdiftentionibus mcdentur; vitia cutisemen- dant, fluxus muliebres in ordinem redigunt, uterofque conceptui idoneos reddunt ; Renum calculos commi- nuunt, arque arenofam matrriam pellunt : eos dcnujue qni nimia corporis mole gravanrur, tclevant. Suiu demum cantae in quahtatibiis excellentis , ut qul
imbe-
y

4? DtfotH (S pettt Thermaram
imbecilliotes funt , jpfas hjxk ferre poffint; quofHara ctiam vel odore folo ofFendant : promde uc prarter eos quos recenfuimus , carnofis , fngidifquc & hnmidis cor- ponbus accommoda" iiint; ita g.acilibus , calidifque ac iiccis feu natuia feuafTeftu nori admodum profunr.
Mora infefius in his acjuis non tam protrahenda eft, quam in ca?teris balneisCa;!areanis,feii Porcetamsjideoque niaximeadhoc experti Mediei localis, balneorum curam dirigtntis judicium fcrutai i&explorare oportet-
Utriquefcilicer, Corneliano,& Rofaceo, adaptata fririt Stillicidia novaantehac non vifitnta;Galli La Doucbc,o\& laTiwc^r.Germani bfr <T<MTir>f vocat:in quibusexalropro- cttratur & inducicur dcfluxus 5 feucafus eaiumdem aquaru ~"•-■ _, liiiiie-

A
jQcjHitgrAHtnfium & TereeUHarum 4^ rnfneralinm leceanrtiniarum , tk ad hoc aprilTimarutn ropicc pcr epiitonua fupra fuppofitas parres afFecraras, ad erficacius (ur fir ) adigendum remedium , meliufque falvanda vi/cera; propterca pra:valer Embrocis , fuperat Fomenr.»tiones,quandoque lpfas iialneariones ; quoniam pioj ter cafum, Ik motum cadentis aqua: thermalis,cu- rjsrubefcit , porique magis aperiunrur, &c major fic rc- roedii impreino,ac penetratio &c. iniisfunr lecli adfu- dandum ckc.Pulcherrimum hic vifu, pavimenta horum ftillicidioiumflonbusfulphureis eifdem thermahbm prx- c;ipiratione,quafi inccuftari, ira,uc, fupra eos digito li- ceac infcnbcre: Quod Stillicidia Lamzvrerdica infacca- tt, fimum tabularum pag j$. Sc Balnei fuiartificialii, i» MenittsfalHUrtbfti &c. nunquam facienr.
C A P U T VII.
DeBdntU Suburbttntf ^PonetanU: quibufieBalneM* thrtc fongrumt *ffcftibus \
Xtra Urbis portam , quac ad meridiem ducif, haiid niujtum , ad fparium i&usbombards , eft Vicus; quiamonte incipiens, platea recli, & longa, rortiter fatis in Vallem defcendir; huic a Porcoium Sylveftrium ohm frequentia Porcetum no- nicnobiigit.
In eo Vallis cft, ab orru ad occafum , inter daoi nionres extenfa, in qua plurimi aquarum fervenrium fontes, lapideis muris , puceorum inftar cinclri, cam in- tense' fervences, ut ebullire aquac , tanqiinm in lebere, videantur: iis Incola: ignis beneficio, fine ignc fruunturj porcellos depilant, gallinas deplumant, &c»
Juxta ripam Rivuli «ad prara delabentis, horum fon tium Domus funr XV. ferme vicinae i. Dominirnm; 2. Colubri : j & 4. Gladii /. Mola; aure* : 6. Mo rionis: 7. Galli: 8. Magni Balnei: 9. Fonris: 10. Can- cri.- ii. Mundi iuverfi ; n. Wmi-.i^. ^ingtU: 14- Rofx;
G f«b
Porceti ecimon.
F"ntiuiw .ibifervof
Balnes-
rum ne» mina.
f ' *
kuw
Ati

ScnTini-
CO- yiofa.
rcfcrip- Mt
D e f oti ij£ f otH Thermarum filb dio Balneum Panperum : jani de novo «dificatum elt. alterum , cum magnifica. domo, fed huc ufpie fine aquis;Harum damus lcones, juxta numeLUnij& oidinc.
Ha: ardes habentiava» cra , feu al- veos, liltrat triginta,p, x* tcr harum aliquaruiu domuram receptacula feu refrige- raroiia: VUi- <qux durnus Bnius alvei fout ; aiiae duoru, tiiu- ve plerae.jive feparatas fcaturigines,' feu propnos puteos.pof- fidtnt : ca- piofsquoqj, in ipiV Ri-,
vulo rtter
r V • aquas rrigi»
das, pcr ri-
mas rupium
fine ufu erumpnnt, & perdtmmr.
Tantam deniq; copia aquaiumfervent/umputer,iVii fe4~
turigines profundunt,ut triginta illos al veos.cum Refri-
geratoriis> unica die phjries imptere poffint ; unumenirrs
v. g, co. 70. Amarum, vel tonnarum capacem Ipatio 1
fex, feptemve horarum,vet cir iter, adimplent.
Totam aquam ^giiam infernedimitcuiitjut intlrbanis
Qxt

Acjuiigrdnenfium Porcetanarum'. ji Carfareanis, &c. pavimenta quoquc , & fubfellia fcopis purgant, fordefque amandant: novam aquam pro arbitno immittunr,alveofqucimplent; &mora ctiam *d teporem perducuntur,ut Balneantibus fervianr.
Aqua: hartim Thermarum haud inter fe difcrepant, ab Urbanis permulrum,- Omnes autumantur vulgaritcr fine Culphutc-fa/fb-a/umiHoJit : Limpida; & clarac proli- 0 oe ' liunt ; eatenus, ut nummum in fundo alveorum vi- trea dignolcas fub Unda; nullum tctrum vaporem aut vfut. odorem fpirant, quo fir, ut appiime congruantiis,qui, profpera valetudine utentcs, voluptatis erg6, abluerefe geftiunt; unde diutillime, extra ullum nocumentum, iis immoraripofTunt:;egritudinibus vero afFcc~coscurantqui- <dem , fed tardius vmi cxerentes , tardius quoque cos priftino vigori reftituunt.
Ad illas Sani turmatim confluunt, Nobiles, Ignobiles, | nnox j^ Viri, Faemina», Mariti cum Uxoribus, Amici cura Ami- cis, &c. inibi lavantur.comcfTantur , nugantur , otium tsdiumque fuaviteradmultas horas fallunt; Ultimo di- cam , Sani omnes, cujufcumque fexus, & xtatis , iis tuto utuntur.
Verum enimvero, (i eardem aqua* contemperarentac
aquis dulcibus, frigidis, quod facillimum, ducendo ca-
raleSjfeududtusfubterraneos expraster labentcRivuIo,aut
c Vivario majori fupeiiori; liccretque ad libitum utraf-
que commifcerc, & in xdibus divifim influerc in ipfos
alveos , fine ignc , & parvofumptu, RomanorumTher-
nias imitarcntur; eiTentque pene in momento parabiles, ,
• i • r i v i i A i -i Volupraa
atque ns,qui voluptatis caulalavantur,eo oblcctabuiores.
defervirentque apprimc pluribus aliis ufibus medicinali-
bus, V.g, hume&ationi .emollitioni, refri^erationi, &c
Excontinuata propulfatione florum falinorum fuperna-
tantium&comprehenfione arenularum inaquis volitan-
tium, acimpreflione aerisfuperficiarii, niuriquecircum-
ftantia frigidioris.in marginibus alveorum,& locis efriu*
"viorum tophos aggreganr, petras mentientcs; qui mini- f eu ^ a "g,
fliacalcinatione, &appr©ximatianeignis, coag'do falino ax% 4
G 2 abfumpto

Jnter flu-
xusaqua: «.ilida:,Sc fcigid*.
Copta luxus.
Calor.
Excre- jntiua.
Sales
«herma-
lcs.
Open- moaa,
ji De fetu & pottt Tbermarum
abfumpto in merasarenas abeunt: inde errant, quipu- tant,facile his lapidufi vitia contrahi; ucvulgus credit, & dicir; cjuia mmim.e hx arenx 1'unt, mixtione confuia tantum a juismixtx, qualicatibus prorsuserTcetai, cVom- nino inertcs , nec funt; qux corporibus noltris humanis fefe mlinuare poiUint, fe:us,acalia mineraliavere mixta, ut diximus.
Hic porro admirationem meretur fingularem, Rivos terra exigua &via tantum unica diftin&os, feorfimca- lidos , atque frigidos fluerejita, utqui praedidtam viam defcendendo , ad prata vadit, aut perambulat,a finiftiis immediate frigidamadextrisprimo tepidam,tum calidain efonte vel balneo fi velit,refentiet;afcendendo aute contra»
Hoe thermae cantd copii fluunt,ut conjuncta; fcuturi- gines corpushumanumadasquare poflinc; Vivariumque riiagnum calidaimplere : unum magnum ite prafgrande» ad libitum fovent; quod hyeme , u velmt, non conge- latur ; in eo pifces in duplo creftunt, fed carne mol- Jiores , quam firmant in aliis Vivariis frigidis; hxc aqua Rivi communis mixta, Sc fic tepida molam vertit in pratis , antequam frigidiori jungatur, qtiod fervidsc s etiam facerent, fi conjungerentur omnes.
Solent hic Baineoium Magiftri ova fcarurfginibus incocjueieC quod micum ) coquuur,& durefcit VitelluSj cufpidequecuitri capitur,& elevacur; albumen vero nun- quam hene\
Acjux Porceranxfongea 1 (caturigine in Rivulismgram materiam deponunt, colliquamentum carbonum fof- filium diceies : Urbanaraurem albam argillaceam, vel fulplnream pracipitant, tam paucam uirajqua;, vt ufui efTe non poflint AquaequoquePorcetana>pIusarenarum Urbanis continent; falibus thermalibus cum Urbanis feie afcqrlaWtHf ; fed paululum impuriori,btis grifeis Sc forte ideo minus activae funr.
Non vuljarem ramen languentibus, cYdebilibuscon» ferunt opem , iis ncmpe, qui U banasnon fuftinenr j aiuiIiaiKutConvuifisjPaialiticiSy&RcfoIacisjThoraciscV
capitis
/

I
j4<]Hugra»eH^um & Porcetanarttm tf Capiris defluxionibus affcctis, Ventnculi^ humtctatis Sc naufeabundiSjac maximepoft ufum atjuaiu ^padanarum fiig.-factis: Hydropicis, laxifque tumoribus : humida tlteri viria, & rluxiones, quibiis plerumque conceptus impeditur emendant, & m oidinem redigunt i Podagras , Chiragrat mire opitulanttii; Ulceribus perhumidis an- tiquis confernnt,Scabiem,aIiaque Cutis vitiafanant: fu- dores movent; non enim poros, ut illae, quac mcio alu- mine conftant, obltruunt.
Egenorum quoque ac Inopum fanirati falubriter in valle hac Porcetana provifum , fed fub dio lavacrum LaTacn j iis deftmatum eft, quo ut in Vrbe balneo Pauperum, P au P uu ' <$0mpt)iU!|?> abfipe ulia impenfa utuntur , & fruuncur, E monte vicino meridiano nuentem optimam fcaturi^i» nem fortiti funt ,quamdeducunc infoiTam , feu alveum fub Arbufcula fitnm, de fluxu fuarum aquarum caret, lapidibus groftls referrus eft, ideoquefordibus in fundo abundac : juxta Rivulum Domunculas ftramineas , vttlgo Barttcejttes, conficiunc , uc fudenr; fefeque taliter qualit^r poffunt, accommodanc . Ucinam effenc cor- dati , qui fumptus fuppeditarenc, facilc defluviiim a- quarum, Sc forditim rnunditics inveniretur,immo,cum fufficientem aquam habeant,balnea Virorum Sc Fcemi- narum feparatim inftrui, tegi, Sc accommodaripolfcnr.
Hi fontes omnes , Vrbani, & Suburbani. tanra copia profiliunr, ut pluribus aliisfimilibus Thermis fimul jun- ctis comparan, Sc afquiparari poflinr v. g. Bourbonien- Quanri- fibus , Emfenfibus , Plumbariis , tkc. fortequeeasmul- tas a ^ u . ai to adliuc fuperent: utique ex tribus his rhermophilaciis S^^fc ncmpe Cornelianis , Caefareanis, & Porcetanis ef- fluunr aquarum thermalium , mineralium , &c. fupra millenas tonnas feti arnas : funt enim capaces pluries in die, circiter quadraginra alveos. 90.100. 1/0. lao.Sc ultra ronnarum, feu amarum , ad fumma Iabra replere : ideoque exiftimo,ad minimum aquarum calidarum ulrra tria,fex,vel decem millia ronnarum, vel amarumquotidie srHuerej totquefalium ihermalium hbraj exportare:hinc
C j non
W * ■

f4. Defotu & potu Therrnarum
nbn mirum , D. Carolum M. tantoperehis Regifs," Aquis, quales iu fuis Kegnis nullibi poflidebat, delecta- tum fuifle,hic habirairc,KegiumquePalatiumftruxiiTe &c.
Infinuavimus fupra.cap. f. cffluvium fontis Csefareani caput hominis inceflanrer sequare; Cornelianorum,Ro- faceorum, & (Somphaufj / fontium fimul jun&oium vix minusefle; Porcetanorum ctiam junctotum,duplo,tri- plo , forte quadruplo majus.quahs t & quantus thc- faurus omnium ? Unde t &c. Leca ef- Diximus quoque, defcripra Thermophilaciadiftinc~tas focvcfcen habere,&pofliderc mineras.diitindtaque efle loca ebulli- Maium. tiontim,&effervefcentiatu. aquas Cornelianas,Rofaceas, & Compus Pauperum, ambire Orientem : Csefareanas, Parvi Balnei, & S.Quirini, profluerc ab Occidente^oi- ceranas omnes provcnire a montibus MeridtAnit vicinis, & hoc infinuavimus Cuuofi- Antequam hinc abcam , curiota pulfat animum quae- tas. ftio; Curiofis Arithmeticis, Ludi-ac Computuum Ma- giftris proponenda , quantum aquarum thermalium fpa- tio horae quadrantis/hora;! Dici? Scptimanx? Menlis? Anni/ &c. quantum falium thermalium ex his tribusga* zophylaciis Thermolicis effluat f fupponendo , ut verb fimiliter proportionaliter, tot libras falis thermalis expor- cari, quot tonnse ( feu amce effluunt / fortafle aliquid afte- qui poftemus, exadle menfurando alveos, ruminando,& obfervando tempora repletionum, & evacuationum co- rum; tum attendendo diametra, v.g. groiiflimi Brachii, Capitis, & Corporishumani &c. computent illa, multi- plicent, dupliccnt, tripliceut &c. pro utillis vifum.quid- quid deaquis , fic de falibus thermalibus exiftimandum; Verum haec cviriofa indagatio illis relinquo : En irerum, Aaa* quales, & quanti thefauri t
Poiceta- Sciendum , & dubitandum noneft, quin Aquae Por- na; quafi cetanse bibi poflint, fi folse hic Aquisgtani haberentur pto- Aquisgra cul dubio (& fi tiilphure carcant ) biberentuirgaudcnt fiiftt utI< l uc eiifdem priucipiis,& eadem caufa calorifica.nem- ~abik° cbullitioue & effervefcentia fubtcrranea per falesrc-
pugnan-
•v.-
-

- AquUgrAnenftum # Porcetanarnm. // pitgnantes, & oppolitos Urbanis fimillimos, & aflymbo- licos; quos etiam continent, funtque m lllis bafes princi- palioresoperationumomnium, acfacultatum: Aquisgra- nenfes ver6 utcommodiores, & multo puriores tzQxSc redditae,a floribus fulphuretsinfitis tum magis,&aliter c6w pofitae, illis optirne anteferuntur: fi autem bibenda? fo- rent, fervatisfervandis, fieri de k eret. Potata; per Vnnara bcne effluunt & aluum fubducunc ait Fabritius.
CAPUT VIII.
T)e Congrus Balneationis ufu..
QUemadmodura medicantenta.nifi oppormno Balncis tcmpore & congoio modo exhibita fuerint, cum de- adeo fiepc non profunr.ut etiam vehcmenter Icttu u " lxdant,ica& balnea nacuralia (qux in reme/ ten< * um ' diorum numero cenfencur haud quaquam poftremo)fi citra delectum & judicium temere admini- ftrcntur,non folumnon profunt.fed frcquenter ettam pc- riculum adfcrunt. Hinc fic,utalii febribus abalneocor- ripiantur , aliis vero ulcera,aut exanthemata erumpant 9 alii variis morbis, gtavibufque fymptomatibus infeflen- tur , & languidiores a balncatione redeant.quam accef- ferint; nonnulli ne redeant quidem. Quocnca vifum cfl libello huic , n quobalneorum naturas, compofitiones 9 coinmoditates,& viresabunde declaramus,hancappen- diccm.tanquam,corollarium anneclere, quodcxrer Bal- neorum ufus oflendatur; qtieni nifi Balneances cogno- verint,& obfervaverint>facilc& oleum, & opetam inilli» luferinr.
Itaque in ufu Balnei primum omnium illud efto prae-
ceptum: ut aridi, & extenuati non his Balneatioinbus ° 5 1 • . r . ., ,. oblunt»
utantur , nec qui febnbus , aut nlia corpons lntempenc
calida laborant; offieiunt quo^Ue himoptofi, aut qui
fanguinis fluxu funt obnoxii, qui quocumque alio fluxu
laborant, qui facilcrefulyuntur, quibus ca^uc replccur,
quj

frf T)e fotu potu Thermarum
qui omninodecrepiti iunc,Cfcc.erylipelati, inflammatjoi mbus, atthmati,voci,quiaejusinftrumenta exliccant: cuto Vcio BaLieationcs piole^uuntur^qiu ah c ectionibu';& nior- bis pradictis infingulorutn balnearione affjdtifuni : tum etiam qui incolumcs , fcelicius tamen, qui frigidiore funt tempei'amento,& fucculeutiurecorporis liabitu.
Prjufquam patiens fe ad thermas Sanitatis recuperanda: Adeunda ac fa mi nfa gratia conterat, cxpertum propnum Me- /- l | im *!f 0 dicum.vel alium confulat, qui naturalem (ui corporis
lilioMc- , t_ r k. • •»
dia. conitirutioncm ac tempeiamentum ooiervata cxpenentia
jam diunoverit, & quales iinrin eo pra:ter naturam affe-
clus.feulapfus diiqiurat; Thermarum item qualitatcs ac
vires exac"te cogutas habeat, atque ex illo demum, an
fibi ufuifutura: fint/ judicet, ac determinet.
A quo Ab eodemlitterasdefecluum expiicarivas expofcet, quas
adlpor- fpecimen &c opinioncm moiboium , tentataf.mecurae di-
tandx h^entiam coiuineant,ut,{i qmd fingulare in Parienreani-
."i"* - madverterit, notefcat: vel,(i libuerit plurcs Medicoscirca defe.Truu ,. r ] . „ « » . „ , „
eX pl lca . cahimconlulat, qui lilumacturata tmcinaexpendant,&,
tivx. an Balneatioprofuturafii? deliberenr, fcripcoque hac vcl
fimili foima eam confirment.
Domiceila N. N atatis annorum /7. habitus humidi,
formula corporis glabri , temperamentt pituitofi, ventriculi imbe~
kngior cillioris, alvi firitlioris, ob vitam fedentariam, magnum
humorum crafforum , vifctdorum , lentorum proventum
cumulavit; cjuorum pars ad mefenterij , uttriaue vafit
amavd-tta, ibidem obfirutltones effictens,nec non putredi-
nem leviorem in mefenterio prafertim contrabens,&febrtt
tnordinatat, & menfium fluere c<tptorum,fi non defetlum
faltem diminutioncm peperit: partad fpinam,cjua lumbo-
rum regionem attingit,detrufa , nervorum inde in crur*
dtffemindtornm compreffionem , levioremejue eorum ob-
firuclionem induxtt, unde tantamotm progrejftvicorrepta
efi Agra impotentia, ut eretla pedibusinnitinequeat. Hinc
tantis malis ut promifcue mederetur pr&fcripta pofi con •
gruas evacuationes remedia attenucntia incidentia dcter-
gcntia, aperientta, roborantia putredini refifientia uteru^
Tnejenteriunr,

Jlqukgranenfium & Porcetanarum. 57 mefenterium, nervofum genus, ventrtculum rejj-icientia , atque ita in circnlum ttum fait t doncc tcmptis opporttintim venerttutendtbalneunaturalibus ; jam mittuur ad thcr- tnas.tanquam adfacrara anchoram,cjuibns uteturfecundtt judicium commorantium illic elarijfunorum Dominorum Jl4edicorum.Ve\ biz . vas.Dominus patiensab anno ferme, g rey j or) ex infultu apoplcElico fakltts paralyticus efi, cm methodice humorts peccantu pr&paratio , purgatto univcrfaiis, nec non particularis ipjius celebri, uti derivatio vepcc.tortis etiitm proietiis,quodnervis tmpaclum cfl difcujfione 0 ab- forbitiont abfumere conatum efi : fed quoniam huc ufque raedicamenttsad omni?nodam fitiitatem reduci necjtttvit, idcirco eundcm adfalutares vefiras thermas ablegamtu,ut tarum bsrteficio prifiinum partium robtir rcdintcgretur : &,cjuia dirccJio de/uper requiriturtam in eleEiione balnei % ejuam in reliquis rcquif.tis,eundem D. V.Jincere commen- damus.
ConfuIadonemunUi Piuicntes, de prarparatione cor- Corpus poris ad balneum agcnt,eamquc domi facicnt , fi non prasvii longe hinc diftent, alioquin inipfo ioco thermarum fe- prapa- eillc mclius. pr&parari autem corpus inrelligituiut wntlurn ' extenuatum fele&iffitnis alimcntis inftauretur, antequam lavacrum fubeant, e diverfo, fi plenum fuerit, & crudis vitioiif.]ue humoribus redunder, exquilitc purgetur : quod fecus fit, aut venae fectione, aut catarcticis medi- camentis , aut utriufque pro humoris fupcrautis multi- tudine Sc quaiuitate.
Qua in re pcriti Medici confilio rurfus opus eft ,qui difcernere fciat , cujufque modi illi humores, quibuf- Cnmco- nam potiilimum mcdicamentis purgandi fint; non cnim jf. 1 ? mc " fatis,eftquovismodo vemrem cvacuare, verum ut Medi- corum Princcpsdocuir,Hipoc.rates Aph. 15. l.i.&Aph. 3 I.4. Si qualtapnrgari oportet ,talia purgenturconfert^ fin minus contraravias Aph. lib. 1. inqutt dejecitones nott multttttdine afitmand.t ftint,Jedfitaliadeijciantur,qttalia tonveniunt »s£grifiicilefirunt.Qna.pi^r)t>:i;ii ulla illis ; u £" n C "" ■valetudinisaut vits ratio iit, cavebunt ne cui fe com- '
H nuttant

_rg T)e fottt £5> ptn Thermcirnm
mittant ex illorum gicge ; qui , quamvis fint inalphabeti 8c inexperte<: pro McJicis tamen ie vulgo yenditanr, & im- pofhiras fms per mortes agunt,uno autaltero medica- mento necdum fatis cognito omnibus medeiam promit- ten-tes , hoc genus hoininum fi fapiant ad corvos mit- tant ,neeos prsmittant ad oreum.
Cum neceflitas premit, ntillum tempus ad balncan- tc " dum fubterfugiendumeft : ii illa abfir, deligendum tem-
^° re * pus,magis balneis accommodatum : gencratim quidem qnandotempusaens invitat; hoc eir,quando aer necfri- gidus nimis , nec nimium calens : imrnodicefrigiduscor- pus balneo cilefactum fjcile ofFendit, dum apertos po# ros frigus (ubmtrat; unmodice cahdusvires diflolvif, Tempu . ergo aptiflimiimeft Ver & Atitumnus: veris-
«Kuiibus n,en ' es ApriliSj Majus, Junms, deinde Autumni pofl canicuIarisSyderis aefhim, fcihcet niedius Auguftm.totus September , cum bona patte O&obris. Ncc balneatio seftivalis , Jtilii fimpliciter rmprobanda , aura enim in hifce regionibus, quae Septemtrionalesfunt, non eft fem- per adco fervida, ut corpora quafi torreat atque exurar* fed plerumque ita comtemperata, ut thermamm ufum hunc minime prohibeat , praeferrim fi fefe balneantes fe«« cundum Medici Dire&oris prarfcriptum accommodent? hybernahs autem damnofa& incommoda ferme fempcr eft.
Rcccn- Porro qno adcoeli rcmpeftatescWfpeclus: Kcc annus fcntur biflextdis, qtiia norieft agens narurale , fed humaniiu- BHjrda geniiinventum : necpluviae circaVer, aiic alio rempore* cMtaeula durantes , quia ad mineras hmim thermarum nuncjuam fcca P ei 'veniunt, aut eas corrumpunt : nec venti, nec im- bres , nec fvdera viriant has a mas medicatasnecter- tx motus , quia hic infoluti; nec rmmdationesquia ra- rilTima:, unque flummccaremus: neciwcendia, neccon» fT gi ationes , quia (upei ficiaria: eflent, nec mineras ran- ge ent: nec denique ffgus, nec TngenS x (tus, aut folis caloresquidnwim ipfis virium adimunt. eo,quod in infi. aKis Sc fiofiindiflimis rcrxse recefllbus hx aquae contr-
neantur,

"AcfHisgr&nenfium Porcetttniirttm, • «ejntnr, terraqtielapidbia &iaxea fini cooperta: :ideo- quepropter hxc, ik limilia nunquam vitandae.
Gdtn Padenres ut plurimum a ionge veniant, utile q u ; k fne er.t, ca die, qua appulerunt, in hoipitio quiefcere, adven- iramo & fequenri ufum thermarum fufpendere, & vircs, tan » s itinere frac~tas,reficere: interim adeant, vel audiant Me» Pf re £ n * dicina: pentum,& thcrmarumexpertum.ibidem commo- m * rautcm; qui Medicus iterum partim ex coniulto allato , partimexfcicntia&experiencia riteconfulat,an? &quod- nam potimmum balneum ex tnbus aquis expediat ? ncn enim omnibusomnia conveniunt ; & dimidinm fatli,qHi bene ccepit, habet.
Aqua cum Medico determinata & eletta, hofpkium Hofpi- jurfus deiibcr-bunt , funt enim aquarum Corneha- tium. narum duo , C<Efarianarnna tria, &c Porcetanarum qua- tuordecim ,'hofpitum tantum attenticne, honeftatc , ni- tiditatc&accommod itione pauluium diverfa. Aliqui «xtradomos balneorum iliud fumunt, certis.& defigna- ; tis horis balneafrequentant,ut i tumultibusbalneantium, vaporibus & odoribus aquarum liberentur, plerique de Jiis parum fo.lliciti, yt ad manus habeant thcrmas, ncve injuriis aerisexponantur, inipfis xdibus balncorum fefe accommodant; &,fi prasparationemcorporis diftulerint, jllam tum infbtuent.
InererTuri balueum mane circa iblis.ortum fureant, Ingtefliif
O O '11''
alvum , veficam, nares, pcctus a fuis quaeque excremen- 111 Jame * is expurgent. Inde lavacrum jejuni ( nifi Pharmaci rquidpiam ex Medici confilio fumendum fit) fubeant, non quidem irnpetu , autfaltu ; fed !entogradu& pede- tentim, quo fcilicet aqus potentiafenfim irrepens prom- ptiusadapertum. laxumque corpusfeie inferat.
Caput ante ingreffum balnei benetegantfi hxpar»aut Topiw renesloturihabueriutcalidiores, tumnecalore balneiin- re&ige- flammentur magis , partes hx refrigerantibus topicis ! -' lntl *' munienda:, v. g. ung. rof. cerato fantal. refrig. Gal a &c. id quod etiam poft balneum facere poterunt, cum fudor .finitus & abfterfus eft,
H z In

6a De fatu pBtuThermitrum
In balneum rmmcrft , partes affedt* difKngtrertcTat" Situs. fuijt, & pro diverficate fitus earum aliis alre, aliismi- nus alte inlidendum j nimirum ufque ad utnbHicuiiufi af- fedtusfitinfra diaphragma :fin fupra illud latiretmfque ad ccrvicem, os , fiuicespra:fertiinin hemiphlegia,tremore t Modus £<c. ut nervi ex cerviee prodcuntes vim balnci fentiant, fuccut- Verum fiomnes hanc altam infcffionem fuftinere nort fendi iis, q Ueant: Embroc^, vel Stilicidium thermarum ipf.uuin
£1 1 11 31t i.
J* fcff lo _ ftdhibendmn eft, vel fane fpongia: atjua thermali imbu- ncm nc- tsparcibus affedtis applicanda: funt. queunt Inbalneo quietemagant , ne vaporab aquis commo- fuftmere. tus rnoleftus fit , ne continuo motu corpus incalefcat p Quics iu denique ne mufculis mocu tenfis aqua minus penecrec balnco. Necnimis confabulencur , auc nimium cantent , his Sikntiu. enimficciratem oris , fitim,laflitudiues 3 & turbationeai
capitis fibi acceleranr.
Ii.qui valerudmis caufa ac gratia bameum intranr, nec da^abo * n ''P comeffe.nec bibere dcbenr:ne naruram quac balneo & potu cooperatur ab officiofuo avocent, neve crudum cibuni
aut potum in venas, calorc balnei patefactas,propelIanr,,
obflruitionum , febrium, aliorumque morborum ma»
teriam futuram .• conceffum tamen.infi.mioiibus.uc bal- Cibi lo- neoduiante, tabe!las,condita,confervas,fumant,vel pa-
nis bucellam vino imbucam capianr. Iis eciam nec dia.
balucis immorari.nec mulcum forcicerque fudare expe>
dic.
Itcmpo- Quod fi vchcmens infe/lec fitis , eam vel fruclu ali» Ws TJce q UO refrigerante, ceu malo punico, aut pomo citreo> prunis Damafcenis, fragis , cerafis, morifve , aurid ge- nus alio quopiam modice gLiftaco,fallere,& fedare licec: tunt & fucciquidam abaromarariis in hunc ufiim parati, firtm eximic exringuences, ucqui abipfis de Ribes infcri- buntur, de acida fpina, de pomis acidis, berbeiis, pru- nis.uvis cerafis, aliifque multis : fiti etiam facisfaciunt ptifanac, julapia , immo & haufhis unus atic alcer ipfius acjn^ rhermalisex fcaturigine.
Scd quomodo determiaabilisfiet mora balnei ? quod
uns

Aquisgrancnfium & Porcetdnarum 6"i uni eft mulcum durauonis , aireri eft minus exiguum ; Mora !■ cumque alia,aliis fintefficaciora.&potentiora, alia mi- Balneo - nus valida6\:dtbiliora, illa qtioque brcviorem , hxc con- tralongiorem moram admittunr. Dicimus: ut in univer' 1^0^., fisrebus fic& inbalneismediocritaseftoptima, necenim nimis freqiienter, necnitnium diu,aquis infidendum: frequens balneorum ufus corpotacnervar,naturam folvir, vires frangit, fcbres & laifitudines caufat: fi nimis diu inhereatur calor naturalis ab extrinfeco calore balneiul- tra modum dcbilitatur, virefque exhauriuntur : notac h.cc, vetusac verus verfus.
Balnea, vina ,venttt, corrumpunt corpora nofira :
Reflituunt ec.dem : Balnea, vina, venm.
Nimirum moderate fumpta & uluipata.-ideoque bene attendendum ut calor, & balneum tcmpori, fexui, aet?ti, tcmperamento , habitui corpons , vinbus , 3c morbis accommodetur.
Itaque pro corporum ftatu , haud difficultcr quivis deprehendet lavationis tempus fibi congruum : etenim Quious jwuheres, artacegrandioreSjfrigidi & humidi,denfo, com- longior. pacloquecotporishabitupradici, pingues cVobefi , Bal- neisafiueti, diuturniorem moramin Ealneisferunt;quam ^^" r S juvenes , pueri, fenes , cahdi, ficci, debiles , macilenci, lotionibus inafTueti ; illi enim minus refolvuntur , hiau- tem citui; atque facilius.
Inter Thermas noftras Cornelianrg ob aquarum effica- Deter- ciam [ etfi omnium minus calore aCiuali gaudcant] ad ° UBatOT horam vix tolerari poflunt; Csfariana: calidae .morare- i' anum
r r r i f P ro ' ln "
peractas pollunt; Porcetanx rervida: ad Cornelianaium ^ulisBal-
teporem redudtasetiam citra nocumemum diutius. ncis.
Confulendumimbecillibus femeiindieiavaridimidia- r>/ai-
ta hora.feu paulo diutius: tobuftionbus eriam prinfquam jitur fpa-
finc affueti Balnei,; ne longam trah .nt moram , nonui- num )m "
tra afii"natum tempus a Med>co : alrera die perfeverare Dcc,!slt>
j 11 r • • „ .[ i r & lobat
poterunt diutius ad horam vel circuer , & Kalneum ii ^
conpruac caidius fumere: feqtiencibus vicil" uscontinua-
bunt, quo ufquefiue langorepoterunt, iiihil tamentcn-
H j tand©

Quoties & quan- do dc dic Balnean- dum.
Indicia
pro-aut
obfuturae
balneatio
EgreiTus balneo.
Abfterfio
6i Dc fotu & pottt ThermArum.
tando ultra vires v.g. ad horam incegiam & nanquans
amplius.
Si morbus poftulcc & vires feranc, bis in die lavarefe pocerunc; manc una hora. vel altera ab cxorcu ioiis,& ve- {peri concodhone peradta : quae tamenin aliisacius , in aliis tardius perfici foler. liuercedant falrem inter pran- dium & lotionem 4. j.&^.horae: cjuod fi paciensdcbilis fit, &c non fcftinet, femel nrdie lavarc melius eft,& fuffi- cic; fat enim cito.efttod fat bene. Mora tamen jn balneo vefperifit brevior, quam nucucino tempore,ut natura/a- tigata mane, vefperi fublevetur.
Anbalneumfit profuturum, noca eft, fi venter ftatim primis diebus, verfus fpinam.contrahatur; iin aucem in- Hetur, aut torminibus. ftligatur, vel il quis primo ingreffu uri , rodi intus videatur, deinde horrereincipiac, mutile eiic balneunu
Ef»reiTuri balneum Iinreornundo calefa&o fe circum-
£?
denc : acr enim per apertos corporis poros prompte pe- netrat, ipiifq; vifcenbus & nervishaud mediocrirernocet„ In tepidiaiio,five ripa balnei abfte-rgenrur, & veftibu.s involvenrur; c-xinde mconclavi a ventis, & acreruto.de- cumbenr, ac in le'cto,prius Monacho cali calefa&o, ut in figura appofica, aut alio inftrumeiuo, fe componenc;
1
♦
Mor\s-
choleifH-
cttnas.
fique fudare fit necciTum, & nacura eciam ia fndorem piona acque procl vis, conte&i eum clicienc, ad femi- horam , parcius auc largius ad rolerantiam virium , & proporuonem ferme infeifus, Sudo*
rv

'Aquhgrdnenfinm & Vorcetanariir*.
Sudorem poftea calidis abftergent linteis^caputqn 1 : be- Jie exficcan, & lenirer fricari mandent: linteaminamuta- Suc!il!: ' 0, bunt.lique dormiendi urgeatneceiTitas,fomnum, fi volenr Dormi- captabunt: ficque fra&asvires , ob fpiritus rum calo- rio. re balnei, rumfudoribusdi(Tipatos,iionnihilrefocillabunt fitimque utcumque fedabunt.
Vbi quieverinr,priufquam fub dio fecommittant, cor- pus& caputrurfus probc & diligenter ficcabunt,ficcatum g? 1 - 19 , peclinabut.inde folitas veftes induent,cavebuntque,ne nu* dispedibus ambulent,aut acri frigidofete exponanr.
Induti circiter mille pailus,(i po(lint,ambulabunr,aut alio exercitationisgenere utentur , five inrra te£tum, iive ^«XL^, fons.pro libitu : ab acris confticutione corpus folito dili- t i 0 . gentius munieilt, propterpororum cutisa balncoadaper- tionem : li vcrdexercitii rationem morbusaliquisprohi- bear, frictioncsartuum ftipplebuntexercitii vicem.
Ab exercitio capiendus eft cibtis : liquidusquidem op- Q-^ a& timus,quialvum emoilireqtieat, nec venasobftruar, nec venrremflaruofoipiritudiftendat, ut jufculumex malua, artiplici, beta, fpinacia, lactuca, portulaca, boragine, bu- gloftb, cerefolio', endivia,&c. aut jus recentium carnmm his alteratum, autpanatella, aut pulticulaexhordeocorti- ce mundaro, autforbirio aliqua alia.
Deindetraiifeimdum eft ad prandium.feuad folidiufctl- rraridiu, lum cibum , quiramenfit exgcnerecorum, quiboimm fuccum pariunt, & facile coquunturin veimiculo: quarc excarnibus conveniunt vitulina?, vervecinse, hubulae ju- niorcs & teftcrse,leporina;,cuniciiloium,capreolorum,&c. Item gallinoe.caponrs.pulli gallin cei . columbae feu pi- piones ; contmendanrurperdices, rurtures, artagcnae, gal» linagines, corurnices ,turdi, merulae, alaudse, avicula? fyl- veftres .quaeinfylvis , falcibu" & dumetis degunt, &c. ova falul emma funt comprimis rerentia, foi bilia, &c.
Vitandae bovinae carnes annofae, durz, vaccinae, bir- f arnes cfnar, equinae, cervina?, porcinae, & omnes falitae& irinii virand», fllafae: declinanda qdoqucquadrui ednmvifcern, ut b.t- par, hen, rLnes/ceiebiumatquecartilag nes^menibianae
JMU-'

Potus.
Anirai exeicita
<4 De fotU & potu Thermdrnt»
inteftina. fareimina, pedti,& extienntates alise , p/ngue- dines, medulia: offiuni, anferes, aiate», & qux mpaludi- Pifces bus alimoniam qusrunt. Item cxpifcibus naibnes,cy- prini, anguillar, tiucne, muttellae , & qui /quamis catent.- ha!eces,&qtii faleconditi, afelli, &c. fructusajftivi &au- tumnales crudi, legumina,pi fa. bx, ovadura, ladtearia, pulmentaria ex fiuinisfactajpamfici, omneque genuspi- ftorium,cafeuspr:tfertin), antiquus,fcetidus, verminofus & acris.
Potus fitvinum album mofellanum clarum, oligopho- rum.renue, non acerbum , claretum &c ceievifia probe co6ra,acbene defcecata, niiniine acida, nec nimium lu- pulata &c. Neqtie rgnorare oponet, cibum potumque frugalius (umendum efledum balneo daturopera, quain pro confueturtine •' abftinendum etiam frigidae potu a balneo.
Demum attendant,nenimia vigilia , folicitudine, Iuru- bratione.ingenii ratigatione, Venere, aut alio aliquo gra- viore exercitationis genere corpus exhauriant.- denique animicuras& pertutbationes,iram moeioreni,(imilefque affeclus ieponant: quia animi accidentia triflia deji cant ojfa. Proverb.17. animw gaudens atatem flortdam fucit: falibus igitur ,jocis lepore conditis, lufuhoneftofpiritum oblectabunt, jucundis fabulationibus; exercitns deceuti- bus, fpe&aculis gratistempusterent.
Alvusfit laxa,&quotidieaperta.-qu2,fi jufculisalimento ^ 1US fis commemoratis emolliri nequeat, medicamentis v. g. azan a. f U p, ?0 (] tor jj Sj clyfteiibus, &e.follicitetur, nefymptomata inducantur , opcratioque aquarum Thermalium impe- diatur.
Scarifi- Sollicitidecucutbitularum & fcarificaiionum applica- catio. tiontbus Cqux hic apprime fiunt ) Medicum adibunr,ab
eoque fcient,quot, ubi, quando,& quoties adhibendaj
fiiu.
Balnea- Certus& ftatutus dierum numerus balneationis gene- raliterpracfiginonpotcft : propter virium, auuis , fexus, habitus corporis, confvetudinis, morborumque, maxi-
mun
tionis
dies& virss.
..

jlquiigranenfiiitn & Forcetanarum <Tp mam diverfitacem, aln enini recenrcs funt & Jenes , ac curacti faciles ; alii graviores , invetetati Sc contuin.tces. Confultum tamen eft,c]uidecim,VTginti quinque ; tiiginta, triginta quinqtie,&: ad fuinnmm quadraginta diebus.aut vicibus fe iavare: hoc einm temporis fpatio, vel motbi balneacionis cedunt: velfaicem admcliorem ltatumicvo- cancur.
Iu balneis eriam cura habenda eft partium imbecil- Cuta
liumac vifcerum qua? corporis valetudinem iabefactant; f 3 "'" 11 *-
ut fcilicetquovifmodoroborentur, &,quodip(ij thermis , im ecl j rr j v <r Ji - j. n• liotum*
deefle putatnr, id pro cxigentia aftecluum adjecrions Y if SCIU n*
roedicamentorum copenfandum v.g.xyexEmbrocAiJltlli-
tidia fomentafacculos,&c.x\ox\ tamcn bene per emplafirs
iuilinimenta oleo(a(nili fint artificiose inventa,aucprae-
parata) quia Icntis fuis,& craflisfubftantiis tenaciter inhae*
rent, &, ubi fuerintillica.poroscutis replent,& pcnetra-
tionem virtutum aquae thermalis in inunctis partibus
impcdiunt ac repcllunt.
Symptomatum fupervenientium medela Medicis pra:- Sympt«-
fentibus.ac balneationem dirigentibus committenda eft. m*taf«-
V. g. Cepbel.ilgiac, vertiginis, defluxionum, Rheumatis, p« v «-
T:g!riavum,fomnoleiKiaE,tuflis,iitis,febris,aIuiconftipatio- ^ 41 * 8111 *-
nis, diairhear,&c. quorum quandoque caufae funt vel ipfae
tliermar,vel lic.cntiofa dietaBalneantium, vel neglecla SC
non fufHciens prsparatin.
Balneis valedicluri rurfus Medicum confulanr, ab eo-
que audiant, neceflum necne fit?hic,vel domi.humorcs Vei? ° llS "
inorbificos refiduos.balneationeatrenuatos, & vagosre- * *
purgare.arequa malc inaliquas partes nobilcs afFatim ruat.
Tum demum domumreverfi,vires&rcorpus bona viftus Viftut
tionc reftnurenr: AW«r4enim,inquit.&tius < ««4r»;» cu- rat ^°
ratione /•jjlivittir , hac vero dimtjfa invalefcit, vincitqne L-^j^
tnorbosjam debiles exmedela faftas. Hinceft.quod multi
eotemporc, quo balncant, fatigati, nihil levaminis, aut
Vixfentiant.douuim vero revcifi.acrefocillati.aiiquot fep-
timanis,vel menfibus :vel pianc fe reftitutos & curatos,
Tci falteni utplurimum alleviatos.fentiant.
! Advcr-

66 De fitfi & pDtu Thermarum
AdvertantL. B. nosnullashic oblervationes nfathet* Balne»- jnp'b*lneatfonit turatorum annotarc \ aliquas verilTimas currlon. addituros Cap.14. §. 1. Intcrun Sanati ipfi funtvivxob- g^lateq; forvationes propnarum Stinationum , Vix elt Civiras in exicula.-, BeJgio , aut Iniperio, Regnifquc vicinis, in qua non fint Ovesaliqui, qui hifce Thermis, Balneatione, aut nnnc earundem Potnttone , aut utrifquecongrue ufitatis , non fuerint adjuti, aut alleviati, iromb ad Antipodas ufques Vjx adveniunt Infirmi,qui in morbiscapite s. 6 &c 7.re- cenlitis ,opem fingularem non fentiant, v. g. Paralytici, Claudi, pierumque fanantur, Sc ambulant: Surdi ,Mu- ti, hi quandoque loqnuntur, audiunr; omnes pro- pitiante ApollineSupremo,n mobftantibus rhcrmo-ma,- fligiluiSjde quibus cap.ultimo.
Multa de Thermo-Balneatione diximus, piurima,tan- quam fcitu necefiaria, addidimus , quibus lavandorum explcrentur deiideria, Supereftnobis dzThertne-Pota- tione dicendum,& monftrandum,illammirandis efFe&i- buseif; plcnam, ac curativis qualitatibu? pretiofamlOb- ganniant Anftarchi, Maledicentia; eorum, falfvquede- tra&iones, tanquam Vetularum ineptiarcliminandariunt: non deerunt rationcs, Authoritates,& experimentaqui- busillamcordatiMedici,& alii plurimi piobabunt.-Igitur»
C A P U T IX»
De novo PotationIs ufu aquarutnThermalitm,
"W Nrerno ufui Thermopotationis jicfuifgranenfis idem DoTFier- I accidit.quod olim mincralium aquarum acidularum, mopot..- | ac aharum rhermaium Potationibus ;eum aliqut fum- iionc Jp uiis laudibusextollunr, omnique conatu iri medirina vani va- rntroducere ftudenr. Aliivcro.adaliudextremtim con- fugienres, omnino improbant, ac rejiciuut, jubentque 8 medica praxiexulare. Illorum multi folis Elogiisjho- rum pkriquefolis Obtreftatioriibns certant: Utrique a- crius, quam pro arij& focis : Nulli eorum rationibus ,
quaruxa

•AcjHugrAncnpHm £jf ForcetnnArHm 4j
quarum loco lu.iuiplerumquenudamaucthoritatenii ob-
tiudutic, omniquc racjoni ponorcm haberi volunr: fic
fiu qttCmquepaffid fapit , fic Phylaucia triumphar.
Jsiun n fiu<.ndum ceniemus, qui pra^termodum rem u .
quampianievchunt, eo,c]uod ab aliis laudari,audiant:
Sedneeiis quoque,qui obtreciarionibusacmaledicentiis
eamproicinduiic, non,quod ratione fibi,malam eiTccon"
fiet,led quia fic foriea principio falfo prxoccupatis vi-
fijW eft , ac turpc poftea repucant, praeconceptas femel
liimis charas opiniones deponere, quibus ideo malunt
nioidicusacpertmaciterinha;rere,quam novas,etfi magis
ipiobabiles reiperc. _ ,
1 . , 1 , Inde a-
Hinc abulus maximi exurgunt; dumauquitndifcnmi- bulusi
l3atim,immo & mconliiitis Medieis,nonnecelTario,quan-
doque planc adverfo remedio, aut minus debitc ufur-
pato, fibimettpfis damnum inferunt. Nun minus pec-
canc, qm prcfuturum Mulris thermalium aquaium iu
expugnandis motbi internum ufum, folo cceca fux pafli-
onis impetu abiolute expunc"him,at > ue abolitum volunc
Sed valeant hi 3c illi,& rationis immcmores, ad ravim
ufque dccertent.
Qui rationis fe_cantur iter, redtc in immodicos illof
Encomiaftas invchuntur.-ipfi res iplas abfquementiscom-
motione, non,quod alii /enciunt, perfcrutantur, atque
•demum fuas opiniones,quas putant rationi confcntaneas
tuen conantur, extremis ilhs /pretis, qua: a veritate ut
i j c Rationes
plunmum recedunr. fcoi um uaque qui ratione proce- I, , . ' , . • , • • ~ . '. ,./*• r i lmpuena-
dunr, ahqui ulum intcrnum Tbermopotattonu diliuident, t ^ xhcr-
autfaltcmfufpectum reddunt, hispafiim rationibas. mo po-
Trima Arguunt theimalcsaquas nimium calefacere , wtioncm
atque caiundum potucalidam hepatis&vilcerum mtem ■ \J™ IU *
petiem induci.ac intendi calore thermarum l tum_4£?#.«/*, ' '
tum potentia/c.qua ob|eccioncmaxime incricatur Vulgus,
& a Potatione thermalium fufpenditur.
SeCHnda. Quia aqua; thermales mincralia conrincnt, C nnt * nt a . r ■ r , ,. lnns mi-
qua: corponnoicro nonlunc proportionata, nec lalubrta neia ]j a
uxfal, mtrnm, ftilphur^ ($c infuper nociva,&corrofiva
2 2. HC

6% De fotu & potuTherm arum
xsxalumen ,vitrio/um, &c. immo malUjna & vcnenata, Ut
calx, gjpfium , ar/enicum, &c.
Exficc*- TVwj.Oppugnantomnes aquas thermales, & dicunr,
tio. eas nimium cxiiccare » ex quo mferunt, humidum radi-
cale abforberi, & hinc vicam minui.
^«<*fM.Ridcnt,eosqui iis utuntur: qui eas quoque ha#
Ubit«- jjg t p ro msc J j c j na univcr(ali;quis enim credet cas Antiqno-
a 1WS rum Panaceam efTe.^aut pifcinam Judiorum probaticam?
».t _ Qttinta. Quia pauciflimis conveniuut a:tatibus v. g, Ivoaoin- 1 r o*
nibusco- ironoembus, honPueris ,'&c.
renietis. Sexta. Arguunt minerarum earum inconftantiam &
mucabilitatem.
Septima. Dicunt, tepidas eas bibi: tepiditatem autera
Tepor. ventriculi tonum relaxare ; appetitum profternere, vomi-
tum concitare, &c.
Oftava. ArTerunt nullum afFectum ab iis curari, qui
£ dista , pharmacia , aut chirurgia curari non poflit.
Incsmtu- Nona. Alleganr difficultatem , & incertitudinem ex-
io mine- plorandi mineralium naturas &ntineras.
ralium. Decima. Experientia voluntcertum,pIures ufu inter-
JLcmediu no thermarum la;di, aliositamale affici, uc a:gre reftitui
■ocens. polfint, denique quofdam intcrimi,& mori.
Vndccimt. Novitatem remedii increpant, prster ifta
fortc permulta alia objiciunt. quae modo colligerenon va-
lui,femperfacturus,ubi proponentur.
Alii vero magni viri, & in medicina claritlimi, ex-
ermo- - ert jfli m j long^ aliter nobifcum fenciunt. Thermo- potatio. r p _
fana cft fotattonem admittunt, & eam cum Caliiodoro tan-
aiedicina quam delitiofam ,fine tormento curttm , fine horrore rc- medtum, pro variis infirmitatibus rlandam ac fatuta- rem mcdicinam commendant,& perfuadent.aliis urpote ducti rationibu-; & experientiis. Ideoque confuctudi- nem fcrvant /Egros fuos ad chermas, ipfis notas, able- gandi,quaj natura in variis Europas parribus,& locis li- beialiter clan ; itur: quibusapte inrerne ufurpatis,&con- °" grueadminiftratis indiverfis affe6tibus , etism deplora-
ptratio. ^gjjjjjj ^uandoquemorbij^per cxpeito»do£tofque Me-
dicof

Aauisgranenfium ($ Poreetanarum. €y dicos, variascurationes , & admirandos cffe&us prodaci vident, fciuntque, abiishumcdtata, ficcari : ebiftrufta , apcriri: repleta vacuari : debilitata roborari: vergentia ad putredinem,aluetali pra:fervari : lenta & vifcfda in- cidi,atquc dctergi: colluvics atnueimpuritates vifcerum , expediri : optimam tempericm, aqua defciverunt, refti- tui: illorum depravatam ceconomiam corrigi : tonuni- que eorum iis reftaurari : immo qualitates mutatas.fa- litorum, acidorum.accrborum, acrium,&c. dominari, mitigari , & dulcificari; hscque fingula faccre tttto , citt jucundc,mm\n\m[inedolore, & molejlia: cjttadopttma euratttms & operationis eJfe,Gai. hb,24. meth. med. af- ferit. Hinc rnyriades hominum.qui pafllm ufi funt in« noxic , in Ttalia , Francid , Gcrmania, & adhuc data oc- cafione,hic Aquifgrani muntur fine noxa, ^dverfariorum allegmsrationes parvi pendunt: iis tamen fatisfacicndum, ut ubi fatisfactum fuerit, abunde edam thermarum ha« tumpotatit faluberrimafuperftruatur& ftabiliatur.
C A P U T X.
Trirn* & potijTtmx ohjccfionis Solutio : num fiilicet ab acluali , autpttentiali calore calida lecoris in~ temperies inducatur^ aut intendatur in interno ujt* thermarum harum>
PRiufquamhancobjedhonem folvamus.rem ma- ximi momenti inmedicinamc fa&urum arbitror.fi thermalem hanc aquam Aquifgrancnfem in fuas parces integtales;, tanquamin Anatomen,redigam, eafque fingulatim (quantum intimi ejus receftus gleba- jumquemetalfo-mincralium varietas, & in aquismixmra permittunt ) hoc loco probc trutincm ; exhisenim tota Infii morum iis, vtentium ,falus dcpcndet. Senfuptr H*:c ergo funt, quasfcnfibus nobis obvia exiftunt, par- «"eptibilio tim fponce , partimSpagyrica analyfcos cog 'ofcibilia \. " . CAlor: z. ^fua : 3. Chaosfalinum , & ejutfiortt: 4. Sul
I j phttr

jo Defotu pntn Thermttrut»
phur.aut ejut flores: f'. Horum & tllorum fpiritut corpor*< : let : 6. Apparenter & probabtltter tSEris aut Cadmtet ttnttura : •j.Argtlla: 8. Sabulum. Ahi aha , Ut Vete* res,qui dc ahquibu, thermis lcriptere Ievibus conjefScuris fundati ,adducufrt; Sal, Nitrum, Vitriolum, Alumen, Bitumen , Ferrum ,&c. etiam. Novelh Spagynci, hilce tliermis Aquifgranenfibus Mercurium fneffe putant;cuin veid ea inefli demonftrabunt, credam nunc nec illis, (utpuroj nec mihi dc aliis conftat, quamvis diligcnter faepeexamina enmus ,nccaha mihifingam , ne de mcns imagimriis fruftra loquar.
PaiifienfcsCuriofilli ui ,Scientimmi, Expertifllmi fontes Gallia: mineralescahdos , tepidos, & fiigi los fermc; 70. accuratc examinatunt, riteque oblervaruut in Academia Regia Scientiarum,, fjiias collegir, typif ]uededit clanlf. D. du Clos, cjuficm Academiae Confiliarius, & Rtg o- Medicus, qui ibidem fua & aliorum proponitingredien- tia, & probas thermalium , ad quem remittimus Bene- volum Ledtorem. Propor- Nos.qui minori dilfgentia, faepius tamen,.hanc aquam 110 & Aquifgranenfem examinavimus, hanc proportionem, Sc ^&Tin™ quantiratemmineralium hifceaquis thermalibus mexifte- grcdicn re putamus,ut in unaquaquemenfuraaqux,pendentetres «ium. * libras Medicas, repenre lint Sahna materia fcrupuli 4.
grana 80. fulphurU, aut florum ejufdem , tantumdcm in Comelianis,& Koficeis &c.fortc [ his:mCarfaicnn s, pir- vo balneo, &c. minUs: in Porcetanis nulli, TinElurarum feu Jpirituum, mterta, atcopiofaquantitas , & quis eas ponderahic.' certo iifdeih turgcnt aqua? : Argilla nun- quam ducgrana; Sabuli vix granum unicum. h rm's Dataoccafione , hic pertianfennarnfufius exponenda, noftiis & refutanda lllorum ftififfima opinio , cap. 3. qui vo- adl'unt& lunt , thernns noftris Aquifgranenfibus Mineralia non jnfunt adefle, nec lnefle Entitative , Subftantialtter, Materia- nvncts- Uter , Corp^raliter &c. 1. Scire poflunr ex cap 7. Mil- ha linti- | e j,j Sf gj fviillenasconfnforumfalium, feu chaosThcrma- ^". Vt " lium , exhifcefcatunginibusquotidic expe&ari, & cnm
eifdem

jfe/tiisgranenjtum ($ PorcetanMrum. 71 eifdemaquis efflucre.z. Eademab An;illis fcopis everri, &aniandari. Imm6 j.viderenc, fi vellent,naonticulosfa* linos, in margine alvei Carfarcani, de fornice, ex vapo > ribus & exhalationibus, guttatim dec<dentibus, accref- cere. 4. Eadcm ialia liquefaciendo , denuo fulphuiari, fuiphurolfieri, guftari, &c. 5.Palparcntcadem,fi vellenr, fupernatantiaaquis, vel praxipirataab Ancillis 6.&vide- rent, li vellent, fulphur, autejusflores,incolIo puteiCx- fareani,auralibi,a herentesabundanter.- & 7.InPharma- copeorum officinarum luftratione , a Phatmacopolis ipfis Magnasquaiuirates falium thermalium,8<: floiuin fulphu- ris infuispixidibus aflervari, & monftrari. Aft , Heuio- Ctllum veritatis claudunt illi. Adfunteigo , &veieinfunt mmcralia 'iiCce thermis, Sub(t.in:ialitei',Mateiia!iter, En- tirarive,Corporaiiter &c.Hincirerum valcant Spritualu, Virtuales , TinElxrales , ($c. Futiles eorum Mmeralium mixtiones, de quibus iterum a&umcap. 3. Nunc icorfim fingula inveftigemus propofita.
CWarvulgi abufiivus, & errornm auc"tor,primoehid- danduseft. Philofophi & Mediciqualitatesprimasi Ca> Uditatu Trigiditatu, Hnmiditates, Jtccitates fcmper, & bcne,diftinguntin AElualcsSi Potentialtt, qu&mm longe cftdifp.ir ratio.
Potentialu qualitates funt ita implantatae fubjedto, ut ab eo ncqueant feparari, nifi cum ipfius deftructionc , ideoque quamdiu (ubjeetum intra corpusremanet,etiam- fi ad annos intcg'os, ea? quoque vigent, & continuo vi- res exerunt: contra Atlualcs, nullo negotio, a mixtisfcpa- rantur, atqueevanefcunt, quiaadventitia;funt,& extra- nea: ; adeo, ut qutr actu frigida afiumuntur, a ventticuli blando calore, frigiditate depulla, tepefi.int : quae vero caliJafunt aiftu , ftiperfluo calore expirante, ad eundem teporisgradum , utftatum ventriculo familiarem redu- cuntur:id, quodthermarumcaloribuscvenire, jam jam, oftendemus.
Aqua norirfimaeft, ejufquenatura&qualitas thicim- mixrornm Mineralium,Mctallorum& calorumrecepta- culumeft, & Vehiculum. Qhaos
Calor,
Prim* qualita- tes divi- duntut.
Divifx ciplica* ciif.
QuiJ fft hicaqua.
t

1 ;
<ji Defottt tS pft* Tfiermartimi
Quid Chaes falinum, liveillafalina mixtura, diSicillimieKa- Chaos niinis eft, &c fejunctionis, analyfeosque* fuc auturcior ) ' impofiibihs, eciam per Chymicos experciflimos, omi- nanees opinione vulgari , compofitum efle ex diverfis faiibus ,uc, alumine,nitro,fale , vttrioh.&cc. efle poccft Sal HcrmeticusClarifi\ D. Rochas de quo tot miranda deprcdicariniuo tractacu, deaqtsitminer&iibm : Nobis veroerit/i/ thermale, feu EmxumThaumaturgienm x il- iudque quo ad minima diflblucum , perque totam liquo- ris maflam difperfum.omnino difparens, uniusgcnciis, Sc fimplex efle,videtur,r<r/«/»<(f«w r?r//«;»,particulare quid- pianipoflidensnobiliffimum,&potcncillimum;fit enixurli Thaumaturgicum,fitfal thermalis,haud fecusic Clivolof i.cap.4.demonftrat inEmplaftro Sarcitico in cujus com- poficione ingrediencia, qualitntem quandamdiverfam a lnixtisrefultare afrtrmat.&fuse probar.&nosderediltato, feucnixoihermali, dicimus, ciijus ! etiaaliquasproprieutes hic recenfibinusi. S*iiUud,feu chaos, negleclum, acrique reh&um, (iccum, fixunive non periiftit; ut omnesaliifa» ftlcs ,fedliqueflt, &humidum. feu acidum eerurn fufci- J pit. 1. Hscfaiina mixtura , feu materia , violenco i^ne
fiuitat, lk in malfam cogitur, tumque mirabiliter novum fulphurrecuperat, quododore, faporc, vifii, manifefta- iut; Sulphur hoc primogenium , & radicale falium iher- malium autumabat Chryfolita &Chymicus egrcgius: nifi fitautfulphurignium,carbonum,&c.j IdemChaosfaiinum propulfum ih examinediftillationum, auc iublimationum, ad moduinfalium volatiliumafcendic,& fublimatur, ad- hxretqueparietibus in ftrumenti, Sc mulci nihil extrahunt: tamen Clarifl"! D. Borichius, Regis Daniae Mcdicus.ex fi- nnli mareria falinafccum alfiimpta , &tranfportata fpiri- tum cduxit, aurum diflolventem : Ex litterispropriis. 4. Si aqucus thermahshquor ad ficcationem fermc redactus fueric, & folo fpiritu fnlis mifceatur iii vitro, falinum a- iiud corpufculum diaphonum,cryftallinum coagnlar,prac- cipitat , & fignrarum reddir, quod aere alteratum , in puivcremalbiflimumrcdit. j. Idem Chaes faiinHm,(\fyi-
litus
Propjie- Mtcc

\Aejnis*riinenfiHm\t$ Porcetanarttn* . 7$ ritus mifceatur v. g. tsHis, vitrioli,fiiIphuris&c. confeftini, & diu effervefcir,bullulas exfundo vuri, ad multum tem- pus,furfumpellit;fiIesvolatiles fupra liquorem ad margi- nes vitrorum mittit , &aggregat. 6. Chaosidem lalinum thermale noftrum guftu nou exhibet faporem hxiviofiim, ut fuppofint Clarin\&Expertifl. D. Sylvius Prax-Med 10. 12. cap 2£.§.j]6.Sc Parifienfes dicuntdeBombonenlibus fahbus ih Archnmbault, cumD.du Q\ospag.S2. /atin.$o. Nec magnam acrimoniaVautauringenriaa, led falkdincm, cum modcranffimaaciditate edomiu.obubtata.ahforpta, & monihcatarner ervefcentia, &pugnafubterranca.atq; digeftionibus diuturnis & longis dulcificata. 7. Ide licjuor, feuaqua thermalis,vitroiufceptafolaadditionepaucorum . granorum falu, aut vitriolimartis, tota nigtefcit. 8.Ther- * niarumharum liquor admodum Acidularum v.g. Spada- narum &c. nonnigrefcit,fi ga-llae nucesgroflc contufiein- jiciantur: nonne, quia iupradidtus liquor thermalis.fuispar Pra:fcr- ticularibus mineralibus ialinis, ipiritibufqueforti(fimis,ita yatur B» gallarum corpus penetrat, acdiflolvit; ut tindturam fo- lam cderenon poffit;' fed lubftantiam propriam fuam cor- jj s a„: poralcm mollefcendo pra?bcre cogitur, &illa per liquo- cuedinci rem difleminata, eundcm tiubat, latcfccre facit; autflo* rcs fulphureosinfitos diclarum aquarum congregat, prac- cipitat&c. 9. Sal Thermale noftrum duplex confpicitur, falino-fixum, & fulphureo-nitrofHt» , dc quibus infra, in Appendice ad Clarufimos Bencvolos Medicos. to.Aliia- liasproprietates illi aflignant, v. g.D.Heufch p.m. inAn- notationibusfii.x expeiicntia» doclrinalisi.2.j.4.r C.j.SiC. ibidem quod VttriolumMartU , aqua communt diflolu- tunj, praecipitct; quod, falem thermalem omni aciditate cffe exemptum aflerat, &c. Alia: habentur in probisHol- landicis poft prasfationem, &apudD. duClos.aDD.Pa- rifienfibusfadtuatas lib.obf & exam.aq. Gali.
Appendix.
Ic opene prctium duxi, remque magni momenti tne factnrum , arbitratus fum, fi, antequam ulterius profequat, & de aliis ingredientibus loquar, toti coetui
K Bcnc-

74 £>< £0 ThermarMm.
Bcnevolorum, Clariff Medicorum patcraciam , quafdairl Annotationes, a me animadverfas, 5c annotatas cx I'~ bellis Obfervationtim, feu Examnmm aquarum mmera- Hurn Gslliy.a ScientiiTimis DD. 1'arifienhbus Acadcniia;' Regaiis coliec-tas , typifque datas, i. Gailice Pariliis X Dociiff. du Clos; &c z. Latinc trar,(huas Lr.giuni Bat.Ipii D.duClos, aut lpfismec Scientiffimis DD. Coiiegis Aca» demicis, bis tranfcriptas , & miffas, una. cnm noftrisin- gredientibus Saiibus Thermalibus , Sc Floribus Sulphu- reis,amicd manu certo traditas,at fine refponliune; idecY» que ad illas confiderandas, & ruminanda/quofcumque Doctiff. & Expertiif. cordaros Medicos inviumus. Sune' autem hae.
Compu- Iwtet fontes minerales GaiJiae caiidos, sat Therrnalesi rttio eu N.XVI.pag.Lib.Galiici 28.& 29.Latini pag.17.rite exami-- Boutbo- nitos,&: obfervatos a CuriofillimisDU. AcademixRega- mnas. |j s ^ j U(jS fjniofiffimos.hifccnoftrisAquifgianeniibusfurri* nie airymbohfire.comperimus, fcihcct Eourbomos; dc L*ncy y d'ArcbambduIt.i. in diftillationibwsmec in ll- lis, nequc rn noftris quidpiam fulphuns compcritut •, li- cctcerto iulphumx finr omnes.z. ctiam planeaffimilau- tur in configurationbusfuorum faliuui therriialium: vi- deiicct De L/tney in figuris cubicis &c. & D^Areham- bault in nitro-fulphurcis; fcd noniixivialibus, convcniune infupcrj.in quantiratc& multirudine albae falinje mate- ris,cujusiniliis DtLttncy libris quinque dragmara unara invenerunt&c. & in his D^Archambault iibris^.drach- mam unam &i fcmis , in noftris multo plus, ut patcbit- cx fequentibus.
Probiprimi afTerti, feu fimiiitudinis, habentur fupia, cap.tf.ubi diximus.in noftris.negranum ejufdem fulphuris pofle in dittiliarionibusrctineri.aut viderijquodetialage- nas tranfportatorias duplicis Vitri pertranfeat &c. Nec ClariiTimusD, du Clos cumSociis per totum fuum libcl- iumiliiusmeminit;necillud proponit.Sccundiffertiaffi- inilatio fic cft, & dicam; fales Corneliani nobis appa- tuernnt, Sc vidimus certa experientia . in medio aqua- ptifn fuaiumcoaluilTe, partim inbacillos crvftaliino^dra-
J ^'^^^^^^^'i^kttfe

sfquurtftenjitiw (3 Poreetanarum. jf £»honos, mcdietatis digiti oblongos, tenucs, quadratos, decuflatim concrctos , nitro-fulphureos, aere facillirn£ alterabiles, fimillimos his D'Archambault : partim alii eaiumdem aquarum , fales figuras cubicas & rixas capie- banr, imitantesillos ahos de L*Mcy,d\zs marinos. Urri- que fales, iterum (inc fapore lixiviali. Eorum mifi probas Panlios , utquiiqua ciiriofus ibidem guftare, & probare pofTat, cutn floribus ful^huris natmalibus thermarum aoftrarum.
Pro ulreriori aflerto; tertia afTymboIifatio cft, in quan- titate falinse matcriaz &c. dicicD.du Clospag. c8- fui li- feelli Gallici, Latini^r. inillis de Lsncjr, proportione ad tqua» thermales, remaniifrcincucurbitis albx falinxma-
teriz 6^o. ei qua feparavit terreas materia; falina: veri
fapore falis coinmvmis ,quae in cubos coaluit, adinfUr
falis marini: Tnfuper autem in his d'Archambault pag. Lib. Gallici 8z. Latini jo. ctiam proporcione ad aquai
.thermales refideEtiarn falinse materix fuifTe ~$ & hanc ,®andem rcfidentiam habaifTe terrae_-j & falium nitro*
fortim lixivialium - fic cectus fonanr.
Ulcerius aflirit, & dicit pag.6/. Gallici ,Latinf. $9. fe feorfim /. libras aquarum de Lancy obfcrvaffe, eafque «onrinuiflefalis fernie dracumam.fcu grana^o. auriJabro- fUmrSic unaquxque uncia granum poflidebat.Item pag. ij.lib.GalliciLatini ji. Se etiam fontis d'Archambault^. IibrasunacumSociisexaminafTe,in quibus reperirialisni. tro - lulphurei drachmam unam, & femis, grana <?o. fic unaqua_que uncia granum usum & feminem habcbac; junctimy. & 4. librac examinata. 9. fimul rco. grana con- tinebant, cujufcumque pondcris.
Jamautem eum illa. amborum Bourboniorum exami- Cubita- nata?9- libr_e fiut innominacae , & non fpecificat.x (cum t10, venia ) exurgit rcflcxio, Anilla. 9. librz mcdicinales fuc-
K -2. riivr,

Dtfotn & potn Thcrmxmm cintfan civiles r hicRhodas, hic nodus eft : earum enim eft magua difcrepantia, licet convcniant in ponderibus uncialibus, Jiachmalibus, fcru^ulis, & granis. Libra mc- dicaicmpcr eft , & ubiquei2.unciarum, civilisquando- quc 14. alias 16. unciausm, & plurium..
Nosvero hic Aquisgrani , ut diximus in initio cap. i« libris $ . medicinahbus ifi. unciarum comperimus, & in- | venimus fupraJicta: falinae matcris fcrupuios 4. feugrana 80. quas librasniplicando,ut etiamhabeamus?. :facerent felinac materia: grana Z40. Nec mirandum,in evaporatione per fe fola aerea, fpatto quin Jecim Jierum.vitri unciarunv dccem , reli&a eftmihi materia falina thermalis grana 25". granatim ponJerara z Pharmacopola. Hinc
Supponamus i.quodillac ^.hbraeinnominata: duorum Bourboniorum fuerint medicinales; hz <?.libra: continere debercnt (alina: terres marerix Jrachmas Juas cum Ji- midia ; videlicer 1/0. grana: Noftratium 9. librae aqua- rumthermalium Aquifgranenfium mcJicinales conrine- bunt,ut Jidum 140. grana falinje terreac materia; : fic in lioc ponderc meJicinali minimo, paulo rriinus duplum duorum Bourboniorum.,fcilicet<fo g anafolum minus.
Supponamus,& dicamusz. quod illajo. libras obferva* rionum , & examinum Dominorum Parifienfium fuerint civiles 14. unciarum,numquiJ Jeberent noftrx meJicina- Jes augere, & crefcerein contentis falibusthermalibus de quadrantismeJietate? de libra cum mcdia? feu unciis?i8. fcilicet bis 9. mejietas trium librarum medicarum;& fic ^o.grana ; quiaharlibrae fuperant medicinalesde duabui unciis , fichabcrent in falibusthermalibus fermc Juplum duorum Boutboniorura , nempe 180. grana.
&fi fupponamus 3. quod omnes i\\x librx «j.fuerinrci-- viles, 16. unciarum, ut vcrofimilius; quia hic agitur fo- iummoJo Je fola cognitione ingieJientium , ubi maxima' qmntitas illa, melius Jetegjt,& manifeftat ; nonnc tura noftra; 9. libras medicinalescrefcere,&augerc Jeberentin contentisfalibustherroalibus Je quadrante intcgro,ncm- pe dc libris^. Medicis, 80. grana? quauum eiTenruo.gra~- na. S; vcre fupra medietatem duorum Bouiboniorumo

AcjtiisgrAHcnfium fijf Porcct/tnarnm.
Qcvas laudes non obtinebunr t qualia Elogia non pro- merebutuur rhermales Aquifgranenfcs?quales operationes nor< facienc ? fi illa copia magna nobiliflimorum ik po- teiuilfimorum falium chermaliuminhifcefolis fcarurigini- busconfidererur, ur caufaprincipalis, 6V principale Agens erfi:cl:uumfalubsrrimorum, quos producuncin ulibuf Balnca.tioms &C Potationis.
Quibus omnibusconfideraris, &collatis,fi vittutesfuc certum Jprateipue exurgantaNobiliflimisSalibus, & Sul- jrhurc; Nonne hx noftrares Aquifgranenfcs Elogiis urro- rumque Boutboniorum dignioies funt ? ut poti eadem contenrahabentes, Sc poflidcntes , immo multum fupe- rantesjcafdemquefacultaresexerentes .• immodicam(non invideanr) ficutD. CarolmMarntu Aquifgranum politici ElegiV regiminis caput conftituit , ica jure meriro Aquae mine- rales cheimales Aquifgranenfes capira thermalium mi- ner«alium cenferi, Sc haberi debenr: occum duasnaruras in.hifce noftris falibus thcrmalibus decexerimus, ur di- ximus , abhisquoque falibus uccumque conrrariis s con- tranorum fic, Sc quandoque procedirefTedtuum diver- ficas, modo ab uno , modo ab altcro ( pro ut exigicne- * Ix f c ~ celficas) principalius operante , coadjuvatuibus floribus p"J^ it ^, fulphureis ingeniris & immixcis perfe&iffimis Sc innoxiis.
De Floribus falinU pauca diccndafunt: lapides tegentes canaies alveorum penerrant; ac in modum falispecrx roris inftar fefe pncbcnr, pariecibus alveorum quandoque ad- harrent, candidi, albiffimi, ejufdem gufrus cum falibus, &C recidenres ex fornice Balnci Ca:fareani monriculos fali- nos formant &c.
Sttlphur, non vulgare illud Sc impurum, in nifce thcr- mis repeiirur, fed porius fiores fulphureipulchcrrimi.fine ullo empireumarc dulciffimi, vixodoriferi longc melio- res iis, qubs Chymiftx parare fo'cnc : afTociancur femper (quafi maricac;) floribus (alinis fupradictis ; apparcnrque^ fimul & una, li eidem flores fulphurei fublunenrur; re- fiduum, feu capur morcuum, pratdictorum florum fulphu- ris, fulphuri vivo Apothecariorum finullimum eft, 8cc~ K $; Gum>
tia..

Be fotn $ pstti ThermArunt 'Probitur Commixtionein 6c milcc41aneaai Variegatamfalinorum &c cxpenta- ftilphuceorua) pra:f.itorum inineralium, aquishiicether.» *i« mif- ma Jit> us inclle apprime demonftratur, fi nitidonumifmace miner argenteo, vel fcypho, vel fcutella aqu.un thermnlem fon- liathcr- -tis poratotii lulapias, ftatim fhvelcit , & aurato colore ■mis iacf tingitur; &c fi fecundo repetas , pulchertima rubedins fc purpurefpit, fi demum tertio , virido-nigreicit cVc,
Horum , &c iilorum Sfiritut corporales mineralium Spintas cl i am his aqtiis inclfe , non levi coniecaua pcrcipitur,
COl" P 01"i* i *
'j" ' odorc, guftu, ptilizarione,{cu filtibus, vinorum Rhenano- rum aut fvloiellanorum fimiliimis , prsfertim in cadem aqua dittdlatione propuUata, etli dulcifllma fic.
Addimus, confpici in rtviilo Porcetano aquarum cali- darum ad prata. delabence i per radiosfolis oppofuos, co> piofam 6c iubrililiimam exhalacionem prsedidtorum fpiri. tuum rtibedinern iridialem, aquis illisinfidcncem eafuut lambencem, veras flammas mcntientes.
rin&ura Tin&ttra fpiritualis v£tis feu 'Cadmi2,facillime conci- ditur exeo, quod tota patria ad Occidentem, ad Merk- diem,&:ad Otientem fufque dequc fitapidibusCalimina- nbtis abundintilrime refcrta , dequo alibi dictum.
ArrilU, quam aliqui infinUartt Gillam virrioli,aliipra*- eipitatum aluminis , alii rerram fuiphtire.am autumant, ■alu terram cfuri-nam,ClarifHmus Rocha.s terrainVirgi- -neam putat; perfenotaeft, &leviffima,Mgida & terrea; ab hac pdtitTtmum, vel minimc turbante, obkuranrur aqu.-e, ■£c in alvcis albefcunt; tjuz camen vitro fufcepta; clarceap- parenc & lympidx, etiam granum unicum eiufdem, mul- tum aqu;E limpidiflimx perturbat.
Hanc argillam ClarifT. D.Rociiasopararione 6V virtute maqnetica vult effe appetitivam, atcra&ivam, cWiifcepti- vain faliurn nniverfalium cereorum volatilium, acidorum, fen fuorum Hermeticorum, qui femper pra?fto funt reim- bibicioni : undeafferit,quacumq; diligenria, &c conatu fa« hi hos r6frtf«#/«extrexeris,elucris, fpoliaverislorionibu?, relotionibus , ikc. tamen poft breve tempus. fibi relicra , •tibisumquccommilsa ctiam ciftseinclusa, fale novoHer-
nietico..

jiqtitigrAMenJiHm fif Porcetanar am. Daerico, thenmli refici rcimbibi & reimprargftari.
Sabuittm, Mixtione confusa Fallopiana mixtum, perfe- Sabulu, rtotum quoq; eft; aquje thermales poft effcrvefcentiam ap» patenter lllud percranfeunc. illoque purificantur, &claref- cilnr, illiufque pauxillum fuc diximusj fecum rapiunr.cor» gUs effcetum eft, nihiique tribucns thermis. His pofitis.
Ad Primam Adverfariorurn rationem dicimus, Thcr- Nimius raslium aqaarum , etiam mineralium, fnoin fonte, non-' quarum* nullas tantopcre fervere caloreattttali, urovaincocta in=' J™ ma durer.r, porcellos depilent, gallinas depltimenr, immif- rumca , fum digitum nimio calore lsedant :ales, fi quis hauriret, lor. dlibium non effer, quin fibi ventriculum pcrcoquerct, fcd prius os, linguam faticefque adureier. In iilum redfe drclamarcnt Adverfarii; fed quistam fatuusnit illa faciat, jilheatve ?
Hinc fiippdnirtius*, aquam rhermalem non fervenrem Bibitui bibi; ffcd■moderatct-antum a&ucalidam , uc CorneltAna Aqua ctf, qualcm os, & fauces , feilicec , fine moleftia perfe» "^«m.lis runt : quod fi vero os ipfum , fauccs, ac lingua abajus m * Mae
n i iC I k \ r r t.lHtlim
SAlore actualt non orrendantur, cum a natura exquilitif- at hic»-- fimo fcnfu fintdotata, excubiafquc quafi agant, &inge- lid». rcnda examinent , quin , h grara, admfrrant; fin minus, refpuent; certe minus haepar afficietilr palato , faucibus, cum parenchymate fit fcnfus hebetioris , longius difTko, lubeatque pra»vios nominaros hos Examinatores , ac Ex« cubitores. Deinde hauitae thermalis moderatus calor, prout affumi folet, antequam is ad haepar perveniar ( lT modo verum fir, afTumptas aquasipfumpcrmearc) in vcn- t'riculo,c?<: reliqua via neceflario rcmirn debet; cum enim ille calor fir extraneus, & adventitius, facile ab aqui fe- piiatur , hve totus , five fccundum gradus -, ut cum illa e fonte deprompta in loco frigido , vel minus fe ipfa ca-- lido collocatur; Ventricuius autem hominis non adeoin- tenfum habet calorem , qualem aqua chermalisjufteca- lida, afTumpta; fic non poteft ejus calorcm adhialem , in : co, quo afiumirur, gradu fervare; adeoque neceffario rc- duttitiii in ipfo etiam vcntriculo, & aqua in eo folum te-
j?9Eis

$9 De fotu (jf pttu Thermcirtim
poris gndu fcrvabicur, quem llie Frigtcis Acidulis , aut
Iiquonbus alns dare pocclt ; fic nulluia nepaci adterec in-
commodum , quia cepor eidcm tanuliaiis eft.
Ventri- Quod autcm FentrivHlns nun cancum polhdeat calo-
culi ca- rem , ex co luce chrius patet : quod juicula jullc cali-
^ 01, deallumpta, h poft fenii-horam , digito , infaucesad-
adto , rcjiciantur , remillo calore , tepida folum in ore-
&fiucibuspercipientur , & perfcntientur, ip(a*queade6
thcrmales aqux : Prxterea in vivis canibus , aut animali-
bus,aperto dextre ventnculo, chylus tepidus iempcr, non
ealidus , in venicur.
Contra- Clamitabunt Ventriculnm majori prxditum c(Te ca-
didioncs lore debere: quia i. Chylofis a calore fic : deinde ea,
Advrrfa- qus aluimuutut frigida , in eo calcfiunr 3 qux c;dida.
norura. poteitate in actum vocanrur turunr; ut Ipiriru.s vini: de-
muril. 4. gradus iuper gradum mnjorem facit uuenlio-
nem : abadjuncto , ergo ventriculi calorc, theimahs ea-•
lor foveri , atque iiuendi debet.
Chylofis Ad primum: Chjlojim ab intenfo calorc primario cVper
pdmario fe ficri , nemo unquarn docuit; nemo probabit: quiaefc
& P" resa rationealiena , arqueoninindfalfa : nam cum ven-
nonhtab , r r *• ■ a l r
intenfoj triculus ht pars Ipcrmatica, & membranoia ; cancum ca-
«alore, ' lorem haberc nequit : quin porius frigidus eft : quod fi chylcfis per elixationem fieri debuilTct, natura nonmern* branaceum vcntnculum conftituiffet , ac conftruxiftet, fed carneum, qual.alunt cor, hxpar&c.qua: calorepol- lcnt , deinde , quo calidiorcffer ventriculus , eo melior fieret concoctio , vigeretque appetentia; fed contrarium evenit; demum. quisram indodtus cft , wcredu, canes paucishoris folida ofia , ovorum reftas, aves (cmina du* riffima, ipfofquefrigidos pifces, ahosinregros pifces, fo- lo calore in chylum vertete f Scd fc- Equidein ad concoctionem fetundario calorem con- onndaiib CU nerc niodeacurn , tanquam caufam coadjuvantem no tocalore ce ^ ari:im > concedunt omnes.-aloio calore pnmario, eo- que intenfo , irerum dicic nemo ; fed comnuiniter fcho^ Ix vemnculi Idiofyuerofum in fubfidmm vocant.- Re»
ceudores

'AcjKkgrAneHfttm & Tertetan&Yitm'. St centiores omnes doctiliimi, luccum acidum diflfolven- teni, feu fermentam.
Adz QnxfrigidaaffumuMtHr, tepefcere in venrriculo, J^" 1 * fcimusjat noncaicfieri ln eogradu.in quo trermslis aqua tc „^^ t alfumi (olecexperimentafuperius allaca, abunde docent. j n ventri-
Ad }. PotentiA calida eodem modo,a ventriculo acluali culo. folumrepore perfunduntur: majore vero,quem exhibenr, Potcntia calorem aclualem proprie dicere nonpolTumus.-ncc eum «lidaa a Ventriculo, feda fcipiis hahenf, nequc is a ftlo venrri- ^" nC j Ul ° cuJi calore, ad agendum excitatur, fed a diftolutione, f 0 f unit quae vi acidifucci fit. Deindcnos hic de acfuali caloie agi- porepcr. nms rantum , ad quem non recle a potentiali cigumen- fundutur, tatur, 6c concluditur.
Ad 4. ut gradus fupra gradum majorem faciat intenfio- Cosdi- nem , duo requirunrur. 1. ut primus gradus , cui alter tI0n « u ' fuperadditur coiiilancerperfcveret, nec aufugiat. 1. utac- f™ t ** cedens novus gradus fufficientem habeat icnfibilem in- g ia dum tenfionem ; quz du;s conditioncj in propofito cafu dc- majorcrn funt fiquidem , ut oftendimus aqux thermalisa&ualis faeiat in- calor , femper ab aquz radicali frigore cxpellitur , etiam r «>fio;nf. in ipfo ventriculo : nec etiam fervari, aut reparari ab hoc poreft : quianemo dat, quodnonhabet : Ventricu- y catr j. lus autem ex fe , ut oftendimus , tantum non habet ca- cu ji cz . lorem ; quo pa&o ergopoterit minorcalor majorem ad lor. fugam pararum reparare/ cumqne tam exiguus fit ven- triculi caior, rcfpecru cjus, quiin aqua jufte calidaexiftir; certe nullamfaciet majoremintenfionem : Igitur ventri- culus nihil addit cnlidx jufte aqua: thermali ,immo ipfe- ntct aliquandiu iliius calqrc fovetur, idque folum pr«c* ftat, ut, exhalata per «pirationem majori aquz caloris parte, ea in tepore fib: proportionato ferverur , qualem jpgfdaringeftis communicat, ve! quali jufcula cafidc af- fumpia , dum vomitu rejiciuntur, praedira efie, fentimtu: cx co autem hepati noxaadvenitnulia.
Omnesfermc Ihz&id udfctvidam hepAMintcmpcticm g t ^epj- ' «orrigendam , jufcula poteftarc refiigerantia, a&u juftc tis. M calida [ minus tepida , quia vomiuim cieienfjprscfribere r" ;
L GQ0f \

Potus calid.r probacur.
Viici&x
minus
noxius.
Varioru •vaiiusa- qua' ap- petitus.
tz De foiu potu Thermarum
confuevcrunt, ad vigjnti , Stultra, iipcdies- eaque ftre- nuc refrigerant, ncc ab eo calore actuali, rcfrigerandi potcntia retunditur , necquempiam umqium, damnum ab eodem fe perfenfille , audivimus: qui ver6 talium juf- culorumuium proptcr c-dorem actualemdamnat, is te- merenimis folus, cum tot Docttilimis Praccicis congre* ditur,nobifquefuafigmenta obtiudir, maleque therma- Iium aquarumpotacioncm , propter fimilem ca'orem ac« tiulem , damnat.
Gvzci, &C Romani calidam in potu ufurpabant, & Tur- cas, y€gyptios, Indos, 6c Chmenfes , aiiafque cali.ias Gcntes, calidiori.ac fermc ferventi potu , communitec dclectari, videmus: funtque longc, quam nos, firmiori valetudine;tancum abeft , ut cx caltdo potu rtoxam eon- trahant, cum tamen per totamrerme vitam eodemutan- tur : immo putamus poftalios ,quod fi Prifca cahde bi- bcndi confuetudoreftatiraretur.fore ut rothomines,ven- triculi imbecillitate Ianguentes, non cernercmus.* quid« ergo dc thermalibusaquis per decem ,quindecim, autvi- ginti dies aflumptisobjiciunc Adverfarii?
Si thcrmales aquas ob calorem adftualem rejiciunrj certc majori jurcSpadanas, &alias Aciduhs infeftari ob frigus liceb't, qnia aclu valde frigida: func; quatquideai qualitas humanx naturae per quam adveifa eil: hinc frt, quod Do&iflimiLcodienfcs Medici, Spadanat aquaf non raroad ignem calefacere, & ventriculi regionem calidis Iinteis, Hc mediramentismunirefuadeant, c]uia,ut ipfius celeberrimi VcntilatorisHeniici ab Hecr verbisutar:Fri- gw aSiua/e nulliejfe ufui potejl:contti caloiefoventur vif- cera.-LInJe ferio fitos Hydropocas hortatur, uc pravam frigide bibendi confuctudinem dedifcant.
Jamvero, quis contradicentia, ne perverfa .dicamur, hominlim judicia non demiretur.' Leodienfes, cum fri- gidos habeant fontes Spadanot, eorum aquas calcfaciunt, &C calidis pannis involvunt, atque in lecto , ad ignem fepe hanriunt, cum magno medicamentorum calidorum apparatu,nefcilicet aqaaefrigus a&uale noxam pocanti-
bus

lAquiigranenJiutn & Porceta»4rum 8j /
businferat, irnmofbrfan calidosiuosfcijtes /catiitireop»
tarent: atqueinterim, contra Aquifgtanenfium , & alia-
rumThermarum fcaturigines cahdas dcbacchamur, &,
quod talesfint, roaie conqucruntur.
Iterum argumenranrurab cxterno Balneationis ufu ad Di(pari-
internum Potatitnis; fed eadem facilitate rejicuur, qua Inr 5
ponitur ; maxima ii quidem eft difpanras. i. In externo u*| Ctntt r. ' . . . 1 . i r ■ Dainca-
maBaineattonts multum lncaleicimus , quia totum cor- t ionis &
pus calida aclu aqua circumquaque ambicur; in interno intcniu
Potationis,X3\\xxxx\\ partes aliqux tanguntur. x. Quia in Pptatio-
cxternoufu balneationis aqua calidior eft.tum tntenfive, nISU ' um «
* v r r J , ' quoad
qtua major aqua copia, ac prope fontcm , luum caio- \\ 0Icm
rem magis fervat intenfum; contra minor copia , aiv
quea fonte remota,dumintusaiTumitur.- tum extenjive,
quia majoraquse copia plus caloris in fe extenfive conti-
net, quam minor : jam verb majoreft aquar copia, qua:
corpus baineo ambit , & circumdat, quam ca , qua:ex
Medici przfcripto aflumitur. j.In balneo przterea ferva-
turidem fere a&ualis caloris gradus,facilequeintenditur
anova pro libitu accedentecahda, corpufque continuo
laceflitur fpiritibus, & calore multiplici;contra in Ventri-
culopaulatim calot remittitur.aut evaporaur, ut diximus
fuperius^quianoncft validum ibi Agens,uteum in codem
gradu fervetjConfcrvetque.^Jn balneo corpuscirciiquaq;
ambitur.ur non ficdifflacionilocus:contra,cumaqua intus
aiTumitur, ex expiratione & tranlpiratione fupeifliius ca-
lor difflatur. /. In balneo per horam , aut ultra manere
confuetum eft ; quapropter a diuturna mora, major fit
caloris impreflio; contra , eporata aqua celerius effluit,
ac quafi raptim tranfcurricarque excernitur, adeoque non
cfttantum imprcilionis tempus , nec impetus. 6. ln bal-
neo excerna cutis minori cum nioleftia calorem quidem
fatis intenfum perfcrt, ouia obtufioris cft fenfus, quam
v. g lingua ,palatum ,faucescVc.adeoqueineaip(a aqua,
quam lingua, palatum , fauccs ob caloris intenfionem
non ferrent, commodenihilominus immergimHs: Vali-
dior autein ille calor, etfi cuti minus moleftus fit, plu-
L z limura

84 De fstH & poth Thermarum
rimum tamen intcriora, hepar,renes &c. calefacit. 7, In balncoprxteraqux calorem, nos ciicumquaque ani- bientem,ae'rem quoque, & vapores, aCtu calidos refpi- ratione haurin\us,undecxterius,&interius, inccfianterai- caJefcimus : contra.dum thermalem potamus , frigidum acrem orc attrahimus-, fngidoque aere ambimur. 8. Scd quidtandem clarius experienria? quis non fe magis ca» lefaCtum , exparvaeciam morain baineo, quam ex largo aqux potu , fateatur.' fi quis contrarium dixerit, fidem non meretur; quandoquidcm fint tot homines , qui cx minima in balneo morulafudcnt, fitiant , prxtermodnm caleant, atque animoquah linquantur : quodquidem ex potuaqux chermalis needum contigiiTe compertum eft : atquc ut contrarioexemplotandem abfolvam, longe mi< nus epotata gelidx amphoiainfrigidac quam fi per lio.. ram inaquafrigidacorpus immerieris: quod ii quis non Sgpene- C r C dac , cxperiencia fcutica diguus eft. Acetiamfuppo- tiaRufl:» jj to ^ ha&enus non probatum)epotatas therniales aquas, calore a&uali officerc pofte : nonne Mcdici fxpc frigido vencriculo, calida tum adiu, rumpoceftate medi- camcnta prxfcribuntf etiamfi jecur calidum fit, adhibi- tis hujus refpe&u , per intervalla frigidis , cur ergo in thermali aqux afiumptione idem ficri non poifet ? fane ut frigida poceftate mcdicamcnta , ad calidorum noxara rctundendam adhibent : fic pariter poft thermalis atms ufum incernum , fi ab ea calefactionem nimiam timea- mus; quid vetat, quominus adu frigidis fuperfiuum ca- loremdein depellamus?
Sed unico verbulo tandem totam quxftionem,nodum# que hunc Gordiumfut iis videtur) diiTolvamus , dum je- cori prxcalido timent, alTumant ergo, thermalem aquara Hemediu tepidam , vel etiam,fi malint^ut fieri poteft, &facerein- proiis tendimus)frigidam:cruntquetum omnia paccata.cvanef- qm ob cence 1II0 calorc a&uali.quem tanquamterribilem hoftem rthma formidant : velagant,ut LcodicnfesSpadanam modofri- um ca- gidam , modocalidam,prout fert ncceffitas, potent; fic lorc ti- th«malem,uccmnquc Yelint, ebibant ;non itaqaeinpo-
fteciim»

AcfHisgrttntnJtum & Perceta»ar»m. 8f
fterum , ob a&ualem fahem calorem , ab lllarum pota nient je- tione abftineant.aut credulumnimis vulgtis abfterreant. cor ^P ra: -
Hanc vel illam, &C tertiam Thermoporarionem Mc# dici.caruindem Moderatores.inftituant, dirigantque me- Aquse thodice , ac commendent alii; utique fcniper erunt fi- ihcrma- niilliniarumcompo(uionum,a?qualium encrgiarum.com- lcibibi parium cfficaciarum , icjuippljentium facultatum, & o- perationum ; ut pote dotatx & fcetac iifdem Nobilif- ^ fimis ialibus thermalibus, five hermcticis. Imm6 fi ma- frigtdc, Suerint, in Vere, & Autumno, caltdas, vfiftate, & in calotibus canicularibus frigidas; quemadmodum aci- dulas ordinare potenint,& aiTumere: OmnesSenatus,Po- puluique Aqui r gianenfis darc poteft, eafque accommo» dare, &artificto fiflime cxornarc. Quod facient , adfa- jutes Proximprum iiiutcntium. Idem efto confilium de tranfporratis in lagenis ex duplicato Vitro, bencclaufis, munitis dkc.qua: multo meliorei , quam pocula lapidofa &c.Sciant tamcn, quod femper puriores ex ipfo fonte bibantur acjus, & quibuspotandxpr;efcribuntur,melius femper fit loca fontium accedere tkc.
Jam veroPo/fwftWr/jiitvocant.Thermarumqualitatcs obgan- perfcrutemur .• Muiti protinus eas magnoperc calefaccrc nidonci clamirant .- li rationem quxras; mirautur indignabundi, P 10 tneI " exiftere; qui de re. ab omnibuiconftanteraflcverata, au~ maium deat dubitare: muxaliorum authoritates , rationisloco: tibuipo- adducent, qusbus piaculum.fidem derogar» : demum, fi tcntiali- urgcas, contemptu &r rifu teexcipienr, quod iales,fulphur, bm. tk eorum fpirirus, thermis inefle fcias, cV tamen tam crafla: fis Minervae, ut caloris caufam non cpnctpias, vel audeas in dubium revocare: his voluntcpot;'.tas thermales aq*as vifcera inflammarc, comburere, Scc. de quibus modo diflcremus.
Principio Ncminem arbitror mirari dcbcre , hac in NonAn- parte me a communiori & vulgari opinione dilTentire , ftor " m cui fit notum , quam vana fint hominum ingenia : nec " j™"^ fane, ullo niodo , mepudet, tothominibuscontradiccrc, I j tio '~ ar , Ubi pro veiitate; i<j ago , quod apud faucos fieri con- xcndZfr.
t j fucyic;.

Opinlo
commu-
uis&vul-
garis, de
potentia-
li ther-
marum
harum
calorc.
Contra hinc li- cct plii- lofopha-
xi.
Aquat
thirma,- ies tem- poraus fiuit.
$6 Defotn &pstu Thermirum
fucvit: Hincadverlariorum nuriierum nil moror; etemrs argumentHm feffirni turbaett, inquit Seneca : donec de- monftrationibus convincar fuffidenter, iti Phvficis per- petuo dubitare nosdocet,Carthefianamethodus; '".ocio- rumauthoritatem,ut decet,veneror, &c eos, utidem dicit Seneca.pro Ducibus, non proDominishabeo,mancipia funt, quiinalioium vcrba jurant. Ego Petro, & Jacobo, nonquod dicant , crcdo, fed quod probanr; errare , ut ego, poflunt $i alii : fi ab^rrane eos contigcrit, an ideo fequiperefrantesdebemus. ? Pecorummos, eft anreceden- tium gregem fequi, &c, qua itur, non qua eundum,per- gere.
Igitur, quod thermales Aquifgranenfes thermas, po« teftate calidss , pletique dixerunt, aut dcunt, non ideo eotum vcrbis,tancjuam Oraculo,ftandum eft: necquodin univerfumforte mile fcriptum eft^f Thermis,dc hifceab- folute, & neceftario credendum eft; fuerint illi, & fint dodii, perfpicaces, quantum voluerint, autvolunt; hoc eft, decipi in hoc , ut & nos forfan potuere , & poliimt: Illi antequam judicium proferrent, aquasexaminaverunt; cxaminemus & nos , atqtie ut rem invenerimus, difca- mus judicare. Sunt adhuciidem fontes Aquifgrani,& vc- ritasnecdum ab iis aded eft occupata,uta nobis quoque invenirinequeat: Libertatem philofophandi, quatn aliis intcgtam relinquimus, cam nobis eripi nunquam vclu- mus: Igitur, au&horitatibus raiffis, ad rationcs nos ac- cingamus , noftramque de Aquilgranenfibus thennis o- pinionem libere aperiainus ; non,ut legem cuipiam. prsefi- gamus, fed ut Diftentientium adverfus eam audiamus argumenta , atque ex eorum firmitatc , aut imbecillita- te, fententioe noftrx falfitas , aut major probabilitas ac- cedat.
Diximus fuperius, thcrmales Aquas Aquifgranenfes non aclu, modo etiam dicimus, nec poteftatecalefacerc 3 cjuod adverfarii volunt; fed potius temperatifime tem- perattuefe, ne dicamusfrigcfacere, fic perfuafi a finga* lorum ingredicntium examine, quae fi nos fallant, me-
liora

jfquugranenjtum Forcetxnarum iy lioradoceanr; non iumus tam prsfiacti mgenii, nec a- deo noftrarum opinionum amantes, ut iis probabiho- res non priEferamiis.
Adverfarii ftarini icerum nobis adducunt fulphur, Argu- falei, fpirirus,& reliquamineralia; quar,cum calida efle, mcntum afTeraiu, calidas quoqucncceflariothermas cfle dcbcre, adverfa- concludunt. Argumentahturquea pari:Si injufculo (in- r;orum * quiuncj herbarum calidarum copiam, piperis ,zimzibo ^ an " ns, ik fahs manrpulum cbullire linas , perfedto calidum cvadcc jnfculum: hc ergo , obfulphurjfales&c. therma- lis aqua, tfcc.
Calore a&uali jam faltem excuflb, Potentialis con> P°tcn- tentorum(quem Adverfarii fummum rcrugium putant) j j^jj" hic fingulariter cxaminandus eft : repecicis crgo illis, - nc fl. qua? de Anatome thermarum noftrarum , in principio thcrmis. hujus capicis crucinaca func
1. Aquam conliderabimus, qua: licetminuspura , eft tamenpars cleracnti omnium fngidiflimi, adiuc humidi, A bAqu» adeoque ad cjusqualitatesomnino accedit.- non crgo ul-
lo iBoda pocentia calefacere poteft, fed econverlo ma- xime lefrigerat : hic faltcm crcdiderim Advcrfarios non reclamaruros,
2, Loco Terrcammifsellam ex argilla, Sc fabulocon* Tcrrea templabimur; non quod hasc prxpolleant ( funt cnimin mifcclla,; exigua admodum quantitate) fed utclemcntum clemen-
to iubneftamus ; & illa in quibus eft minor difHcultas citius percurramu^ arque ad alia magis difputabilia pro» peremus.7>rrf^igicur hxc mifcella:ur deaqua didhtm eft licetimpura,eft tamenfimilitcrparspuriorisclementi terra?, dequc ejus qualitatibus parcicipat, illud autem frigidum quoq; cft, adeoquc nullum calorcm Thcrmis impartiri poccft, cum illum non habeatjfed friguspotcnciale, quod poflidec, concilkbir.
Liceatnobis $.Ioco Sulphur examinare , quod Adver- fulphure. farii ftatim caliditlimum clamitabunr; fua magis, quam Scriptorumauthoricate: nec enimGalenus, nec Diofco. sidcs, nec Matthioluscalidiflimum in4 # aufi fantdicere;
fcd

gg Ee fotu (3 p»t(t Thermdrnm
Sed authoritattbus diuuftis, ad rem,atidunt illirattonem; dicuntcalidifliinaefle, quaefacile ardenr: at vcio oleuni, hurirum, camphora ( quae Sapiennbus higidiflima efle , cenfentur ) citifhmc ardent , & hxc m acjuis : con- traPipcr, Euphorbium 8cc. calidifiuna non inflam- mantur, ut fulphur , non e go i»fiammabilttat a calore procedit, nec eum tcftatur. Spiritus Iuftant, Spiritum fulpburis , &c falis acerrhnos efle, ejuscali- Sc cotrofivos, adcoquc- c-lidulimos: led funr eciam, qui dmc*n fiigidifllmos putent, eofqne prcpric ad refrigerandum 6'gidt- utunturmaximocumfucc flu,infebiibus ardeniibus, ju- lapiis permifcendo non ad .aporis gratiam. ut dicent Advcrfarii; fed quia fedul.iexperientu compcnum eft , frigida Iulapia ■ decofta &c cum tjufmodi vehiculislon- ge m.igis refrigerare , qu?m ablque ei.-, & ardentiifimam ficim, quam intcgrae gel.dae haeminz compefcere vix poC- fent, uiuco ejufdem fcypho, cum aliquor fuiphuris aut fclis fpiritus guttis mmomenro contingit extingui; iique corrofionem fummi caiorts fobolem eflc , negabunt. corroditenim acetutn , fuccus limonum, beiberoruiH &Cc. qua? omnia fiigida a-ftimantur.
Si llrgeanr, dicemus etiam , vel ex'giam quantita- tcm cum aomis haurirt , vel, fi abundant, parnm exha- lare , ut pote fubtilioresflorihus , vel certe mitigari, re- tundi, & enecari in erfervefcentia, &c pugna fubterranta a falibus iheimalibus remperatis. £fto,fpi. Dein,conceflocriam ealidiflimum effe fpiritum fulphu- utus fint fov non f^quirur tamen, totam illius fubltantiam efle t * ' no talemjeftenim haiterogenea, h.ibetcjiie ncceflario frigidas tou fub partes admixtas.Sic enim pyra,poma,hordeum,tenuis ce- fhntia. revifla , aliaqtte frigida , (i diftillentur fpiritum calidif- fimum , & inflamnnbilem dabunt ; fpiritui vini perfl- milem : nec ideo calidillima cenfentur. Veruin iterum demtts , fpiritum ftil) hurisvalde calidum cfle, conceda- lefaciut" mus paritct flores fulphuriscalidos eflc , & quidem, vel, ultra fi velint, fccundum gradum, quid rum. ? Intus af- fumpti calefacicnt ? ii puriputi, ideft foli,intcll;gantir»
coyia,

Aquugranenfium fif TorcetAnttrum tf
.■eopia, nec ab ullo rehigerante retufi, concedamus ;
concludant : fic ergo contingit, dum cum aqua ther-
maliaflumuntur: nil hac conciufionc falfius; hoc ipfum
probandum eft,fulphurnimirum thermispermixtum,po-
.teftateaquamipfamqushauriturfuperare , atquodpro-
Jbandum eft,fupponunr,v!denrurque aquas,tcrrae frigidira*
jum retundendum obliti.
Noftra thermalis aqua , ut fciunt omnes, mixtum quid T.hernw*
,eft ex aqua. puriori , terrea. mifcelli., fulphure, fahbus "'"qua
thcrmaiibns dcc.qux diverfifunt remperamenti : cx his 11011 * ■
i r r- potcitate .mixtum cempcramentum exurgere debet, fi ea corpora
Jnrerfe non funt proportionata, fi calida fupcrent, cali» abincrre-
dxpoteftate erunt therms: fin veio frigida prscellant, .dimtibu*
.aliorum calor obtundetur, ac fola prajvalebit fngiditas:
•jam oftendant nobis.fulphur,aut flores ejus & fales ther-
.maies, aquam, terream mifcellam , fuperare, appliccnr, fi
poflintillam iupra allatam comparationemdeherbarum
calidarum , piperis , zinziberis, falifque &c. manipulis
in jufculo; quanta difperitas i
Hic protinus difcurfum obturbabunt, clamitantes,
.centenas faepslibras florum fulphuris in fonte Csefareano
reperiri ( nam in hoc unico reperiuntur ) at expe&cnt
parumpcr , quanturn temporis putant opusefle, ut cen<
tena: librscolligantur ? forte plures anni nonfufficient:
quanta aqux copia efflueredebebit? ad millena , & mih
lena platiftra , plurima : fublimatio erg6 i\h florum jul-
pburis , non eft ade-6 fenfibilis , nec ipfum & horum flo-
rum in aquis commixtio; ut, decod-tio aromatum , &
herbarum calidarum in jufculo,fint etiam-flores fulphutis
perfecte" foluti, ut difpareant, v. g. in Cornelianis &c.
fontibus , exiftantqueinpura& claraaqua thermali*, ta~
menuuis internus confirmat,& comprobat faluberrimos
eire , ne.c quidquam obeflc potatoribus; cum nec corpus
calefaciant, aut gravent. Diximus infuper fubtilifllmos
efle, ac fumme volatiles , ac per partium , & Venarum
poros cxpirabiles , immo pcr pocula, ik vafa duplicia
etiam Vitrea , & diftillatoria tranfpirabiles; Prxterea ful-
phuraereum eft,aerea vcro rcmife tantum, non intense
funt calida. M JDe-
Sublima- tio floru iulphmis non efb multuna fenfihilit.
Sunt fu- btilifll-
,
, #.

/
go De fotu Qf potft Thermarum
Sulphur Demum exi>cholarum dochina, fi te.mperamenra ex
5c flores faporibus , dignolci queant; integrum fitlphur ordinari-
ejus, ic um ^ fl ores . no [\ t [ nullum faporem edunt.aut exhibent, flon iunc , •' r ' - . »
fiporifcri aaeoque nuuum patiencur quahcatum exeeflum, nec alns
commuincabunc : quid ergo propter fulphur calidiflimas diermas dicunt ? cum nec fulphur ipfum cale fit, ut pleno ore guftanti, & deglutienci patebic.
Ex di&isfatis conftare, arbitror , fulphuriscopiam Sc Calorho p 0 t e (tacem refpedtuaqucE, perexiguam eflc ,-dliufquepo- temialis tem ' a ' em calorem, qualemcumqueabaqua: fummo fiigo* obruitur re omnino cbrui, &obcundi „• tancum enim abeft, ut etiarJi ab aqua. fiiperftites fulphuris(piricus, calidas thermaies aquaspote- ftate reddac, acque hepar calere officere pollir :quin po- Etfpint' tius,ut dicimus, efficere.uc ipfa aqua,. perfe jam maximc ¥an V fu. frigida, cicius,. magifque refngerec: idque nifi proprie& giditatc. P er urilli volunc, qui fpiricurn fulphuris frigidum fta.- aqua:. tuunt;.falcem. per accidens-, nimirum cum fulphuris fpi- ritus, qucmadmodum&falis, fint fubtiliffimi, maxime penetrantes, cito citiusinceriorapervadunt, atqueadjun- «ftumfibi fngidiirnliquoremiccum ducunt, quo fit, uchic magis penecret, ac refrigercr.
En jam fulphuris ignes fubvertimus , eorumquc me« tuendum calorem rationibus diflipavimus, aut aquaaffu> sa fuffocavimus : novos igncs aliosfufcitate debenc, fed tales etiam, qui in aquis ardeant, cVurant. Sed cum tanti caloris caufam, necdum reperire licucrit; videamusul- timo, numca in falibtu thermaltbtu latitct, quod unicurrv fupereft fubterfugium : tincruraienim/Eris,cadmiar, &c. nullam qualitatem calidi , frigidi &c. fenfibiliter im- primere poffunt. Illa eigo ftatim calidiflima accufabunt; rmlc^an Ctu ^ lciant ' mu ' ta efle his falibus calidiora. Caecerum ab' ealidum? allt l'oribus calidum in fecundo gradu, falmarinum dcfi- nitur, fit rale fquodnon ] fal thermalc : Vcrum calidiras illaparum fufpedta eft, quandoquidem illi ipfi, qui falem calidum, fcribunt, fibi minus conftent •, & terreum vo- cent, a pracdominioterra?, rerra autem frigida cft : prs* cerea inrlammabilitati plurimum refiftir, unde lignapon- dcrofa, quae fale abundantj sgre accendwsntHr j fic etiam»
i

Aejtiisgranerfiunt & Porcetanarum. 51
•rmmorum putrediniobftat, quarcumacaloie fiat, a fri- gore prohibecur : dein.fi iracalidum-|undetantacumaqua .amicicia ? ab igne cum impetu refilit, eumque extinguit.- ial in aquis.citiffime folyitur; nec igneornm more , aut .aercorum in illisfluitat, fedperminutiflimosaromoscum. iifdem intime pcrmifcetur. Ulterius , fi cum nive , aut glacie tantumdem falis commifceas, cifque phyalam, a» qurt plenam circumdes; illa de repente conglaciabitur, qui quidem erTeflus palam calori adverfatur.
Quod volunt defumere a pzlfedins argumentum, futilc Obfalf*. cft : falluntur enim ( u: incomparabilis Scaligeri verbis &* tm ,urar] Matcriales illi, qui fapores, & omnia, a primis qua- litatibusducunt.Er revera ipfiSchalaftici iibi turpitercon- ;tradicunt : ftatuunt omnia atnara calidiflima , mox fui obliti opium amariflimum, frigidiflimum vohmr. Dixi- sfnus fupra eam falinam mixturam, qua; ex thermalibus a- quisreftat, guftuinon magnam acrimoniam, fcd mode- ; -ratam falfedinem cum aliquali acidirate obumbrata jun- .<£tam, exhibere, qus calorisnon funtinditia. Enquamrui- viiofo etiam fundamento calcfa&ionem aquarum ther- -malium aftruant 1 fi dubiumefle poteft, an falfit calidus? .-qualeseruntconclufiones^quas cx eo ducent? Sintfalfa ca- Lk-facienria, quid tuin/qui thermaleni potat , anfalibusfe stantum replet? quantum falium thermalium cuique men- ifarx communi thermaiis aqusc Acjuenfis trium librarura .Mcdicatum inefle , exiftimant ? non enim fat eft , s a i' st {, et calidos fales tliermales , afleverafle; fed horuni pro malispra fortio cumaqua.IpecTranda eft. Nam, ut antea monuimus, portio, ,.&.nuncinculcamus; fiquod calidumin-exiguaquantitate, cu a 1" a cum multa aqua permifceatur , frangetur ab ea mixtura P'*-**"*' ■ calidi faculras , ab aqua: mulritudine, & ab ejufdem con- rraria qualitate : fin pares fint vires aquse, & calidi, medi- um fier temperament-um, nequccalidum, nequefrigidum; iin ver6 caliditaspoteftate aquam fupcret, tunc hujusfri- giditas aprarvalentecaliditateobtundetur,
Jam vero dicamus , quam proporticnem habe- xe , putant , fales iftos ad aqua; meufuram librarum
M 2 rriura

jri;. D~e fetu & potu Thermruw
trium Mcdicatum ? audentne de manipulis , de' libiis , de unciis loqui ? non equidem tatn tcmcrarios crcdimus : ad expertentiam ergo recurrant , quam fupra- in initio capitis pofuimus, ubi, quid menniraunaconti- neret mincralium falitorum thermalium , aflcruimus. Dato igitur, quod in unaquaque thermalis aquae menfura (fepofitis aliis falibus , fi infint ) de qua modo eft quae- ftio , fint fcrupuli quatuor , in uncia grana duo : fcire magnopere aveo, num proprcr tantillam falium therma- lium particulam, quxad aqux copiam vix fehabet, utu- num ad quadringenta , aqua erit calefictiva ? cumramen ipfa arjua & quantitate fales therinales fuperet, Sc fit in- afalibui tcn {j us fngida, quam fit fal thermalis calidus; eft enim aquacaie frigidillimum- clementum , & frigiditatis principium s - fa&iva.. eumque fecum habeatfulphuris & falium thermalium fpi- ritus permixtos.quibus etiam reddatur magis rcfrigerans, ut fuperius oftendimus : Certe neminem tain vcfanum putamus , ut ealefadfronem vifccrum- ab ufu interno au- deat pertmacitcr aflcverare; ille enim merito ab onmibus. condituris , immo &C cfculcntis fales juberet exulare, ac fatuus fatuis cibis dignus eflct, qui vefceretuf.
Dicet forfitan retiamfi poft diftillationem pufilla fa- Iium thermalium quantitas fuperfit, tamen credcndtim , extitiflc majorem : at eosproprialingua, fi depravata non fit, praroccupationis redarguet; ctenim primo aquacjuf- Infoate d:m diftillationis cft dulcis ; fecundo in fontc aqua non adniodu e ft ac } co fa/fa,Ced admodum remijfe, ita ut fine molcftia fiUa 'cmper fumatur, achauriatur, quin, fi adhuc quadruplo majorefletfaliscopia, tamen non foret proptcrea.utuna aqua: mcnfura calefa&iva tedderetur , fcd ad fummum temperata, eoquc magis , quod didta falia thermarum in llndc effervefcentia, digeftione , Sc mixtura fubrerranea omncs hoc - acrimonias cxuanr, fefe retundant.concentrent ,mitigentj- eneccnt, 8c quafimortificent.
Deinum, thermalis aqua , qua: oli tenuitatsm (quam coclione naturali; cV quafi circulatione in terrae vifceri- Eiis adipifcitur (tum ob fpiritus fulphuris, ipforumquc fa-
liums

AejttUgr&nenfiHm (3 Porcttnnttrnm.
tfttfn' thermahum admixtionem quas dieuretica funt; ci- Cito pcro tiflimepermeat, atque excernitur; nullum caloris fenfibi- meat * lem impreflionem hepati Sc viiceribus efticiendi tempus 1 cxcein, ~ liabet : praefertim cum jam omnes ferme Recentiores tur " Anatomici fummopore ambigant , Num liquores affa- tim aflumpti, quive citiflime excernuntur, chyli iterfe- quantur? &c An chylus ipfc a ventriculo ad hepar de- feratur , poft inventos a Clariff. Pecqueto thoracicos ductus: Negantpoftremum Rccentiores; arque ad unutn omnesfunt contrariae fentend&>Fautores; ad vivam canum fectionem provocant: fi ergo non patet a ventriculo ad hepar alimentis acceflus, ( utin viviscanibus manifeftum eft ) certe ncc aquis thermalibus medicatis , adeocjue nec dludartingent, nec calefacicnt.
Sed demus pertinacioribus hoc poftremum , chylum Nou pe~ ad hepar deferri ;■ attamen hauitis magna copia potulen- ncttat a ^ tis , idem coiitingere infkiantur Neoterici ; fi quiderrr nc P al ' veriflima circulatione pofica , videtur omnino impofli- bilis , eos liquores, qui tam cito ab aflumptione elabun- tur , intricatiflimas, longiffimafque venarum, arteria- rumque ambages,ac plufquam Dasdaieos labyrinthos,in- tratam breve tempus permeare , atque a fanguine fecer- nipofle , idque iine colorismutatione : quapropteraliam breviorem a Vencriculo viam, vcl ad renes, vcl advc- ficamefle debere, concludunr; qiiam oftendere fperarunt Anatomicifamofi.Itaouefive eaa ventriculoadrenas ten- dat, fiveper membranarum poros fiat, five a vafis me- faraicispareantcanalicnliad vefieam , five potius ab ali- qna partc inteftinorum ad eam fit talisvia , nobisadhue ignota; &firesin fufpcnfo mancat, attamen certo fub- eftc talem aliquam viam, obfervatasemictionesmolcftif- fimac globulorum plumbeorum , cum leporumaut paf- fetculorum carnibus comeftorum, per urinas fatis ar- guunt: quod primum a Nobis Spadxin praxi vifum cft ; Sc fecundum a ClarifT. D. Bornichio Aphnije cx epiftolis : impoflibilc alioquin, taics globulos plumbeosj per venas , arteriafye qualescumquc penctraflY ; hac auo-
c«mi

j4 De fotu & psta ThermArum
tcm pofita via, jam hepar a canco pcriculo calefa&ionk
: liberavimus, atque Adverfariorum propafitionem certd
diruimus.
Aganc igitur,caloris hepatis,& vifcerum,quem tanto-
pere crepanc, caufam nobis oftendant: audebuntnead
htic fulphur, falefque thermales, calumniari f ergo veiin
majori copia exftare demonftrent $ vel alias caloris cau-
fas ftatuanr ; vel ceflent randem credulum vulgus , cb
imaginarios hepatis calores, ab his potationibus therma-
libus ram falutaribus, abfterrere.
Expeiien Sed non ccflant,Experientias adducere conantur,quibus
tix KA- fe nos profl/gaturos, arbitrantur : Clamitant enim fedulo
verfanos aniimdvettifle, ex thermarum aquarum.potti , plerofque
,um ' plusnimium calefa&os, fudoribus perfufos, &c. at falva
, eorum pace, cur fua valerc pluris cxpcrimenta volunt,
thcLma. '.. u ■ i- ■
rumcale» ^ ua,n ahorum innumcra, oc quotidiana, quicontrarium
facliones tcftantur ? aut cur.inverfo rerum ordinc, fibipotius ad-
iddu&x hibere fidem contendunt, qui adverfus hunc potum per-
diiHami- petao, acritcrque reclamant, vixque eo uci volunr; quam aautui. j^iquj proprio u(u Sc pericuio in dies pota-ncur t cene ta- tio poftulac , ut iis qtii dtu r.avigarunc ., dc navi^atione ci-edamus; non iis qut temel littus cum cxecrationc vidc- rent.: 6c&z\i\%ThzrmopotAtiontbiu iis, qui eifdcni fxpius uruntur; noniis,qui ex fdsaprxoccupationeab lis iempcr abhorruerunt. At fintilli oculatiflimi, etiam diligentcs, Experciflimi &c. hoc certe" non obftat, quo minus experi- mcntis cxpcrimenta opponamus. Vbitandem funtilli, qui fe nimium calefadios , conquefti func t quis in febrcm r quisin calidam jecoris inccmpericm, ab eo potuincidir? jam mille & milleni Magnates , & alij biberunt , pro< d-eant ipfi : aut eorum nomina , ac tunc credercforfan in- cipicmus; Anex fervorcmortui funt omnes, itautnullus fuperfir, quifuateftetur incendia? jam cogitatc,quam fuf- fpedtafunt Antithennopotatorum cxperimenta. aftcrun- Contra, qui hunc potu pra:fcribuntMedici, etia antehac traria e" Antagoniftae,calefacT:ionem fe exindcanimadvertifle con- perimen- ftanterncgant, corum,qui ufi funt , atque inter eosMe- u . < dici-

AqHitgranenfium & PertttAnarHm. dicinae petici, de calefactionenullus conqueftus eft Ns- mo omnium hcrum ea co potu liuc ulque incaluir, trsc in febrem , auc iiiflammacionem ullusincidic , necappe- cicumamific, aucfitivit: immo eonluecam natu:alcm fi- tim omnibus immutatam efle, obfcrvatur , ita ut minus bibatur , dum iis in potum utiuuur , quam alio folcne tempore; etiamfi aqus ills probc rranfeanc. Igitur ad- verfaria: fencentis fautores omnes provocamus, ut fatis- faciant, fi poffint; cur^nimirum hae aquae, fijrancopere ut adftruunr, calcfaciant fitim nemini excircnc? fedpoci- us excinguanc? cercc calidaomniaaromata, vinagenerofa, &falita ficim ftrenve excitant , nec ullum calidum ali- mentum , medicamentumve eft , quod id magis, mi- nutre non faciat ; tantum abeft ut fitim compefcac auc extinguat; pro'ut therinales aquse faciunt. Hinc Bal- neantispieriqueoptimoufu, & confilio eafdem ad aliquoc vitra praefumunt-, autconfuminu, aut poft funiunt, Juiapii rcfrigerantis loco, & coiura fitim in Balncatione ordina- riam fefe munitinfr.-
Dum vcrd aflfarim calidiores a&u bibuntur chermar, sndot fudariquandoque nil mirum :calorilleac"tualis fuperfluus, thcrmo- cVconnarurali major cocum corpns diffundic, cumquead- potato- vcncicius fic, nil vicii, auccaloris relinquit, immopociusca- tam ' loremnaruralem excicar, & rccrear.
Sed ne , nos omnia pro chermalibus aquis innovare,
obftrepanc , relinquamus allaca, Sc fupponamui affig-
nata a tot Thermographis earumdcm ingredientiainefle Antiqua
v g.fnipbur, ftl foffle, mnrinum , nitrnm , vitriolum, '^g 1 ^ 1 -
Alnmen &c, de (ulphure adtum fupra inveftigemus , Ltiaa jF a a r. ,. r i- i c «.• -i /r /• rum ther*
A» lalrcm alia (ana caleractionem mducere poflint r fit ma ii U m,
aliquid nitri , ttluminis . falis gemm<t , fofflu, immo &
vitrioli Scc. illanullam qualicacem fenfibilem calidi, fri«
gidi,c<c imprimere poflunt, uc de ftle marinoutcum-
qne di&um eft : de Nitr* quod pnecipuum inteifalina
force eric ,aliquid dicamus: Adverfarij ,ut prseconccptam
thermarum calefactionem adftruant, calidum dicent t-
at fua propria,non ClafficoriimScriptorum, auchoritate,.
wc

M(S DefotH & potu Thcrmarum
•nt nimirum abfque ratione , & contra experienriam i tkfc liberet authoritatibus cettare, faeile mihi eftec , graviffi- morum virorum dcnitrifrigiditatccetfcimonia congerere, fed rationibus , non verbis opus eft. ^ Calidum nitrum qui abfolute fcripferit nondum Iegi
pro aitri Diofcorides Matthioius mhil certi ftatuunt, Scnnertus c.a- wilidin»ic lidosnitro fpiritus attribuit; quem admodum artera ha- bentmixta:at frigida pars prarvalct, ab eoque tanquam priori mixti temperamcntum dcfumi debet; & rationcs vero frigidum efTe nitrum , abunde fuadenc, negantque, calidum efle, pofte. :Nitfum« i. Naturale nitrttm ( non loquornunc de nitro illo, feu quidfu ? fal e petraj, qui ex animalium urinis arte educitur) eft ptobatur q U2u \f u d 0 r pctrae, aut cfflorefcentia terrar; quem admo- durn^ 1 dnrn ferrorubigo , cerufa plumbo , ficplane nitrum ru- pibus:jam vero , quod teriz aut petraj foboies , atque eftlorefcentia eft ; de ejus participarequalitatibus , fum- meeft rationabile; terra autem frigida eft , ut petra&c.
2. Animaha,qusexnitrofis aquis potant, pinguefcunt, :iis campi, &pratal£tantur.-quodccrtecft fignumfrigidi- tatis in nitro, calor enim eapotius exficcaret.
5. An non quidam fontes mineralcs eotumdem po- tarores admodum frigefcunt: qualis ninirum eft ) ut innumeros alios reticeam ( Spadanus Tonneletius : non- neanitro . ? negabunt forfan; at negent, quantum vclint, nil aliud edodi, quam negare. Nos vero dodtiffiino H. ab Heer credimus magis ; qui , .ibi rationibus & audroritatibusnitri frigiditatem comprobavit, fic pergit Spadacrene cap. J. &fane Tonneletiut fons Spada aliu nitrofior , tantumori , ventriculoqtte frigtu eommunicat, ejnantnmpauci ferre pojfunt. & cap./ 1 dc eodcmfa/e nitro czterij tinElior hic mnltis &c. quo fitut guftu frigidiffi- mum fit.
falis & 4- Qusero,cur Sal dentiumftuporem adimat, nitram nitricon- contra non modo non curer , fed potius inducatf certs tratij ef- efte&uum contrarietas caufarum contrarictatem arguit: fedhis. ^riftotelis, qui hoc problema fe<5t. 7 proponit , ha:c mens eft ; falcinftuporem dentiumtollerc , quia calore.

Nitri cu
Aquugrttnenjtum £f Porcetanarum. $y
Sc ficcirate acidum humorem dencibus inhsrentem (cu-
jus acore& frigore dentes ftupenr ) exiiccac , abfuinit ao
refblvic: contra Nitrttm, quia maxinie terreftre, ob fuam
acerbiratem & aftnngcnciam impa&um jam dencibus
aciduru humorem non refolvit, fed infigit, ma^isauget-
que; imm6,fi nec uilusfic talis humor, folnn* nitrunl fuo
acore dences ftupefacir: nec fecus ac frudtus accrbi, aut
acidi, qui frigidi cu:n fint, nitrum quoque erit.
f. Nstrxm, etli fal petra noftrum , proprie non fit
jhuc camen proxtme acccdit: differunt a fe mvicem, utfal
foinlegcmmse, a (aie, ut vocanc, factitio, non quod re-
,vera fiat, fedquod e marina, velalta falfa, aqua, arce edu-
.catur , & feparetur . Sic vcrum nitrum nacuralicer, uc
fponce , e rupibus concreicir; fal petra; ex cerris, aquis, r ' • r j j ,• 1 \ ■ laneipet
auc cxcremctuis nurofis, eodem modo, quo fal emarina ax
aqualeparacur nimirum ab artc : fed a Natura utrumquc tat.
fic, iiccc factum ab arce ab aliis corporibus feparecur. lgi-
ftur iicuci foililis a factitio fale, qualitatibus non fenfibih'-
f cer differt^ ita falpetrae onmino ad nitrum accedit : Sal
vveropetrae frigidiilimum e(Te Experientia manifefta cvin-
cit : etenim non rnodo tnanibus contrectatum frigidum
deprchendicur , fcd guftacum linguam acpalacum frigore
ferir, ejufque pars minima vinio mixca, ita algidum ipfuin
rcddit, ut dentes ftupeauc. llnde rice frigidum aroma,
folumq; qui calidis opponi queat, a Verulamio ftatuitur.
cT. Admirabilis illa in accenfo pulverepyrio P r entoJitas Puiveris
& qu3ii ex fnrrlatio, non aliunde procedere porcft, quam Pynivea
.exnitrifrigore; cum igne exdiamecro concerrante. U nd"»
7. Mtubofam ficim , reiiquis frigidis fere mcxpugna- ' bilem, inmomenco compefcit, five purum ipfum, five a fordibus repurgacum ; quod Stit Prunetta Chymift.i; vo- Salpru- canc: hoc aucens denot^c fummam frigiditatem , nonvero ncllx fi- calorem, quiacahdafitim accendunt,& ihfendunt. c,s reftrf-
8. [ticaufonibus,.3c inJrlainmatioriibus ardorem pocen- ^ ivum » ciffinie extinguit; quod certe fummo pra:fhu frigore, nam -calor ilium magis intenderet: unde, tanquam frigidiffi- muma Nccteiicis ferm.£ omnibus Practicis, ii> uimrno
N febrium

<j8 De fottf & fotit TherwArum,
&ardoiis icbriuiuxftu, infi immationibus, lirgux fcabnrie, calida jecorisintemperie; julapiis, ipfiqueconfueto potuiimmif- cetur, atqucu quoque„qui caliduuief£itiun:,itidem idem ufupanr.
Salpetra: ^ ^ y e tr&\ nivi permixtum, acphutaaqua: plcnae, tcfugciar. jpjfgmjjpofitunt, e am aquam citiffimerefrigciat, ac con- glaciat; quodloianon facitnix, utcrebraexpeiientiacom- pertumeft. lnimo inrcgionibus Africs , ubi non ningit ■unquam, nec gelat; in vino refngirando Afri folo fxpe ni-- tro nivis aut glaciei defccrum lupplenr.- FnVidim io.. Tandem Ciq\ir.faporil>M indifcernendis tcmpera- rnumelfe mentisfidcseft, utSchola; communiter volunt, certe fuo fajior fapore nitrum frigidilfimum efTe facile colligitur ; habcc piobat.. enim faporem cx acido-auftero-acerbo mixtum, qui trcs fapores fngiditatem, ex fcholarum przcepto annunciaut.
Hincergo fatis conftat nitrum frigidum effe, non cali- dum: Ideoque huc ufque in thermahbusaquis his caloriS' nihil, frigoris multum invenimus.- hi 1 " Hactenus didba procalonbusfufficiant : quae , fi JEqut mineiahV -<£ftirnatores una conferant, anirnadvertent^'»rr4/»*f#' um con- contentorum ht hifce thermilibus aquis, frigidorum, ac tentoiu calidorum quandam ferme acjuipollentiam : unde potius cjuzdam remperatura temperata poteftate exurget, quam verenda t**™*^ temperatura calida; frigids enimfunt aqua?, frigidum nie kritia. trum tn ermale (fi infit] frigida terrca mifcella , falesther- males fine exceiru calidi : fulphur neutrum , falium' thermaluimPra;cuifor fubtiles, ad abftrufa morboruin &C caufarum Morbificarum manuducror,eorumdemquefa- cultatum Promotor,pulmonum anima,ac nervorumba!*- famis. Hinc ad alia argumenta.-
C APUT x r.
C<ttcrarum Objetfiomwt Solutiones\
ouibiis*-. j£D t» Adverfariorum rationem' dicimus , quod fupra' «ujc mi- ca P - )• nempe, Aquas minerales, ac tuermas duobus
quafi;

JiqHisgranenfnm jj# Forcetanarum. 99
<quafi modi, potiilitnum impia?gnan, lal.cec invifbiliter ncialcs
vaponbus, (piricibus, tirtdhinsaceflenciis, corpoicis ta- 'mpix-
nien, qua:funt, veluc mmerai um , ac matricum minera.Ii- S nantur '
ticarum, &c metall:carum animar: har non funtcalori no-
ftro radicali improportionata', aut diflimiles : fed potius
balfamicas ac aflymbolicx.- quar ropter convenientia relati-
vva,eidempotiusumuntur, ipfumque vivificanr, refta.ur.anc,
,ac ad profligandos morbos eorroborant. Cartera: mine-
ralium (ubfcantix, quas, thermales zquxvifbt/iter, &cor- j^; nera
per&liter geftant, cjiiafque enumeravunus fupra , nocu- y Mm ( u [,..
menuPotatoribusmladferunt, ut jam probavimus; immo ftantis
potius magna activitate praedits funt, ad attenuandum, thcrma-
detergendum,diflblvendum atque evacuandum infra&us ' csa &'-
fceculentos omncs corporisnoftri: immd, fiquidacrimo- V:ra , e
11 . , r . r rc v- i\ » i- n- prxaitas maepnushabuennt, hoc iplumefrerveicentia, ixdigeiuo- jf uut-
ne fubterranca edomitum , mitigatum , mortificatum-
que eft. Quodfi fint alia crajfamenta quaivinci nequeant, comm
V. g. argiila , fahulum &c. llla fegregantur per aluum ac cra "*"
per urinaiduclus, iicuti alixixccs excernuntur j effceta mcnt *'
quoqueilla funt, & in minima quantitate } unde corponbus
nunquam obefle pofllint.
Innoxias vero efle, &c corrofivasnoti elTe, tametfi mine- Mineta-
rales reitimonium perhibent harum omnium ufus Aci- jj um
dnlarum v. g. Spadanarum, Svvaibacenfium, /Egrenfium, g^L^
Antonianarum, & aliarum; ficuti cV Thermarum Borbo- | es inno-
nenfum, Embsfenfum, Weisbadenfum , Carulinarum &c xi„ funt.
aliarum pltirimarum, indiverfis regionibtis : qtisomnes,
etfi mineralibus gaudeant, paflim tamcn magno /Egro-
rum emolumento,ac folatio ufurpaiKiir innoxie. Deinde,
hxc qtioqtie improbarent veterum Medicorum, ac etiarn
Neotericorum pro ufu interno medicamenta quam pluri*
ma.exmetallis, cV.mineralibuscompofita, & apud Aucto-
res commendata; immo & Chymicorum elaboiatoria mo-
derna pleniffima Sc refertiflima prarparationibus corum
optimis, & ad infinita mala aptiflimis, & faluberrimis :
quales funt fulphuris iiorcs, ejus fpititus, halfamum, lac,
tartarum.vitriolatumjfalMaitisjN^crcurius dulcis, & alia
quam plurima. N 2 In-

cnetalla non in sorpus kumanu
100 De fottt ynttt Thermrum
Inftant, & all;g nt, thcrmales aquas ALs , Ferrum mi-
nucre.roderc&c. Voluntque.quid limile accidcre ventri-
1 ua: c ulo,iiueftmis& vifceribus &cc. ni. Si quidin zreautferro tncima ' . , r i
les cura- notatur ; diamus,tnermales aquas turgere,oc vigere iali-
gant in bus, &c fpiritibus mineraliticis tbermahbus , qui naturali
inftin&u.Sc propcniione analitica, ad princtpia falina mc-
tallica, quibus ie apphcant, quac penetrant, fefeque iilisin.
iinuant, ac ex ipfis cvocantfales coniimiles, vel infenli-
biliter,per refolutiones, indeque vcre aliquid corroiivi Ci
milc relmquere : partium vero aut yifeerum corporis no-
ftri longe eft alia ratio ; Hlse enim non habcnt tnodum
illum fubftantia: analogum, Sc aflymbaiicum fpuuibus,
aut falibus chermalibus utmetalla, uti ncc ligna Scc. hinc
aqux mincrales, feu thermalcs in has,nec in ligna agunt,li-
cct metalla vilitent .• fic aqua fortis (quae exmineralibus
fit] fcrrum , ss, &c. didolvit , ceram vcro non tangit ;
iic fuccus acrior , velacidior exiftens in corpore , partes
corporis tantum lancinat, atit iihs tantum moleftus eft, ia
pelvi aenea reje&us, ipfani corrodit , ibidemquc tortifli-
me erTervefcit&c. quid dernum ab aqua th.-rmali pro par«
tibus corporis timendum ? cum folia rofarum acetofe
recentia 8c tenella, iplac calidaz in alveosinjecta non mar-
cefcant. Convenientiam autem. ac propeniioHem minera-
lium fpirituLim ac falium thermalium , ad metallorum
principia , optime declarat Glafer trac"tatu Chim,l.z.
cap. i. hocexperimento. Siaquaforti, ex nitro & vitriolo-
parara, diflolvaturaurum, & argentum , diiTohitio inji-
ciacur aquae communi, Aqua fortis retinebit argcntum,
aurofefefeparantein modum pulveris nigri.quod particu
rntn prin laricer fundere poteris ; ii huic aqus immerferislaminam
oipia de xris, ftatim ipintusaqua: fortisper mediasaqnas ad Iami-
rum reris accurrent, ecimque diflolvent: rclicto argento,
quod prxcipitacur : fi ver6 ulterius laminam ferri impo-
fueris idem coiuingir, deferto aere, fenum petunc, & ses
prscipicacur : fimiliter n diiTolutioni ferri addideris lapi-
dem calaminarem : iin aliceridem, li liquori nicrum fixum
paulatim in ultima diilblutione lapidis calaminaris inftil-
lave-
Conve- nientia mincrali am fpiri nmm ac falium therma- lium ad mitallo-
claratur
experi
mcnto.

jiqftugr/tnenjium & poreit<tH4rH& roi iaveris , pra:cipitabitur & hic; deftruetque acidum aqua? fortis diffolutivum , reumenturque lpuitus illi acidicurn fale fixo : ex qua rcunione per exficcationem optimutn rnrtum Bil & recuperatur: partes autem corpons noftri, aut vifceranon funiaes, non ferrum, aut metalla, neque falei tales alfymbolicos poffident &c
Supereft fateri, efte aliquas aquas mahgnis, aut vene- ratis mineralibus tinftas, & quaevitacadfcrantinteritum; qii£ inebrient; qtia dentes elidant; qu*Hosnines mfuro- rem agant; qaae ftupiditatem mentis incutiant; qua; fte- refltatero inducant, quxprocunent abortuj,&c. exempla funt apud Plsnium h i. c. 10;. & 1. 3. cap. 20. Apud Vitru. 1.8. cap.^. 4. & 5. Apud Majol. »0 dieb. canicularib.colh 13. apudLangium 1.1. cpift. Med.43. &c. fesl ad tllasnon ablegantur Infirmi, & eas bibit Nemo. Inde maleinfcrtur, minerales omnes, aut thermalcs, efie venenofas, aut detnnientofas ; efficaciailla eft quarum- dam, nonomnium; juxta enim fuarn quac hbcr mineram communicatam, & tin&uras imbibitas effe&us edunr, niaia: peffimos , bona; optimos, ut hx thermales mine- rales Aquifgranenfes &o
Infultant tilterius, Mineralia in aquis contenta ,fala , fulfhur, argillam , ftbulHm C^c intra corpus quondic retineri, ac confervari , parietibus venarum adhasrere, obftrucliones facere, demum tcmporis progreftu dcplo* ratos parcre morbos: quibus fi quempiam poft fex men- fes corripi conringat, etfi alia: horum morborum pra> fto fintcaufa;, lllico fermenrum thermarum accufanr, & aquas, & Medicos, carum Moderatores, & illos, qui eas prElcripferunt, calumniis& maledicentiisprofcindunt.
Dicimus, figmentoillo nihil abfurdius : etcnimvide* mus, Naturam alimentum quotidie fibi farmliare retinere, ac fales conditurauim cum eo intime permixtosfecernere, curaque urinis cxcludere .• quanto magisergo illa crafTa recrcmenra tantnmmodoconfuse mixtaRrgill l E,fabulo&c. atque fales medicatis aquis permixtos, expellet ? cum a- quam ipfam, utpote fibi ingratam cxccrnato
N 3 Nequs
Dantur
aqux m» ; Wsnx aut vcncua- ci» minc- ralibus tinclae.
CrafTa mincrali- umrccre- menta.
Pcr qui£ expclla-

Wnde a-
qua; ihcv nulcidi- curetica:.
Tlorcs
fulphuris
aquarum
theroaa-
liu bibi-
tarum
quomo-
do expel-
lantm.
Summc iubtilcs.
102 De fotu pottt Thermarum
Neque (Acs ilii iupciltueselle pofluur : Ai illis enim a- qua: thermalesdienreticzfunc.non enim exfe fola dicure- tica ellaqua, i falibusvero acuitur , fubtilizatur, iilquc inediaiuibus penecrac, atque oinnino cl.cuicdua evadit j quid, quxfo, magis ridiculum? arque a. ratione alitnum, quam dicere, Aquam thcrmalevn, ob iales thcimales pe- neuaie, ac excerni , atquc cam retinere ; qiut ipfaru vc- hunt, eique viam aperiunt, coquemagis , quod falesaba* quis difficillime ieparari queant, tam intmie cum ca.fol- vuntur, uniutuur &c mifccntur,
Ncc etiam falinorum mineralium AntecclTores , ajc Pratcurfores florcsfulphuris fubtifffimi, retinenturrquia maxime pencrrabilcs; cito citiusinferiora corporisperva* dunt, ac pcripfos partium ac venarum porosexpirant, & tranjpiratione in auras cvanefcunt: eoque magis,quod a calorenoftro agitatiad fugam follicitentur,
Summam hanc florum fubtilitatem &c volatilitaterfc oftendic thermalis aqua; diitillatio. Quantumvisdocl:ifii- musab Heer Spadacrene cap.6. putet, fe cum Clariffimis Sociis, eos obfcrvaffie, fcilicet, utdicit, perramenta diftil- lationis, injecta.laminis fcrreiscandentibus,dum fluerent, ut fales faciunt ; qas tamen illa nc unicum granum ful- phuris, aut florum cjufdcm,prius incxiftentitim,retinent: ied per poros, vel foramen alembici exhalant om- nes, & fcconcludi nunquam patiuntur, Sc etiam, fi aquam thermalcm virreisvafis.quancumquefolidis, vcl duplicatis indas, exactiffimeobturcs,mhilominus fulphureusodor, fermc fapor,& flores paularim cvanefcuntac iufenfibili- ter evolant urpore de naturd ignca: quidni in corpore no - ftro multo porofiorc ?
Dcmum qujsro , an flores chymici fulphuris, limatura chalybis , crocus, aut virnolum Martis , tartarum vi- trioiatum, cremor tartari, aliaque medicamenta fimilia, quae ab Adverfariisipfis, admultosdies prsicnbifoient, rctineantur etiam intra corpus ? fi detineanrur, itidem analeagunt illiMcdici, qui eaprsfcribunt ; fi non deti-
nean-

Aquitgrancnfium PorcetAnaresm. ioj neantur, ut expenentia doc ent, quid ergo de falibus, flori- bus fulpluueis, tharnalibus mineralibuserftuiunt? Ad Etfi.aquai thcrmalcs exiiccarc concederemus,qui_
plura mineralia ticficcativa condnent,quaincalida: atta- _ r
* r ■ ■!, a l j J- i Exlicca»
mcn txjiccatiotUa nontantaelt, ut humidum radicalepri- t i oaC j Ua „ mogcniii,balfamicu abfumat.ac abforbeat; fcd tantu hu- IU m thct miditatccxrementitiadepaiccrcr, qua: morbosproduccrei, rnalium. vir_HpeinfidiaripolTct;ficpotius vitam cofervabit.ac pro- longibit : tjuodftccum efi,fanum dkit Htpp. I. dt ulcert. Deindc potus thermalis non cft quotidianui, nec nutri- livus , fed medicatus folum , & certo temporis fpatio wfurpabiiis , donec fcilicet morbi profligati fint: dcni- «juc Ipirkus , faies , extracla, confedtioncs aromaticx, wia generofa, Scc. immo vacuantia, hydrotica, dieu* itetica, eledtuaria.pilluiz, vomitoria &c. eflcnt magis fuf- pcdla , ac vits potius abtumpercnt ftamina , ob exfica- tionem validiorem , qua poilent; demum ficcitat ther- malium aquarum , aquas copia , & quaiitanbus retufa , multo eit his fupra nominatisfecurior, & convenientior; fi'c nullo modo interitum adferet, nec vitam minuet.
Ad qui in potu utuntur thcrmisfciunt, casnonelle non (" nt Medicinam univerfalem iicet piurimis , ut poftca dice- Medici- tur : malis congruant :■ nnllum cnim eft , in medicina vt . r f 4 i cs „ univerfale remedium, quidquid Fumi-venduligarriant; quia cum morborum multifintfibi inviccm contrarii & plane oppofiti , quod uni moi bo ex fe prodeft rcme- dium , oppofiro huic morbo.ex contrariorum lege , per fc quoque necelTario adverfabitur: thermx vero ejnfdem cum reliquis medicamcntis funt generis , &, qui eas di« Eigunt \'edici, Chriftiani funt, qui nec temcrc, necfor- tuito potationi homines (ubmittunt: adeoque eas Vanu- ceam Gracorum , aut Ptfcinam Iudaorum nunquam vo- lunt; neque omne auxilium in hifce aquis folum ponunt: fruftra alioquin eflcnt condita, pharmaca alia; malequc agcretur cum iis Regionibus, quibus ha; aqua: rhermales negata»fimt: attamen cum planeinnatura Sc compofitio- sssfint admirabilcs admirandofqucfaepe cffe&us , contra
morbo»

io4 Dt fotn & potu Tbcrmarum
morbos,etiam del^eratoi, ulu tmn extcrno, tum internti evidences juvanc; eas. Adverfarii pcrmittere, 6c ufurpxre deberenr, pra;millis prasmittcndis 6cc. non ideo Ad f. Non hinc fcquitur, Thermales Aquas e(Te dam- «Umioa- no n lS : alias emmomnia medicamenta efTent e medio tol- dx, cjuia j enc ( a . q lua nu ll um f quantumvis bonum/omnibus ho- nibus minibus, ac afFcttibus conducit,locum camen inalbome-* Ptoiuut. dicamentorum retinet : cur etiam non thermales aqua: f •praefercim h a fngaci, & pcricoMedico rcgantur, qui om- nibus prolpicier, ac eciam jetatibus, complexionibus &cc. cas accommodare fcier; utdata occafione pocaciunes Scc.. ex iis bene fuccedanc non fub- jj ( Subeunc quidem minerales acidulas aliqua:, v.g.
' i a t ^P ac ^ en ^ es • injurias cemporum , ac tempeftacum , neque Jgpefta. eofdem bonitatis gradus fervanc : modo juvare a modo tibusca;- nocere polTunt fed ejus condicionis non funt thexmales tij aeiolis Aquisgranenfes;h.x femper eodem tenore& fen orefluuur, fit iftas, fic hyetns, pluac , ningac, quantumcumque vo- luerit, nullas mutationcs fubeunt : latitant utique iub BU- pibus ac inimis tcrra; vifceribus, ubi nulla tcmpeftas, aut miuabilitas locum liabet deinde acidulas poflunt bibere,,, cum ucilei funr, cum depravatje , inrermittere, vel expe- dtare donec meliorentur: quidni idem pofTentdechcima- libus, fi mutabiles efTent/' «JifFeien- Ad 7. Longe eft alia ntioffiepiditatu ther.marum , ria inter qumi aliarum aquarum; tepiditas aquse communisface- tepidica- fe p 0 jp et acidularum fpirituales tin&une pnncipaliores s temthci/ »'/•.. 1 .1 1 ,- 1 1
maxuoi lpiritusomnes volacrlcstepiditateevanelcunt, unde va»
Sc afiai3 pefcutu, thermalium verononitem; harura fpirittis, tin- iuiurucn. ftura;, lk mineralia in terrae cavernis , & duftibus fub- tetraueis reverberantur, concenuatitur, quafi rurfus iif- dem aquis reimpnE^nantur, Sc exaitantur; undccalorea- rum (emper eft beneficus, & cum mineralibus ac"tivus, <3c corroborativus, hinc vomitum nunquam ccncuant, nifi affarim., &£ niminm bibantur.
Ad %. Qiios thermse curant a 'eclus. ctiam aliis medi- cimentis cnrari pofTe,,non dubitamus : Vertim iud.etb.er-
males

AquU^ranir.fium Z$ Poreetanarum. 105 ;jiiales aqua: & Medicmalium prxfidiorum numero eli- minanda: non funt , nequeadeo conccmnenda: .-quiaa Medin». Deo creata eft omnis Mcdicina , quara Vir prudens non lcs ^ u " c abhorrebit ea:interquas aquae thermales non miniinum cum obtinenc: Eas Cafllodorus 1. n. epift. G.Jircana Dei mirc.culU p/eitas falntaribtu qualitattbtu pretiofu^ttz* .vcrat & Lnngiasficro-faniJa Det Den» cenfec &c. Copniti*
Ady. Diamuscognitienem naturt, thermalium (pro- eafurt pter varia miranda] difficiiem quidem cfle , at non im- Naturr, poffibilem : partim enim ab efreGibus, iV a pofteriori 8 Undc? Songo ufu, & cxperientia dcteguntur; pattim a priori.Sc ope principiorum & operationum Chymise, quibus me- sius patent contenta, 6c ingredientia agnofcuntur : quod sx parte demonftrayimus.
Ad 10. Expericntias veras ( quarum aliquae habebun- ffur cap. 14. §. 1.) cxperientiis dubits , ac fidtis opponi- nius,afl~everamiiique njilJenis, acmiilenis oY amplius, foe- licifllmo cum fucceffii ordinaras fuifle Jiarum thernulium Petationes, qui fere omnes fe a morbis fublcvarunc , vel Undees- libcratunt: &, fi quid mali contigcrit (quodignoramusj * um P°" non thermalium caufa fuit, fed culpa Mcdici audacioris, tano n0 * Sc iinpentioris , mzlt eafdcm /Egrotis confulentis; vcl maximc audacia, 8c terueritateipfiufmetlnfirmi. remer£ fontibus & thermi* utentis; vel ejufdem iutemperantia.cV: inobediencia, neque re&am methodum , neque dietam, fervantis; quod certeplufquam fspe accidir.
Ad 11. Et ultimum , dicimus ; idem modo acculere imp U jr. shetmalibus aquis Aquisgrancnfibus, quod oiim 8c aiias nanrurafe accidit acidulu,qnt.s etiam, ob novitatem remcdiifruftra noyitatc conati fiinteliminare, fed mod6 tiiumphant ; trmmpha- buntque thermales Aquisgranenfes.habebunturquequafi rcinediorum omnium cxtrema: acfuprems.nutantc Sn- Ac ]y«fti. prcmo. rijflus-
Ab aliquot annis proprias aeidulas calefa&as fubdide- tia 'Hia- runt, (faltem Spadae ) Balneationibta, Noftras thermalcs lancur aemulari voIentcs,arfe(3:ato calore, 8i effe&u; fed irritis ^ 1 ""* vanisq; laboribus, Sc fumptibus has imicari conantur, cumAcit
O quippe dulit,

lod' De fotu & potu Thermarum
quippcmagnadifpaciraceUalncationcs lilas fuas inflituunt videlicet pcr deperditiones tin&urarum 8t fpHtuum vo> latilium ftiorum mincraiium &c. Nos contra Thermepe- tationes no&ias, minerahbus rnirabihbus plcnas, acfpiri- diermo- tibus foecundatas fufcipimus, utique cyatus unicus aqux
potatio thermalii fpirituum, tincluraruru, ac benignorurn poten-
^oftra nobat
n " tiffimorum mmcralium pluscontmet, quam acidulamm
ptobatur , . r , . . * . *■ . ..... . •
.u : lagena, minulne Nobis carum potanoaes imitan Iicebit?
£0 IBglC- JO ' t ^ „
utibus.ideotjueiuagis, quodnobis aiibi notiffimas fint&frcquen- ifiritibus tiffimae , ac faluberrimse therraaiium potationesin Itaiia, & mine- j n Fraricia Germania , &c. cur deniquc fimiiitcr his ralibus ^ foilitan perfeclioribus ) uti non licebit ? j»i»p . AntccefTores Medici thermalium hic intirnum ufum neglexetint, aut rariffime prafcripfcrint: fuerint ill< tirui- di, 8c in thermopotatient 'pigrir pudeatipfos tam abjecti fuiiTcanimi, fimus fublimioris, & cumTacrtocredamus «fto, no- JVon emnia apnd prtoret neliora : neflra tjuotjue ^Etiu multa laudis & artium imitanda Pofierit tulit. manferint conteim ufu frigidarum Acidularura; at non propterea rhermale^Aquifgranenfes vituperanda: & abijciendaj,qui aliter fcntiunt, iuertiam fuam patcfaciunt, & laudabili- bui hominum conatibus quam nlaximam injiciunr re= moram. Multum egerunt, tjui ante nos fuerunt, Jed ntn feregerunt , ait DoftifT. Scaligcrl. i.de plantis. Mirari an- tiqua debemus, fed non idcirco noftrorum temporum nova defpiccre: quot Medicamenta pra;ftantiffima Prif- cis ignota Poftedoribus debentnr / 5c qux 1T0H, laBS eK eorum inventione ? rcdre Poeta
Multa dits,variufcjHe labor mutabdit avi. Rettulit in meliut. Non omnia grandior atas, Nes, qu& fcimut, habet Jerievenit ufut tb annit.
Addamego, & ficAdverfariii thcrmopotationisalloquar
Defint qua propter. novitate cxterritut ifsh Expuere exanimo rationem, fed magis acri Judicio perpende, (4 fi ttbi vera videntur, Dede manut : fi ntn\ doceas melfsra,Jeqttemur-
Reffe

Aqnitgr&Ktnfittm & PorcetanAram, .top Reftat aquarum harum chcrmalium Aquilgranenfium Potationis , grandis caviliatio . & qusfi atrocifllmat injiv riaedebellario , qua aflcrunt Advcrfarij, noscantt , tan- quam Mcdicamento ad omnes moiboi ; ficur Vulgue utitur quandoqne vno ephypio ad oranei equos Pax ip- fij , dchis agemus , & illisobviabimus fufficigncer rario- aabiiiter , & fpecificative capice fequcnti. Sit ergo
C A P U T XIX
i
£)uibut Merbis congrunf Thermdittm Petxtis f
HW* UIIus dubitabic , propricraces Aciduiarum , ac ° t "**
V-chcrmalium fuboriri a Virtutibus mincraiium , & ntum
Ctetallorum , quibus earum fubftanciae, benifica Natu- Aeidula-
tx manu dotarae,& impraegnatae funr:& ficuc, a priori , rium, &
pcripfafmcc imbibicas fubftanrias mineralesac fpiricuales ' he f m *'
tinfturasin bkhitdtitnihm proprios , &admirandos cf- Iasa '
fcdcus cdunt, quos.rcGcnfuimus} ficpcreafdemin^ffMfw.
aibm cxerunr.
Quahfcumqueergo fueric contentorum, & ingredien*
tiumnatura,&compoficio, ralisquoquecrit& facultatum
ratio: immoquia novam quamdam eflentiam , quafifu-
peraddicam , ipfa eJffervefccnna, & mixtionc diflimilium
mincralium.feu contentorum heterogeneorum acquirut
nepefupeiadditum alkalifatum volaule temperaciflimum
& fpeciale tertium , uc diximus , de emplaftro farcotico
Do&if. a Clivolo fcu cimpefitioxcm homegeneam, qualem
fcihcec non habcbant fiogula contcnta feorfim fumpta:
hincetiam fortiunturaquaehx, facultates, & Virtutesfpe-
cialifllmas naturales ,-omnibus Elementorum, & Ingtc-
diencium viribus, omnibus , fenfuum conjedturis fupc-
riores , qua: non nifi in mirificis tffectibus feie produnt.
Hinc Galcnus theimas naturales Rcm facram exclamat, ^
&, quia ha:c erant contra Dopmaticam , quam crade- . j.'. 1 i \i r ■ ] ?. ,. . judiciun*
bac , Mcdicinam , pauca etiam de ns tradidit :dixit, ta- dctbcr
men , expericntiis plus de.iis credendurn , qium ratio- mis.
asbuy. O i Dixi-

Pollent magis vir Eutibns iiccandi, quam bu fflicdads-
Cmlo- gus ope- rationu sammde
ioS. fie fotu & potu ThtrmArum
Diximus fupra, cap. i. (^uomodo mineralia acqu!re=- tent: cap. 10. quoquc,qux,i!<c qualia thermas has confti- tucrent, atque pro Pocu occationalircr, Sc abundc cem- peratasvires primarum qualiracum calefaciendi, refrige- randi , pollidereprobavinius-, quaruin videlicetneutrani qualitatem in corpus fcnfibiiiter impnmerenc nec a calore animali percipi pofient : jamvcro ulteiius dicimus, vir. tutibus ficcandi inagis, quam humectandi, corroboran- di, abftergendi , incidendi , refolvendi , apenendi , uri- nas movendi, maxime pollere : facultatefque aluum fol- vendi, magis, quam aquas Spadan.u■, obtinerej non qui» dem limili cum iis facultacefermeritativa , 5c quafi cor- ruptiva nigricandi excrenienta j fed fimphciter , fine mutatione naturaliter eadem educendi=-
Particularius vero , ac fummatim , Potaca: aquae thcr> malei i. calidas Jecoris, Lienis, Renum , &c Vifcerumin- tempcries ( ucprobatumcft ) cmendant Pi. Obftructio- nes Mefenterii, Pancreatis .Hepatis, Lienis, & Renura aperiunt : indeque manantes j. Hi<!leritias,Cachcxias,hy- dropifes &c. Febrefque 4. prarfertim inveteratas 8c con- tumaces intermittentes, recentefque Tertianas , tC Quarcanas, tollunc : 5. Fluores albos , 8c vilcidos Mulie- rum corriguntimo 6. quod vix credetur Cquafcumque H*morragias, Narium, /i/iemorroidiim , Menftruorum fiftunt: 7. Lumbricorum omne gcnus necant, &c dctur- bant : 3. Conceptus juvant, pattefiiue jufto humidiores deficcant : ^.Sordes omnis gcneris c vafis urinariis cdu- cunt : 10. Ifchiirias , & Strangurias placant; 11. Sabu- lum, &Calculum expellunt: quippehos ( ut fadtum) in aqua hac thermali per viginti horas maccratos, vclin a- renas,vcl materiam pulti.auc mucilagini, aurpaitx molli fimiI6 rcd!gi,experimur:Expcrientia quoq; efTracti calculi invcficahabebirur cap.14. injrhaumaturgiis §.i.ii./7ypo» chondriaca mdancholia laborancibusprofunt: i^. appe- ticum ftrenuerenovant .- 14. FamemCaninam extingunn : 15 Stomachos debilcs , languidos, $c flatulencos confor- ixnt. : : 16. Morbofam ficim cornpcfcunt: 17. Scorbuc»,
Podf>

AquisgrAHcnfmm PorCetAiidrunt. 105»' Podagrae, Chyragra:, Rhcumacifmo, aluique morbis, & colluvie Ichorofa& ferofadependentibus , peraptc me* dintur : 18. farviffimos,& implacabilesColica: doloresin- veteratos mitig.inr, & fauant ; 19. Aftmati & Orthopneae fin^ularitcr unles funt: 2o.TumoresdurosSchyiTofoiquc cnioliiunt: n.Scrorphulas abigunt: 22. AbfcefTusinternos mefcntericos quandoque manifeftant, eo(queaperiunt,& d--teigunt &c. 25, Diarrhea inveterata affedtis cum fuc- esffu pra;fcripfit ExpenifT. Rivcrius, cent. z. obf. 47. 14« coiluuone OrisuIcerafanantjPutriLiginesgingivarumcor- rigunt, Dentes vacillantesflrmant ninmozj. ExoticosetiS «101 bos, quorum ferme eft incerracauia delent . Vere auxiIiatricesDcimanusfunt, facraquc Deidona. Horum omnium obfervationes habebit intfa bcnevolus Letftor t cap. 14. dcTaumaturgia §.z.
Quoniam vero necdum fibi fatisft&um Yolenc, ther- mopotationis Ofores,nifi exactiores rationes c Medicina: pcnu depromptac addantur, quibus apertius dcmonftre- tur, quali modo, a priori, hx ihcrmalcs aqua*, vircs fuas in prscnominatas, tam varias affedtiones exeranc.
Inter primoshanc navigans ad Corynthum haud temerc fuppono , caufas morbificas przfatorum morborum ad rria potiffimum gcncra reduccnda cfle. 1. Ad primarum qualitatum calidi, frigidi.humidi, ficci intemperics: 2. Ad fecundaiumqualitatum, five fuccorum,exccfTus, in lcn- torc, craffitic . vifcofitatc, Mueilaginofitate, tartareifquo faburris &c. & demum j. Ad alienos & mutatos humo- rum naturalium vitiofos Sapores", v.g. falforum, acido- rum, amarorum,acerborum &c. Hxctria fummagenera caufarum morbificarum agnofcitunivcrfa Mcdicina, & tb antiquo docuit Hipp. 1. dc Prifca Med. dum dicit. Nec/ue enim calidum ,frigidum, hnmidum, Jiccum caufa tff, utmalehabeant: Veruminefi inhomine ajperum , lene; ft/fum, acidum, & amarum, Z$ acerbum, mul- tAquc pntterea, cjtiti ladunt &c.
H.-ec tria genera caufarum morbificaru aqua: thermales fcene-op-& expugnanc eorum exceffiis s & morbos; abiis
caufa-
Caufie
moirbifi-
cx fupe-
riorum
morbor»
ad cria
reducun-*
cnrgenc-
rn.
Agnitac ab" A«ti«
quis.
Op 8cet pugnan- cur ih a, qnis thel
raaHbus,
I
i!
$
l:
i

'M.8rlsi
primi
gcnecis,
itenrt S«
cundi
gcueiis.
Jie £>e f«tu & pafu Thermnmm
caufatosareent. Nctitumum fane eft, morbos Primigt- ««-«intcmperie exonri,cum debicaprimarum qualitatum proportio, qua ad acciones edcndis ncceflaria eii, non.fcr- vatur; feduna reliquas, vel duxduasalias vincunt : qua- propter cnodaca ik demonftrata cap. io. tcmperatura tem- peratamixtura: calidx, frigidac, humida:, liccz, mincra- liumharumthcrmalium Aquifgrancnfium ; facile quifquc afTequetur cafdem potatas exuperanres internperics mor- bofas concrarias v. g. calzdas hcpatis, lienis, ventiicuii, tenum &cc. humidafquc parnum quarumcumquepreter naturam conftitutioncs emcndarc , & cotrigere. Simihtcr moibosfecfindigeneru feu fecundarum qualitatum, qui ■ a leucore,.cra(Iitic, vifcofitate, fceculentia, &faburravi- tioforum humorum &fuccorum fiunt; falium thcrma- lium ac fpiricuum corporaitum eorum energia (quibua thermaies aqua: perpetuofcatent, ac turgent) illos atte- nuare, detergere» incidere,pcr urinam moverc, ac per aU uumcvacuarepouc; virtutibus artenuativis, deterfivis,in- cifivis, dieureticis, & alviconcitarivis,hifccchcr- nialibus &corurn Jpiritibus corporeis fcmperpropriis & congenitis : Hiscrgo, & illis, in potationeaflumptis; Qb* ftrnttionum merbos, qui a fimilibus caufis ordinariepro- veniuiu.ac featuriunt, v.g. Mefenterii, Pancreatis, Jeco- ris,Lienis,Uteri,Rcnum; & ab iis dependcntes alios,utCa- chcxias, Hicteritias, Hydropifes, Mcnfium.fupprefiio- nes &c. folvere & curare ; prcefcrcim , fi dextrp Medici Direcloris confilio , in illis vcrfari /uvcntur. Sales cnim thermalesipfi, cum ipforum Spiritibus propriis, & Metallorum tin£hiris, inpartium fubftanrias ac capil- lares venulas Mefenterii, Hepatu, Lienis, &c. intimc' infinuautur , & circulatione undiquc dcducuntur ad attenuandum, incidendum &c fic Collectiones feu Ab- c-cffiis quandoque internos , ignotos frangunt, aperiunr, detcrgunt, & fanant .- fic quoque Strumas abigunt , & Schyrros emoliiunt; eademque ratibne Afthemata , & Orthopneas curant , coque eflicacius , quod floribus fulphureis fal^bcrimis ingenitis pi\tcuifonbus,& pulmo-
hibtu

AiMgtAnexf.tttn t$ TdrctUttAtam. m
nibus balfnmicis in pectus promoveantur. AfTcrunrque CHymici, fales hos rhermalcs folverc omnes faburras tartarofas corporis noftri, extraherc ejufdem tm&uras morbofas , Sc fulphure-nitro-falino-fixo purificare fan- gUincrri. Laricc autem aquofo , falibus & fpiritibus acvato Sordes vifccrum , Renum , Veficat, Uteri, In- teftmorum diliiunt & detergunr, viafque ad expnlfionem calculorum prsjparant ,• dilatant , tandemque compul- fant; falvercnrque ( ut experimcnto infufionum fupra, niemorato fepius fa&um ) ii mOram in corpoie trahe- rent longiorcm , velfi non tam longa via debiluatx ther# males , per ambagefque venarum deducliae inregriores illos attingerent.
Hsmorragias vero uterinas , Nai-ium, Haemorovdum icc compefcunt, detincntque, aut exfugendo ferofita- tes fanguiniscafqnc propellendo ad urinas , aut fortaffis per quorumdam falium mineralmm thermalium , &fpi- rituum faculrates figenres & condenfantes fanguinem.- Tales falcs vifi funt a ClarifT. Thoma Bartholino in ref- ponfionc i 1 D. ZafiumMed: apud PeritiffimumChymi- cum D AiliicrumPahinck aquas in Gelatinam confiftcn- tiam figentes.-tale eft Jal mirabile e mineralibus paratum D. Glauberiaquasnon tantumpluviales , & diftillatasia glacicm coagulans, fed ctiam fontem aquae falientis ob- turans;vinum quoque, acerum , cerevifiam, mulfum „ & alios Iiquores iu folidiratem.glaciei 3emulam,compin- gens : talis fuit liquor falinus D. Slufii Can: Lcodienfi», aquas conglacians in confpedtu UluftrifE NuntiiApofto- lici P. M. Franciotti &c.
Dcnique morbos tertij' generu,fivc alienarum & mu- iararum qualitatum excefTus , iidem falcs thcrmales effcr» vcfcentia fubterranea vi&i, ac fubjugati; aquistherma- Hbus commixti digeftionibus naturalibus fubrcrraneis txaltati , morborum v. g. Scorburicorum Podagrorum, Chyragrorum, Rheumarifmorum &c. canfas, humores acres , tartareos , & Ichores falfos vel conccntrant, vc! 4iluunt, vel difpergunt, penitufqac enervaat, & edu-
«mt>

jiu Ee fotn petn Thermnrum
cunt &c illuc tcndu 5ylviana Mecbodus medendi, -$g~ Ctrina reccns, & praxisjdes novse, quidni ulcerius ! e.o- dem modo : eidem devicti Dracones fubterranei Ma- .crocofmici, nempe fa/a thtrmalci mitigati, enecati , & mafuefa&ireciprore Microcofmicos Meienterii Pancrea- tis&c. fuccos , & humores aores , acidiores , &c. ter- tianarum, & quartanarum febrium rccentium, & mve- teratarum contemperabunt , domabunt ?atquc dulcirka- bunt? Nonne efferatos humores,accrbos, rodentes, pun- gcntes &c. colicarum dilaniationum , & aliorum dolo- t-ttfrri implacabilium fomites mitigabunt atquc morrifiea- bunt ?
\probatu* Stupendorum horum erfedtiuim complurcs aliae rano» experi- nes ex promptuario Medico-Chymico addi poiTunt ; ; mentis Nonne Chymici pcr minerales fales , & eorum fpiritus, ■Chymi- firnpliccs, aut mixtos , varias aquas, variofque fales mi- m - rabi!cs,dirToIvcntes , figenres . concentra-nt.es, contem- pcrantcs, mortificantcs &c. parare fciunt ? ilfdem con- iimiles ipfae thermales aquae a naturapoiTidcntrfuntenim talium falinorum mineralium & fpirituurn foecundae, ac plcnae, in hifque acidulas multum fuperant. iis ergo in corporc commixtis , mutuoquc congrefTii refra&is, cau- fas has morbificas immitcs hebetant, Sc obtundunt; ut manifefte cernimus.in tartaro vitriolato , fpiritu falis eoagulato &c.
Qbfervandum/iife omnes q-ualiratei fuorum fubiecTro- rmn primas, fecundas , & tcrtias mordicus & pertina- rinarifll- ciflime dctinerc ; immo quarras , v. g. magnenimi D mc fub- afpcdtus & influxus corporum ca:Ieftium , in ipfis falibus jciftorum conceutrari , ut videre eft , expulvere famofo Sytnpa- luorum tet j co ? cujus fubjedlum eft fal meneralc Vitriolum : de tcs ' * toC Undcs tot effccTus rccenfent ClarifC DD Patin,
Moij , Digbi &c, Iterum obfervandum qualitatcs has ■tialita- v. g. tertias contcmpcrandi , dulcificandi , mitigandj, tes„ejuf- fiaendi,&c. nunquam impedirc , aut cblitcrare fecundas modi le- cor) g en iras attenuandi , incidendi, detergendi & neque non"im- ^ as aUt *^ as P rmias ficcandi, calefaciendi &c. nequc fu- pc«liu»t, p er
falcsreti-
nent per-

jiqmsgranenfum & Porcctanarum itj perailclltas quartas nominatas alias : itaquc jundtim vel ieparatim j.ixtaeXtgcntias, trEedus produnt . maximc, ii tidjuventur pauJulum a ^Wedicis, innlisexcrcitatis.
J.imveio fi maluerint Empyricosc< pfeu medicaflros j^lebeofque (cqui dicentes, nuliis rauonibus opus efle, ^' t one
r rr \ r r 1 BK a» CX
lat cllc analigiimos lcu compai ationcs & pcrccptiones p C ii c , )t i a juvantium aitendere, aut fimilia cura limilibus confeire, pi^naa- aur cxpeiientias eorum,qua: (arpius & eodem modofiunt, dain, oblcrvare, autcum Ctllo dicctc,ubiexperimenrum fidem facit , abijciend.is ejfe rationes. Aur cum Valenoia loc. com. Med. Experienttam omnium dcmonftrationum fi- dem fuperars : auc cum Fernelio /. i. de obed. rernm caujis tadere laborum anteaflorum, & afeverandum me- dicamentorum experientiam , ratione potiorem ejjft • vel cum multis confirmarc nihil fapicntiut ejfe experimento t experiri autem dxit Fernelius / 4 m.m. cap. s nihilahud efle, cjuam cjuidpiam ejfettu probare, (3 deinde ex crebris eventibut , haberc rerum notionem qua proprie eft expe- ricntia : Unde fi a crebris eventibus Sc erfeCtibus , habe- tur, Theimopotationem morbosantehac enumcraros,6c caufas morbificaspropcllcre, & fanarc ; abfquc eo quod alia perquivaturratio & inilla effectuum notione perlillcre fufficiat: praelcrtim cum clariff! ab Heer Sp?.d. cap.13. a " quarum Medicararum, yWedicamentum Empyricum elTe dicat, & ab cxpcricntia inventum. Certe morbis reccn- fms afflictos , talcs nos quam plurimos Thermopocata- rcscuratos, fiepequefarpius fanacos,hifcemecoculis fincere confpcxifle proficemur : quiha;c ctiamcum a no- bisrelata audient, non dubitamus, quin qnifque pro fua cura , fit confirmaturus; & rem ita efle cernficauirus : Obfervationc: tales ubique difpcrfae funt, deCivitarein Civitatem , fiunt notiflim* ; &c taedio efletmaximo eas hic rcccnfere aliquastamcn poftca cap.14. de Thauma- tur^iis §. 2. feleitas annotabimus.
Vcrum cnim vero Adverfarii,adhuc prarter rationes, $C experientias : Authoritates quoqueAnriquorum expccta- bunt : Uc ergo lliu Anciquicatit adoratonbus etiam cx
P Autho=
1

potatio ae.
1*4 De fotu & pottf Thermaram
Authotitatibus iatisfaciamus , placct quoque oftenderev Aatiqnir vcte rcs Aquas Thermalcs, ufu lnterno ?»tationu ufurpaf- thTmo 0 ^ CC Ariftoteles fedk 24. problemai/. Quairit cur thcrmx' Magnefitt, & Artanae , potufintidonea. Piutarchus 1. de compof. Ignis &C Aqux, apertc fcribit calidasaqtias eftc Medicinales.Gal. I.7. Meth, ^Wedendieas commendat in Ventriculi imbecillicate. I. 7. fimpl. cap. 7. cafdertt 1 uidat in Hydrope 1. 4. fanit. tuend. rurfusfuadet. Paulus /£ge- nita ex Oribafio 1. 4. cap. 1. Alexander Trajanus 1.10. cap. r. easinColici prsefcripferunt, & Avicenna h j. fen. 16. cap. j. Vitiuvius 1.8. cap. J. quafdam reccnfet potari foiitas. Plinius.l. j. cap.i/. &lib. y>. cap, 3. refert quoquc eas, quz inCampania , ac prarcipue qux in finuBayano funt, fuiftefrequenrilfimi ufus Sic /Etius 1.1. cap 3. &c. Hunc ergo ufum approbant, & praefcribunt Antiquiiiimi Gneci, Arabes,& Latini.-qaeniquoqueconfirruant Neo- terici praefertim ii qui derhcrrais in geiiere autparticulari, fcripferunr, ut Baccius, Fallopius , Mercurialis, Vidius Vidius, Guanerius. Frafcatus, Motagnana, Georg. Agti- eola, Tabernemonranus, Solenandcr, Riverius Sc pcr- quam plurimialii.
His igitur fulcris Rationttm Authoritatum, Experi* entiarum ftrmiftimis ftabihra, & evtilgataeft, Acjttugra* xenfis Thermopotatio; Occafione cujus Magiftratus hoc magmficnm opus lapideum^bene - fciftum, undique mu- nitum,ab omnibus injuriis&nequiriistutum.acliberum, aninciofiflime' claboratum, fupra fcaturigincm unam Minera Corne/ian£,invia.pub\icsL erigi ctiravit.modoque auxit, &adornavir: ex quo fufHcientiifimcexanthlanttir, &nitidiflime promunrur aqua:, ita, uiunusquifquepro- priis manibus & vitris, eafdem ex tribus epiftomiis , five canalibus fufciperepofiir, & pro fanitate propria ebibere.
Alia huic rhermopotationi congrua v. g. ambulacra , horros, quamplurima neceftaria, ieparata,accommodatif- fima, occlufa, tecta, munda&c. addidit,&adaprariman- davir, & aliafierimandabit, ubi cxpediri animadverrerit; y, g. expofitiones alias duas novas defideratas & infi-
nuataf

AqHitgrtxntnftttm Poreetanarum, u§ nuatcis fupra ..ap. 10. Iiaic Cornehanae non abfimiicE jtduarum thermaliumicaturiginis fontis Caefareani, etiam in viapublica, optimeattu calidiorislaporisnuiltogratio' ris, &corifimilis efficaciar,autpotiusefricacioris, ratione ipiiufmctcaioris, quali inn*ri & benefiu; cui ineft vis ap- tiflima, ad deduccndas, diftnbuendas, & adaugcndas, aquarum illmsoperandi vires inhuncferme modum con- ftrui pofTunt.
Hinc non malchortatur Do&iflimusa Clivolo 1.1. cap. 9. ut cjHAntttm fcrrepoterunt , caltdam ajfttmant. ut faf^ iius 8c vchcmentius operentur.
font Aqut Thermalis ScAtHrigitth Gtrneti/tna,
P t, Ims

Imo at etiam tnflnuivfaans eodem cap.io. Magnificas /fc/agiftratus noftcr cxftruere, & addcre poteft, hanc tcrtiam rhermopotationem , omnino frigidam ea- nimciem aquarum pratcedentibus nondillimilem artifi- ciose dcducere & exornare,pcrfe effluentem thermopo- miombusaptiffimam,cfficaciiIimam, gratirlimam,ut die

u4ejUugrAnenfifm PofCet/tnarum. jjp ctumfupracap. 10. inhuncatit alitimmodum: utfcane, vcl iHim.velprimam Th;rmopotatrotiisMedici Moderarores eligant, & PatientibuJ applicent&mfolatia Infirmoiur» adapcent acufupenr.
C A P U T XIII-
De congruo Potationit ufu?
QUemadmodum , fupcrius Cap. 8. pro externo Bal- - j.. neationit ufu > prius accuratum cxamen , caufarum rat i 0 p M niorbificarum , morborum , virium , y£tarum , Com# via ad plexionum &c. per confultationes Medicorum haben- thamo» dum monuimus , fimilirer , multo attcntius , pro ufu P otl «°- Potationu interno illud prxftandum cenfemus: nc Patien- ncm ' te» . fruftranecbibanr, aur adverfante remcdio in pejas ruant, ac fibi alia gravia accidentia pariant. Non enim temediuin univerfalc eft thermarum potatio , adeoque non Empirici , fed mechodice , & rationabiliter ; juxta indicationescaufarum & morborum judicandum cft.
Potationebenedeliberara , anrequam fcfe itineri cora» mittant confulimus ut cafum & ftatum morbi, a Medico eonfultum,vcl confultationisrefultatumpetant, illudque adfcrant hoc vel fimili modo.
Domtntti NN. prafensxger* talidiorUhdpatii a ttaturA, Aftefta- nentricultfrigidioru , cerebri humidtoris, unde catarru t umM«- efi obnoxius , qut frequentcr itt pu/mona defluentes , ip- dici fup« fos utcumcjHC debilss k natura adhuc magU debilitant ; Paticncis fraterea rencs arenie laborant, undegravtjfimis doloribtu ^* 1 **- nephriticis tentatur , pro cjutbtu omnibtu judtcavtmtts Potum thermarum Acjutfgrancnfittm , ipfi maxime proftt- tttrum, cju*rum ufum poterit continuare ad trcs fepttma- noi , inctptendo ab unalibra ad quatuor\pofi potum ipfit- rum , poterit balneare ter , vel qttater in Porceto , cun* regimine convcnienti.quod cur&, & mcdtrationi pntfen- ttsMedici relinquimtu. Confultatio fuit. DD.de Lespicre & Oyctdat Mcd. iJruxcllenfes. Vcl Jnfrafcrtpti Mcdici
P 3 vi£»
!

318 De fotu & potu Thermarum
viiitaviinus R. P.NN. laborantem Tympanitide cui nuL lum praeftantius rcmedium pracfcnbi potcil , quam ipfa aquaJ.Jalnei Aquiigraneniis , quam idcirco bibcrein Jo. co necetrano debebit, ut pnftinam fuam valetudinem , vel faltein meliorationem acquircrc poflit. Confulraium Bruxell. a ClariC D. D. de Lespierc , Heshoudere, Pa- penbroeclc, Sc Overdatz, Fctitid; Norint ExpertiiT &c Clarifl". DD. Medicinos hicfum» mopere dclidcrare & experercconiimilcs Cafus , feuSra- tus morborum fcriptos : primo ur il quid fpeciale iit in Patientibus elucefcat , tum fecundo , ut ad modumno- ftri Hippocratis Coi, qui ex tot tabuhs memorias tradi- _ tis inApollinistemplo, collegitfua Medicinalia ;ita &c nos illuftremus hoc Opufculum Obfervationibus yeriflimis antiquii & novis. ytgroti cnim pleriquecurisfarigatire- deunt, &c ^uasDomi SMnatienefnutAIeliarationef perci- piunt, quibus rcfcitis , in O.bfervationes redigere u.tiliu r i= mum forct, in bonuin Pubhcum &c„ Furgatio Paticntes refoluti, & hi* muniti, procedent ad noxio» piasvia. rum huinorum przparationes sonyenientcJ , tc ad pri- marum yiarum mundificationes neceflarias , per electa medicamenta appropnata juxta cognitiones caufarum morbificaLUm , morborum, aetatis , fexus , &cc. eafque Domi facient , fi locus acceflionis non muirum diftet , 'fub direccione proprii Mediei, aut in ipfo loco Potatio- nis, perMedicumibidemcommorantem , fi iter longiuj vifum fir; idque vel una vice , fieacochimia iit parva Sc yiresconftent^ vel repetitis vicibus, fi magna & virio* forum huinorum evacup.tionem , una vice fuftinere nequeant: venam quoque fibi ( fi yifum fuerit) fecareper* mittent.
Hofpitiu jjbj Aquifgranum appulerint hofpitium qusrcnt & Me- & MedU ^j ciun : thcrmalium aquarum experrem , cui confulta- tioncm niorbi tradent , ordinanoncfque ejus rite peifi-
,cienr.
Tempns Ufurpaturi thermarum harum potationem, annittm- potatb- P' u ordinariecongruentiuseligentj aut Vernale, Mcnfmm Bis, Apri^

Aquiigranenfmm (£ Porcetanarum. up Aprilis Maij , & Junij; aut Autumnale, finicis cahicul.a- jibus, Augufti, Septembris, OdcobnsjTamen prrcife non nienfes, fed aeris perpendent tcmpenem.fcientque citius ufurpari pofle, fi fefe aeris pra:fentec opporcunitas, 6Y fc- rius defifti, li illa tardius duretvimmo nec sftas eamex- cludit, fi modo non fic torrida , ut plcrumque non eft, in hifce plagis Septencrionalibus ; Ncc dies caniculares ipfi obfunc, cum tunc, fi velinc, cligere & adhibere po- terunt eandem frigid-im, admodum acidularum, artifi- ciofifllme fluentem, in omnibus sequipollentem. Nec Hyems quoque , fi illius magna urgeat necefllcas ; Qiio- cumque eniin tempore hz aqus fibi confimiles funt & ufurpabiles.
Dulcius & efficacius exipfofontebibunturaquscprE- p otus< fertim hs noftra;, qua? in viciniscivium ardibuscianspor- ratae, illicoteporem & faporem mutant : Iongius vero, & extracivitacemtranfmifTa:, pleramquc fulphureum odo- rem, fereque faporem perdunc; vel in refrigeracionc, vel in recalefadlione, unde fi poflint fonrem accedant.
Semel in die vacuo vencriculo , pocantur thermales Qupties aquce, optimum rempus matutinalc exorto Sole , hora & 4 u * n ~ dici fexca, fepcima &c. doindie.
In fonte , non fimul& femel, fed lenfe & fenfim paf- Quomu- titis yicibus, intcraflumpcisfi velint ) confe&ionibus fac- do? «haratis bibent aquas: v. g. exfeminibusanifi .carui, cor- ticibus citri, aranciorum &c. idque ne fibi naufeam pa- riant.nefubicograuencftomachum.nec advomicum com- pellantur : pattlatim quodfit, tutofit aic Hippoc : Aph. 51. CcSt. u
Interponcnt quoquefi placuerit inter hauftus.five po- pa ^ tationes fingulaslenesdeambulationes, abfquetamen fu- j_ ter fl^ dore, utaqua: potacx melius diftribuantur, promptius- c . a . que penetrcnt, citiufque fuas operationes excrant.
Potationis initium facient a dofi minoii, quam ftatim Inkium. ad unicas triginta quadragintaalcendent, donecperdu- os aut tres dics.ad centum plus minus circiter unciasccf- fent , eique fumma: dofi , ad deccm ,duodicim , quin-
decim

sjo T)e fotu t£ potHThermarum.
d;cim& plurc* clies toniilio .vicdici u.ngentis curatn, m iiltent, priut qmm deiiftant.- Claudinus in appcnd. (uo, ingiclT. ad infirmos, fedfc. theimopocationis initiumde- fig iar bocale, ieu uncias quadrngiiira, Aicry?;eiics exbi- bec lis.ninas tres , vulc.jue apud/Eciuni iu lnligni copia eifc danda).
Afeenfui Sccurius & tiberius hic cuvn bis ,pcr plures nnci?s aut cyathos afcenditur quain cuin acidulis; qtiod fuo calote benignj & Bencfico a&uali, ventnculumfoueant, ejui- que tonum minusfcrianr, atquepei tui benr; etiam niino- ri 6c fermc nullo exercicio funu pofiunt: quod inacidulis plcrif |UC laboriolum molclhim &c neceflanum eih Eraeua-J Potationc finita, natune inelinationem diligenter ob- tl °* fcrvabunt, perquam fcilicet viam eas evacnare intendat, plurimi enim eas evacuant pcr Uiina: mearus ; alii pct aluum ; alii per fudores , nonnulli per duas trefvc vias firpul,
Sudor. Itaque fi natura corporelcnitermoto, in fudorcm pro- na foret, in ledtum fc component& benc tedh fudabunr s fudorcm calidis abftergenr linteaminibus , fique dirmi- endi, urgeat ncccflitas fomnum captabunc, &piobe fic- cati iurgcnr, pluviofam , & frigidam auram fugienr, fu- doris , & potationis modum ad paritatem feime fe£ta- buntur.
Alvi aut Qii 0 d fi veio potius per Altium atlt Vrina vias na- tura inclinata eflet (quod ihcrmales minerales plurimum facere folent) hifcetum optimif evactiatiombus, operam dabtint Infirmi, neque fudoribus proliciendis, autalitcr, naturam a fua operationc avocabunt: non autem totam fpem in evacuationibus per alttum ponanr. non cnimca- tardticorum inftar ele&ive iubducunt. perfcpe tantura eft affatim bibicarum c ftomacho elapfus, & c.mundem per inteftina fubitaneus & folusdcfcenfus.aut falium ther- malium deterfivorum,atccnuativoium,cVc.iiritatusa(5tus & ablutio, ac ptofluvies, Tardior. Bibentes folhciti non fint,ii tliermre epotatat primis die- busperlltinas confeftim non feccinancur, plutes prius
tcriio
CV-JCU3'
tio.j

<
AquugrAnoifittn* & Porcetafsarum. i2r tertio, q'isrto. cjuinio, mio fexto, inrercium fclum DoaU, aut iii ieclo dctcnti > illud optatum bentnciutti prarfto- iantur : occuparitur tum aquae in vcnis,:uit ahbi &uru CUIt) fanguine circulantur,c\:ad rencscitius non dcrluu it s psoptcr cr.iflos humores, nondurn attenuatos , aut ob-> ftrucriones non (atisapertas, aut propter accrramos fan- gumis icborcs,necdum edomitos cVc. Intcrim in corpore vix unqtiam corrumpuntur, aut ulium malum caufai.e, aut faciunt.
Quod fi veutricuiu3, poft quinque, aut Ccx 6ics, aqua: faftidio afticiarur, II ru&ns & flacusfuboriantur potatio fxfpendeada aut iutermittenda eft, rurfufque corpus me- iius praeparandum; fi verodiutiusin corpore mancant, &: iisnatura dcfatigcturpotanoni valcdicendum cft, & aqua potata, vel clyftcribus, vel laxacivo mcdicamcnco, expel- lenda.
Qiioniam vero thermalei aqiix, nonfemperfoIjEjafTe- 8cus, 6c morbos fugue valent; Medici induihii cas diri gentis, eft fupplerc, 5c illis cooperaii v. g. corroborare, coaperire, Urinam commovere, pcr cpictaiim compur- garc &c. Minitrta enim ykfrdicamenta, in fugara morbo- ium fibi aflbciant,& ad libitum.obfequentiflimx fisnt Me- dicojcorroboracia, coaperiencia,dicutcrica, purgantia &c. acceptant fimuiqtie proruovcntqualiacumque qiiccfita.
Solent hic nonnulhfacultatem detcrfivam,dieuteiicam, & alui concitativam &c. promovcrc cc nimixtione pu- gillorum fahs communis : mallem ego fale propi io chcr- imali hermetico eflentiali ficcato, velubiopus, fale poly- crefte aut fimili intendere.
Non ante prandebunt, quam aqua fit reddira, & qui- dem ca quahtitatc ferme qua pota , aut etiam mcliuslar- giorc, quod plerumque contingit a potacionc, horis tri- bus,aut quacuor tranfitis : reddita autem cognofcitur, fi alui, Urinx , aut fudoris excretio ccflet. Cacterum quia itnulti primis diebus paruin , aut vix dimidiatam anuam reddunt , ne fibi ex dilato prandio noccant , fit fatis , il «juis epocis aquis, aliquid albaj Urins excrevent, deinde
0. tia z
Pcutia quando
lus"en- tknda,
Aqustr
tncima»
lcsfubira-
de ja-
vanda:
mcdics-
rcmeclia piomo- vcntia faculta- tatcm al» vi conci- tativam &c.
qu.mda
piandcn-
dum?
\

Cibusfa luber
i zi ' Dt fot» fif pottt Tkermarum
cindim $c coloraum cjccerricrit; luuicicns enfm eftfiij- num, aliquam aquam i futura* , ad al/cjuem alium ufum retineri, itaque non dubitenc Q prandere pofle.
In prandio cibum capient Eupepturn & Euchymum boni (iicci, & facilis digcftioni ; .• cujusgeneris funt capo- nes, pulli, gallinae, pipiohes. perdrkcs, galhna: fyiveitres phafiani, aviculx fylveftres>montana:&c. Vuuii,capreo- li, cunicuh, lepores juniores , verveces uno auc altero die fufpenfx &c. incer pifcc3rructa:,percs,Iucii,uiribrx : gobii alrique (axatiles , ova rccentia &c, abftinebunc a lando, pcrnis,anferibus, anacibus,agnelhs,acarnibusfaliis,fumo induracis, archocreis&c. rejicientanguillas, tincas,halc« ces.afdlos, carpioncs &c.
Pocus (itVirium plerumqueMofellanum antiquum al- bum oligOphorUm, & non fumofum&c. cerevifia ( quac facilius hicquamin aciduhs modicapermiccicurj fitclara, dulcis, & digeftione facilis &c.
Cosna fu femper prandio parcior , in cxteris rebus non nacuralibus Diaetx addictis inoderacionem quoque Excteiti- fervabunr, v.g. in exerciriis, cxretis & rerentis, fomuo &C um. vigilia&c. reliquum tcmpus jocis, lufibus modeftis.ho-
ncftis confabulationibus, deambulationibus &c. tcrent. Oi'.mto Ccrras dierum Humerus qui potationi ihermarumfufK- tcmporc ciar, prxcifedefiniri nc juit, obcaufarum morbificarura thctma; & morborum diverfitatem , namque morbi ahi lencsfunt, potadx? & curatufaciles v. g. intempcriei, a materia pauca.renui, inhcrentefque parti tali, ad quam thermalespotanc fta- tim, viribu^integri^pervcniunt: alii inveterari,& conru- maces, qui eriam oriunturacopiofa,rarr3rcaquematcna, & tali parti infidenc, ad quam eacdem chermales non nifi fradx & debilicarx pertingnnt. Illi ergo paucorum dierum numero, potationes fuascxpediunt, bi plurimorum opus habent: uaqueconfilin diredtoris Medici acquiefcent, vel totdicbusbibent.quotbenererenr , vel faltern meliora- Medica- t ; oncm manifeftara mutationem fenticnt. IwlftTha Potationem finituri ; antequsm fefe itinericommittanr, mopou- rehquias potauruma«juaruro,_aut hurnor«s, pocai<one «oucm atce-
N oxius
Potus
Cccna Dixt».

! 'Aqmgr&ntnjitim & PorettAnetrttm* 125
arfenuatos. va^ js & ionm>otos,convt:iiicnti rnedicamenco Cducinr iliuulucrquoqueUalterouIuivudeiicct Balneatio- ni oper.uu dcbeanc impendcrc: tu 1 quercgulas fingulas in Hjlneatione pratfcripras obfcrvabunr.
Tandem eYrurU producamus,quoscrebroPacienresin ufibus Ihctmatium commitctint : Vcrum,6c veiuindi- ftun:, quo res aliqua eft nobihor; & prjeftantior, eo pc- jor ; detenorque cft illius abufus. Qmiquii crgo eVipit thcrmis fcelicicer uci, monitis prxfcriptis pro balneationt Sc potatieve fummopere mcumbat, <k errores hos pro poifibilitate vicet.
Enormiter peccant Infirmi, quipropria diredVn ne a- Pfccant quas thsrmales poranc, poft fadtum jencaculum , qui Cm ^ mo ~ guli incerponunc tantuindcm vini, fruftula pernarum : icc. \™tSum qui qua;uicatem pocus cxcedunt: Vidi hic qui finguLs die- ;„ c jb 0 jc busquatuordecimpoculacircitcruncias f6o. ebibercr, ut potu. parvo temporc fupplerec dies mulcos. Iceiutn peccanc, . quieasbcnemoderanteMedico,ufus aquarum nimis cito ^"gjji. finiunt, vel propriasphantafiasfequiintur: rurfus peccanc C1UPS illi qui infcio Medico primario, alium audiunr, is ordina- Tcme- rie fcrupulosinjicic, vel aliquidfucile, vel novi, addcre realium tentat, &fic curationespercurbar, aliquandoqtietemera- c° n ^ u - rie confulit : gravicer peccanc Balneanta > auc Potantes j^ ec j| c g comeflantcs,& adprandia fefc mtituo provocantes; imo &quiab amicistraclramenwim fufcipiunr : plerunique e- Comcf- nim & facillime excefTus committunt, curafque contur- f antcs bant,&quandoque cito citius viacicum conlurmint, ita em P utadxquatas, & ncccilarias curasadimplerenequeant, ta- Ics qualcsquedomum rcdeant.
Contingit quandoq; uclnfirmus Nobilis, autalius me- SubJijj. dicaftrum aliquem, fibifamiliarem conducac, alienarum (ftione a vero fpeiminc morbi, & thcrmaliumignarum; Pruiens Mcdica- tum in earum ufibus, cum co pererrat; fruftraque ther- maiibus utitur.
Intererit fcires, an poft inceptam, autante factam rher- mopotarionem, poflent Infirmi, fufcipere acidularum po- tuai, autcontrai" Dicimus qucmadmodum EiuditifTinu
Q,1 M««

Ti4 JDe fc-tu (S pot» Thermarttm
lYled.ci inbona praxi pcrieverannbus ndfm indicationi- Lus, & indicatis; fuas ordinatioiicj v. g. fua cholagoga ad repurgandas bile,; aut pilcgrnagbga , ad phlegmata; (xt pius bene variant , ncc fempct in unico eorum , ut folo Rhabarbaro Cholagogo , aut agarico ; phlegniagogb , fiftunt, fed pro occaiione eadem mutant , ?tque ad «lia ejufdcm virtutis,bene tranfeuht; fic in prsefaris hydropo- tadombus, pcrfcverantibus moibis, & caufis ;cx una Po- L°frrrus tatIonc v 8" abactufngida, ad aliam ctiam mtnerajern» poft ' a< ^ u "''dam tranfire porcrunt. v. g. ab acidulis Sc frigi- thermo- da Spadana ad thermalem Aquisgrancnfem & contra : iino potatio- melius & magis a calida Aqucnfi, ad eandem fngidam, ut- nem fi«- p otc ejufdem vii cutis,efficacijr,ac compofitionis, & etiam
u "', u< ; contra : utiquc hxomnes hydropotationes, funtin omni- aciduia 1 . T c ' • •/• /• ■ e\ ■ ■
tum po- um oriBUS » animi lnhrmorum mipias (pcrant.oc fibi in
tum,aut medelas applicari expofcunt, praefertimpoftquam fatigati
coucia. funt decocris, fyrupis, pilulis, pulveribus cV c. fivemedi-
camentis cx Vegeralibus, & Animalibus dcfumptis, tum
maxiinc afpirantadcfficaciota , eutineralium fylvii petitaj
qux, tito, tuto , & jntundo ipfos rtftituant: in quormn
albo thermalium, 6c acidularuin hydropotationes funt.
Scitu quoque neceflarium etit , uin ftmul balncAre ($
lavare poffint ?
Variimo Pro Rcfponfione notandum , multiplices efle modos diftinul fimul Iavandi &c potandi : quid im, ante in- vel egn fluin lavandi balnei, bibunt parum, multum verolavant : i. aln eodem & potaa ternpore , 5c die multum bibunt, multumque Iavant: j. Nonnulli manebibunt, Vefpcri Ia"ant: 4. NonpauciPo» tationem vel Balneationem alternis diebus murant: func qui aliquot dicbus, Potationi daris, Lavationes aliquas m- teiponunt, rurfufque poranr, velct ntra: 6. Pleri^ue Po- tationem prxmittunt .• Caeten finito Balneo Pocationcm ufurpanr.
Innoxii. His dicimus r. eos optime facere qui Potatione.s B.J- neationibus pt.-emittunt; affecTtus enim plerique, &n>or- borum caufae, ab inrcrnis humorum vitiis depcnderefo- lent, cjui sncipotauonc & remcdio intcrn» , fubmoven-
difUal

Jcjuugrantrsjtttm & Ptrtetanarum. iif di fi.nr : 1. eos bcne bibere qui ad prxcavcndsm fitim rigorofam balneantibus ordinariam, & familiarcm , an- tc ingrefliim vcl egreflum balnei, hauftus faciunt parvos v. g-^°- 40- aut^o unciarum , aut ad fseilitandam alu- nm, aut (udores .• quac tria perfaepe confcquuntur. j. qui manc bibunt, vefpcn Javant natura; propriz dcbent ha- bere experientiam ; & enim lotium balneatione vcfperti- ua detineatur, auc diverterctur , certc male agerent illir ftmt tamen qui libere bibtrc & lavare poflunt, videlicet ij qui validac, & feftinatz funt emidcionis ; 6c qui fciunt thcrmalei aquas potatas , lotio reddifle, 4. ctiam non ma» le faciunt illi, qui finitis balneationibus, ad alitjuod dies, folum tres , quatuor , potationem poiiponunt , ut fi vif- cera aliquid labii , aut inremperiei calidse balneatione contraxcnnr, attemperentur. /. non adco male agerent; qui in aliquibus morbis, qualiipro fotu & fomentationc, potationibus fuis, balneum intcrponerent modcratccali- dum y. g. in lchyrris vifcerum , & tumoritus duris glau- dnlarum mcfer.ierij hypochon driorum &c. 6. nonma* le aguntquifinitis fudoribus , potum eumdem manenon nimium caprant, prsfertim fi jcntaculo permilTo renun- cienr. 7. male agerentqui alternis diebus potationcm & Noxk. balneationern mutarent. 8. ircm ji qui aliquot diebus po- tationidatis, lavatioresaliquas ir.terponerentvel contra. 9. Etiamij qui eadem die multum potarcnt nultvmque lavarcnt.-naturam enimfummc fangarentac illammmis turbaienr.
Expedit ctiam fcire , Jln thermalcs aqus tranjperrare pjfint i
Ad banc qrsiticnem rerppnden us inregerrimas , op- timas.cfficaciflirnafqnc eflec in ipfa fcarurigin; epctatas, quod fatis demonstrant, fapor, odor , coloris clariras, yirtutum inregritas , & operationum fcelicmis; in tranf- miflioneprxrerpcricula pgitationis, conqnafTarionfs, cor- ruptionis, falfificanoniscVc. femper amirritur aliqua ror- tio matcriarum vaporofarum cum iNis imperccpt?Fi!i>er immutarum, auticttinduntur& infringuntujraculciipin-
CL) ? ua °:
✓

ii€ Dtftta & fttn Tkermarnm
tualcs effkaffinu &C poterittlfimi , ideoque «groJ, qui iilarum ufu egent, li nihil iufign.tcr impedtac, ad fon- tium fiacurigaies, mittendos arbitranuir:fi umen prop- tcr gravcs , & neccflanas caufas , ad eas feconfcrre nun Aqux polfint a.lipios cransmitti qu^unt, viribus utcumque faU therma- v j s . f unt utique aquis Spaaanis, ac aliis Acidulis, cor- lestrans- p orcIS m ineralibus fpecilicis , ac fpiritibus pleniores ac queunt ffficundiores.Quapropter excogicataefunr, Scexprtflead- •viribus aptatre Ugena vitrc* ex dimlicaco vitro ( nam iimplices utcum- franguncur ) vafa lapidofa pertranfeunt, tranfcorlantque ^ucm- difioluto fale cocliuaruin , fepequc obcectas fordes con- tcgns Ia- tment) & nimmm m ve&uris agicatirur, quaflantur, dC +fagU, infringuncur aqus , ideoqiie przdicrs lagens ab omni- bus approbanrur Medicis , funt nicidiffimse , firmilfimx, continentque omnes ulcra fo. uncias quarum duac fuffice- re pollunr pro potatione unius diei, &in itineribus ea- rumdcmaqua? vixagicancur, aut commoventur, nec col- lum longum lagenarum [ ut pocula ) unquam deferunt, facillime rccalefcunt, recalefacrxquc ante apcrtiones re- incegrancur & defupcr ad evicandos abufus AmpliU : Se- natus nofter providere potcrir.
Modus aurem 3c direclio recalefadtionis talis cfto, qua- lisfigurademonftrat: affumatur lagena A. 13. C. illaman- dac integra & claufa, ck uc eric immeigatur cocalirer in a- quam frigidam v. g. cacabi D. ca* abus D.cum aquafrigida & lag :na roraliter immersa fufpcndacur, pcndulus ftipra ig- nem E. ut aquacacabt& lagenafenfim, fimulcVfemel, ad juftum calorcmcalefcanr, non adfervorem,nec ebnllirio- nem; cumaquathermalislageiis.thermalitcrpocabiliserit, &recupcravitcaloremfontisadualem : cacabusD.cum aqua & lagma, aufcratur ab igncE. & pars aqu.-c calida- ca< cabi D. eftundaturinaliudvas,v.g. ligneUin,nur terreutri F. ibidemqtlelagenaereponantur,deniumaperiantur. hinc effunduntur in VitrumG. fenfimque bibuntuf recluden- dolngcnam, cVreponehdo in aquam calidam Vaii<; F. do# nechauriattu: qtuntitas, a Mcdico Dire&orc ordmata dc prssfciipta, '-i
Plurcs

JloimrHMUfdMUth Af**Tlitm*tit it*trs*sptriti£i
Tlures aliaconjrft/oncularlcviorlsmrmpiitj fuperfunt V.f- Qrtsfti- An Senes, An Pucri, Angrand*. An mcnftnrata: , &c. u«uj* Balncare, aut bibcre pcllinr ? iuml:bus ad ht min«r> &I " calura propofitum ex tcmporc fansfacit c^ ertus Mtdj^ cus.
- - Hvdre

n% S>e fetu pttu Thermaru-rt
qiritiam Hydropicial.4111, lue Vcncrc* aftcfri, fariguiriis ^utd
balnearc obuoxii,continuis febnbuslaborantes&c. bil ca.e ne-
neqoe? hiieunt. bibere aucem poftunc, Febribus uiterniittcntib-is mu poca» 1 ... i / i •i-ii - o i
repoflut occupaci, oci'i quibufaam calibusHarmoptoici ckpntcbic
in ThaumatujrgiisCap. 14. §,z.
Recapi- Haclcnus (atis proiixe, occultas thernulium nouratiura
tulatio aquarum caufas, mixturas,cjual!tates, proprietates &c.
touus ,. profecuri fumus , mulraad earumdem ufus peirmentia<°£
1 ' alTcrtionum noftrarum confinnationem , Sc facilioiem
rerum novarum.intelligeutiair) in mediumjproduximu. ,
non ut rerum nacuralium Pentiffimis , quafi inaudui
quidpiam obtruderemus ; fcd ut Medicis, &c cxrernis
curiofis, in hif enon eque cxerciuris, omnem poft hae
dubitandi occalionem prarfcinderemus: nam qui de Ther-
mis fcripferunt ( faltemquos ego videre potui) dc earum
caufis , mixtutis , quaiiratibus , & proprietatibui ad~
modum indiftincle, aut dubie, aut ccrte iine demonftra-
tione pronunciarunt; ideoque quanrum potuinius , pro
niodulo fcieiuia: noftra:, Entitatts Mineralium , inhifcg
Xh?rmis naturalibus JlcjHifgranenfibui £f/ Porcetxnis in-
exiftentes, poftdiligenriftjnia ferutinia demonftrauimus,
virtutes carum excuifis dubiis evidentibus , ac firmis
rationibus , au<5toricatibu(c]ue munivimus ; imnie poft
millcnas authopticas Experientiasin recenfirismorbisca-
pitibus /• tf. 7. pro Ba/neatiene , item cap. iz. pro F» •
tatione nominaras , cap. fcqucntii^. roanifcftandas, cor-
rohorabtmus ; itaquc has noftras hydropotationes tepi-
das,Calidas, aut Frigidas falubenimas, & falucf-ras Pu-
blicar utiiitati, commodo <k fanitati congruentiflimas fta-
bilicmus.
Ami« a k Quapropter rogamus quofcumque ClarifT: DodiiT: DD.mt. & Expertiftimos Medicos fi hifce noftiis confcn- ^> c ? s > fiant conceptibus has novas hydropotationes in com- Aiicturis . liem oratis morbis Sc occafionibus fuadeant, promovc- P"" 10 - aht q UC s aut adminimum , fi ob Acidularumfrigidarum jPotationem (quia forte pluris amaruut] ditt rahantur, fal tcm pofteaiumftuftuneam Bibitioncm & Experientiam;
ivcl

Acfiiugrdnenfium Porcetanttram. vel cumeas bibendirempusnoneft congruum has Aquis- grencnfes thermaies tepidas, ca/id>u, aut frigidat pro J£- grotantium falute, ac ibJatio; non dedignentur , aut dii- luadeant; f;d sequi bonique confulant.
CAPUT XIV.
ThaumaturgU Vfuum Thermdlium ^Aquisgranen-. ftum & Porcetanarum.
UemadraodumCIariiT. & ExpertifT. D.ab Heer , Opufculum fuum Spadacrenes aliquibus ob- fcrvationibus oppido raris comprobavit, & confirraavit : ita & Nos non ab fimiliter ex- emplis, 8c experientiis notiflimis, veri(fimis,ac Polyrarillimis , harum aquarum ambos ufus pnecipuos, Balucationij Sc PotatienU illuftrabimus, & evulgabimus. Neveio eafdem enarrando, asfam falfitatiscaptentTher- inomallyges, fi nomina perfonarum quandoque reticea- reus, lciant illud ex aliqua neceffitace fecifle; nihilominus nudam veritatem apponere cordare, fine fuco, & iincere profitemur; iidem Patientes reftituti,& fanati,paffim per Regua, varias Provincias, & Civitates obambulantcs^afle- ^alnea- vcrare&confirmarepoterunt, hscfua magnalia thenna- °°j' StU " liutn Aquisgranenfium deprxdicantcs,ad Antipodas uf- p lcs jj c ; ic que:conft.ituriq; morbonim in boclibello .limotatorum lon^e acrecenfitorum quam plurimas exftaie Sanationet tam ve- latcquc terum Balncationxm, quamnovellarum hic,Potationum. ? ac i eiuc ' Balneationum antiquimmi ufus, & asotfisculis approba- tillimi, Curariones recenfere ; immenfum opus forer; ,di- cam paucis, vix unus pro Balneationis ufu , has thermas accedit, aut frequentat, qvii folatium non confequatur , referatquc (uccurium in fuis afflictionibus (epiflime pras- fentaneum, aut dc poft acceflbrium , plerumque aurem funtParaIytici,Scyatici, dcfluxionibus obnoxii,&c, &alii Q . alioruni morborum Capitibus /, 6. & 7. commemora- porifTi- rovum afflicti. mura.
R Hunc

Percuf- ioncii
ij-o De• fotu potu Thcrmarum Hinc non parum admitor. Quorumdam Nenias impert*-' ticisEm- nentias, nedicam malitias; tam abfurde, & fere calum- pyricis niosc omiubus Antiquiffimis,^: NtotericU Praxibuscon- Chytai- trariantium , Experientiistam frequentiffimis autopticis eisSjlvi- C ontrafcribentium,&tot Sanc.tionibnt reclamantium; Qui ams&c. - n£ j£ mer j to indignationcs, & offcnfas, omnium Sanato- p , rum talitcr incurrunt, ut quifque ultronee fefe offerat,& palpabi- prsfentet , membrorum fuorum reftitutorum Escperien- ks con- tiam fafli, feu probas actuales; v. g. Qui pedum,qui di- ttaThir- gitorum , qui manuum, qui brachiorum, &c. donecPal- jnomas Jinodiam cantent, vel agant: Hem ! Heu ! tales probas fu- v g5 s - ftinere diffuadcrem, licet Expericntia Scutica, digni fint; vere talibus probis impareseffent;funtutique, quifulcris majoribus propriis antehac ufitatis.jam derelidlis,itftuni forte bovinu, tn mediofrontis excuterent; qui baeulis ca- put infringcrent, qui pedibus in clunibus, fortiflime cal- citrarenr, quimanibus& btachiiscolaphifarent, qui digij tis nafum vel aures in gyrum per plateas, autforura ad ip- forum mufeas trahcrent, &c. ita vindidtam pruriuntre- ftituta Balneationibus membra etiamab Anripodis.-
Ne vero ficco calamo, fimiles curationestamB^/»frt/ei quatn Potatiles qus nobis foli obtigerunt pertraniire vi- deamur, aliquas obfervatas addemus qua: circa morbos prasnoniinatos Cap./.(?.&7.Balneales. & Cap. iZ. Pota*- tiles:fit erso.
h
Cura Balne/itionum,
"pRimitus erunt illae Sanatienes cafuum reccnfitorum &£ appofitorum, imd, &inprototypon datorum cap. 8.at quia in capitibus anteccdentibuspra*di£tis aliis, confuse propofiti funtmorbi, fupraquos maxime thcrmales Bal~ neatiottibm viresfuas cxerant diffcequecurationsspromif- cue contingant, & obyeniant,.ita eafdem hic refcremus & annotabimus. Incer primas, ericeuracio Illuftriflims Comitifls N.N..

ParalytS»
'AejuUgr&ncnjium & Porcetanarum. jrji <rlc Flodoift annoium iz. aut circiter Para/j/i taliter de- tenra & tflli<fta, ut folummodo in fijdjii Jignco br.-chiato Pylts fedens, coactafuerit exTrochlca, pcnfilisimmergi inBal- neis S. Quirini, eifdemquc inftrumentis extrahi, hinc ad fudandum porrari 8cc. in curatione, ipfa inccepit ftare, greflus faccre, & antc finem perfccbe cura°, femifanata vi- fa efthinc inde, per Civitatcm obambulare &c. repetitis in autumno Balneationibus in S. Cornelio, perfe&ius fa- nata fuit, aflbdebatHr Illuftriflima: Sorori, cujus illuftre Exemplum critin Thermopotationum curis.
Idem ferme contigit NobilifT Uxori D. d'Aubergez turmse equcftris in fervitioD.D. Hollandorum Traje6tiad MofamCapitaneo &c. quxpoftlongam quarcanam, facla fuit Paralytica: xtatis circiter 40. annorum in autumno 16 jef, Balneavit in Porceto, vcre fequenciinS. Cornelio, itaprofecit, utiiberata a quartana 8c Paralyfi &c. ba- cilloper domum , & hortumadilibimm inceflerit.
Venit ad thermas rufticus Clivienfis , ita manuum Si * ml > ec11 pedumimbecillis , utillisnil poflet tenere,his nec greffum facere ; balneavit in Rofaceis Scc. reftitutus Sc fanatus rediit.
Eodem tempore,acccflcruntadthermasProvifor Nor# bcrtinorum Monafterii NN. cum focio; Provifor patie- batur Arthritidem f^tttlentam , abique doioribus in ^ rt j. omnihus fuis jundturis jam tumefactis , cum ftupido & flatule tardo grefll^cum fumma manuum &pedum dcbilitate&c. ta. manibus nilfirmiter, &c conftantcr tencre poterat,in- ceflus tardifiimus &Ianguidus ceratcVc.Socius vro exApo- plexia,remanferat ftupor & languor omnium nervorum Scc. Ambo Balnearunt in CorneJianis 6c fanati fuerunt. Ufuseft Thermis Vir. Mercator quinquagenarius Burde- galenfis, patiebatur intcnfiffimos & moleftiflimos dolo- Rigidita; rescapitis,&adefluxionibusfummas rigiditatcs colli^ quod colli - vix inclinare, aut movere poterat ; ufus antthac fuerat prauer univcrfalia Sudoriferis, SufFurnigiis, Lavacris &c. 5». portabat cauteria , a Domefticis Medicis perfuadeba- tur, trepani applicatio feu cranii pcrforatio &c. finitoufu R z ther-
lis ma- nuum & pedum.
wtis a-

defluxio iies ad
ijz Ds fetti potu TherntArum
thcrmarum in Porceto, mclius hahuit, oc in Patriam re- verfus eft, cum aliquot ccntcnis millibus acuum &c, Affl^ebaturGenerofiffimiJs 8t NobilifT. Baro de Grof-
. _
beck dtflHxtonibiu copiofis & frigidis ad Alufcuhs Lum- Lwnbos b** res ' quibus ita detinebatur, Btfefe erigere , nec verter» pofTet &cc. ufus eft ihermis Cxfareatiis convaluit & con- tcntiffimus Domum reverfus eft.
rtidem ufus eft thermisIlluftriffimm ColoneliusHifpa- nus deZuniga , qui in ebfidionc Atrebitenfi , inopinata disloea- c ^' Ll fo umer i dislocationcm paffusfuerat, qui validis initra- tio Hii- . , . 1 r c c \ r
_„j mentis perbonosCnirurgos repoutaruerat, ledremanle- rantrigiditates brachii,langores, ftupores&c. Calnsorum CaTareanorum virtutibus, difcuffis,& confumptis humo- ribus excrementitiis, roboratoque, ac finnato brachio r fanatus hitic abiir. dcbilitas ^°^ cm tempore, ufu" cfl thennis.Generofiffimus D.Co- Arimnio- lonellus Driiot,qui pariteriiiobfidionc Atrebatenfi, bom- bilitas barda fupra mctacarpium mauusvulneratusfuerat-, eon- manus. quaflatij ibidem offibus, aliqu'bufque extractis&c. fum- mam debilitarem mariuj retinebat & immobiiitaiem &c b; n.ficio thermaruitafublevatuseft,ut eadc mmu pileuni incoeperit, deponere aliaq; muniafacerequa phuima.
Item GenerofusDom. d>Aguilaire, in cadem obiidione vulnetatusfupra&propegenu, ininterna parre , ad cua- drimeftreprotractaeft curatioCameraci.proprer fupcrve- Ri^idi- nietttes rumores, & abfcefTus, itidem applicationcs cautc- ta«& in- riorum &c. cin'atis&claufiscicatricibus,£?»#,#/?^tf,/»- Ilcxibili- flexibilitittem retinuit, duobus fulcris innixus mcedebat ras pcHu ^ c u f us thermis, fuicrahic dimifit& deferuit, & bacillo & G«nu. f 0 l 0 acijums hisinceffit, rigiditas «moilitaeft ^ genu de- tumuir, &faci!iorcm greffum ©btinuit.
In Majoacceffit hasthermasRevcreEdus AdmodurnP. Priot Anguftianoru(nHuenfium,afflictusParalyfiEpiglot- tidis &Gutturii &c. altas voces cmittere, v.g. eantarc, concionare poterat, fubmiffcvix Ioqui, fanatus reccffit. Contrarium evenit Viro NobiiiD. van der Haagea Bruxel- lenfi, anrc io, circitcr annoi, qui non nifi fubmifle vcl
fcri-

! tf
'jrfquugranenjlum & Porcttandfftm. 15$
fcrmto effiri potcrar, Balneationibus integre fafiati fuc- EUHt : Iciem cdntigit Beguinas Antvyerpienfi , qbje hic tota nnitaintrabat Balncum parvum, & poftBalneationes quindecim,vel ledecim reperttas, in Balneo ipfo, incarpit cantare fuas antiquas cantilenas, perfeveravkque & fa- »ata eft : quod & aliis pluribus cont'gir.
A^ceffit ad tliermas D.de Pontilage Namurcenfis,la- borahir gcnerali , debilitate nervoruni,&ic. thermis me- thodice ufus* fanatus mtegre. receffit.
Defperata a Medicis eV remiftaaD.Dccl. Brandtp. m, Prafcrico Aquisgranenfi Domicella de S. Martin Torna- cenfis, qusepraf teriummam emaciationem, tuffitn liccam, difficukatem incedendi &c, affligebatur tanto tutnore in hypochondrio dextro, feu circa je.ur, ut eiTet & appare- rer corporecontorra cVc. cum felicirer hicappuliffer, me perfuadente intrepide ihermis ufa eft, Cailareanispriruo tnm Rofaceis,&:c. ita profucrunr, ut difrupto abceffii , reddicaq; roateria pluruniper urinas,tumorequedetumef- eente,&c. hinc femifanata receffitSc fequenti Aunonup- fir.
Idem contigit Patri R. P. a Campo ord. Prxdicato- rum,virofeptuagenarioPatris Limhurgenfisis; perf. auttj annos divexatus fuerat, tumoreremtente mtgno Hjpo- condrii finiftri, hydropifim ementiente cum frequentiffi- vaiscoliciSyin cura adhibuerat MedieosExpertiff Leoiien» fes , DotftifT. Traje&enfes fruftranec: femi.defperatus jnvitisipfis thermas acceffit, propter jeratem Porcetanaj affignavi , premiffispremirtendisbalneavit cumcantofuc- ceffu , ut rupto interne abceffu, fusque deque copio- filfimam materiam purulentam emitteret iramo & f ia g- mcntavomic£e,feupelliculasabceffus , diligcntiffimc 1 cu- ratus, potui vulnerario, confervis&c. refocillatus peti- eulum praefentaneum evafit, & in Pacriaj» reverfus eft, diuque vixit.
Eodem tempore venit adThermas DomiccllaN. N. ferme quadragenaria , qua? z 4. Annos fupprefTas habe- bat menftrualespurgationes,thcrmis utens,hic eafdem re-
R $ cu , Pe "
Mtita fe- nata.
Debili- tas Ner- vorura
DifTicui- tas incc- Hcndiab- focflus
Afifccfl* hypoeo- (#r)i fini- ftri, Ce - licie.
Dcftctas
mcnftru- otum,
/
/

ij4 l)e fbtu & potu Thermarum
cuperavir. Vidi hic limilem Colonienfem qusprimafel- nearione idem beneficilim obtinuit. bus Eodem Anno & tempore canicularium venit ad ther- Diaboij mas famofiffima ruftica psgi Sarrenfis Sar propeSpa, tri- cus. g' nu circiter annorum antehac verc aDiabolis obfelTa , ledTreviris ad confpectum Tunicx ChrifiiSalvatoris li- bcrata & fanata, a malignis; retcnto ramen incelfabili agitatione pcdis dextricum tant» concuffione, utnecfta- rc, nec federeimmoto pcdepoftet, 8c ubiqueporrari dc- bcret curru hic ad ve&a eft &cc. per aliquot feptimanasTher- misCornelianis methodice ufa, fanata fuit, Scpedcsflio- mum rcverfa eft, 8cforfitan adhucdtim vivir. &^cfHu 5 Eooem anno inautumnovenit ad Thermas', infpem vium boni fucceftus pntter Medicorum opinionem foemina mcnftm- N.N. Namureenfis , cui contigerant plures abortm &c oium. defuperlaborabat.#'?wwo^fr<<?o profluuio menflrHorum &c.
poft ufum balneorum Porcctanorum methodicum fanio tatem recnperavit priftinam , vixitque bene , anno fc« quenti redux fanitatem eandem confirmavir. Sc atica ^ 11 ^ugufto acceiTerunr ad thermales aquas Nobilifli- convul- mus Blondel a ConfiliisPrivatis &Status Regis Hifpa- fivi mo- niarum Bruxellis una cum NobilifT. Uxore & Nobilift. tus DominaBailly, illc Scyatica IaborabatjUxorz^m* coti' vulfivii motibus in membrisaffl gebatur per intervallaDo* mina Bailly frequentibus animi deliquiis quotiefcumque natura; fatisfacere deberet, pevquindenambalncarunt in Cxfareano Sc omnesfanati reverii funt. Pauly- Alia Fosmina ruftica Bredana Paralytica balneavit in tica. Porcct cum maximo fublevamine.
Hic venitadthermas Dom. Ramolius vetbi divini mi- Tumoi n ift er Amftcldamenfis cum filio , comporrans magnura tus tumorem in hjpochondriisinduratum , Balneavit Sc ma- gnum fublevamentumhic rdenfit.
Item pinguiftirna braxatorisNivellenfis foemina, fnmma Jumboru l, im b 0 rum debilitate affli£ta, thermis ufa, convaluit. tlcbilicas. Itemcjue Nobililf. Domina Vander Looz Bruxellenfis .UxorNobiliiH D.Magiftri computuump. m.poftpartum
lupcr

AquisgrAnenfium & PorcetAnarum. ijf fiipervenerant & retinuerar gravifllmos dolores omnium junAurw junQurarnm, balneavit in Porceto, & fublevatafuir. aolorcs. Itcm doraicella devociiTa Colonicnfis, laborans pruritu n
.. ' L v « >- v r V • • n PlUtltUS
generali totiuscorpons, bene & iane balneavjtm Porcet. Acccffit codem tempore ClariiT. D. Quail negotiotum Paralyfii Exc. PrincipideChitnay fuperintendens, cum forore, qui & fcon- poftgravem apopleJCiam, refoluttu fuit partis , feulateris Tulfivi finiitri , multifque adhuc convulfivis motibns nocturnis motus divexabatur &c. Soror autem ejufdcm .SV^/c^ laborabat &c. curas pcregerunt in Rofaceo.ille multum melioratus, c ' aac * hjec ver6 lanata abierunt.
AffligebaturGcnerofifT. variisdoloribus fcapularum & Dolor humerortun Vir Scn.iculusIlIiiuriiT Barode Hollinkoven /capula* Princcps Stabulenfis balncavit in Porceto & fanatus fuit. uun
Eodem tempore acceflit ad thermasllluftrifl". & Nobi- . j ^ !i(f. Dom.Comcsdc Rebaucourt prope Duaeum ad re- « udcu- ftaurationem poft apoplexiam lateris finiftri, ejufdemque ml pedisoeudcumatofi &c balneationibusUrbanis.vifibiliter profecit, rertio fempercum augmentorediit non obftantc grandcva attatc.
Item Comesd OzemontLeodiusmultisO^m divexa- Cararri,. tus&c. eos balneando confumpfit &fanus faftus eft.
IIIuftilT. &Excell. ComesdEgmontBelga doloresPoda- ^^VwbalneisPctrcetanisdiflipavitfibi, & fopivit: ac Sto~ ° machum debilitatum refocillavit.
Comes dcMerodc d'Oignies&c. gcnu tumefac'him& Genutu- pedem languidum&Oeudeumatofumbalneandofupera- mefactu yit.
X>omicelIa de Lamboy religiofa inMilin fororGencra- lis, utriufquelatcris paralytica &c. Balneavit in S. Quirino ParaIlt * & profecir.. ca '
AdvocatusfamofusLovanienfisin comitatu uxorisaffli- De fl uxi gebatur & catarris copofis frigidis defiuentibui per ones fri- fpinam dorfi, pfcudoparalyticus erat & vix incederepote- gidae rat, methodice balneavit& hic multo melius habuit.
Incepit balncationcs vernales Anni 1657. 16. Aprilis Domicella AlcxandrinaL'Abbayc, quaepoftfortuitumca-
furou

fraraly/i;
Articulo» rum dc- fcilitas.
Scy.uica cum tu- rnpre fe- motis.
Paralyiis
Immobi- ljtas bra thii.
Loquda.
Oeude- ma pedu tc pruri
:EUS.
156* Defetu potn Thermarttos
fum factum Bruxellis inciderac in convulfonti omnium membrorum, prscipue tainen partisdextra», ufaeft pluri- rnis remediis,quibus nonproficientibus fatis, balneationi* busthermalium fulphuratarum adhibitis perquindenam, fanata eft.
Appulit hic frater laicus Difcalceatus Carmelita paraly- tiau gutturis qna diffieillime & no inceliigibilirer loque- bacur &c. Balnco cufatus fuit. Itcm fraccr laicus minorit* Namurcenfis quifrigoribushyemalibus omnium articulo* rum feu juntturarum fumma debilitate affectus erat, & quafi omnium mcmbrorum refolutus &c. Cornelianis Balneis ufusDomam pedes rediit.
27. Aprilis miffiis eft ad therm.as parvulus ^dolefcens Coljnienfis, diurucna Sey4tiek&mitx\is, cumtumorema- gno inmediofemoris, qui balueis fuppuratus eft; & rupto abfcelTu, rcftitusus &fanatus fuic.
Eadem 27. etiam mifTa eft ad thermas filia juvenis fa- mofiffimiAfediciD Hanfoul exFontainel'Euefqueprope Namurcum,qua: pcr malignitates variolarum facta eft co- cles, & uniirs lateris Paralytica adhibitis a Pacre variis re- mediis medicinalibus, paululum fanitatis recuperaverar, remanferat autem immobilitat brachii, dextri & poftva- rios abfceftus, varia u/cerain humeris&c. hisura ihermis multum nicliorata rediit, & poft fafta eft religiofa.
May 2. reverfa eft ad thermales aquas praedifta Soror GcncralisLamboy, balncationibusautumnalibus prsteri- tisuccumque roborata, eafdem majoris efFe&iis causa& graria, repcriit, &o.bctnuit. Ejufdem monafteriiSororalia religiofa monialis 10. May acceffit, qurc vix, loqui potcrax, nec bene intelligi; ufa balneis Rofaceis facilius, & multo altius loquebatur. Ejufdem Monafterii PriqrnTa , etiam tunc ad thermas venic cttm Oeudamate K magno pruritu pedum, ufu balneorum Porceranorum fanabatnr.
Advcnitad thermas IlluftrifT. & Nobiliff, Comitifla de Queua Equeftrisexercitus Hifpanici Belgici Vice-Genc- ralisUxor,& ipfa Belga,delicariffima,&£ quas incomitatu Scrcniffim.-c Reginse Sueciie tranfiens Alpes correpca fttft
initiante
I

Aejuugraueuflum & Fnrcetantirttm. 137 iiitiante Paralyfipedum cum Spafmis & eorum tumefa^ Paralyfis <£bione, &c.reli&is&negleclis thermisltalicis,& aliis,hic appulit, balneavitin Caefareano & convaluit.
Balneavit in Porcet Generofus Adolefcens bborans a ErouitM Juventute difficultate retinendi uriuam, quiquotidielec- tum malefacicbat &c. ismultomchus habuit , aliimulti & varii fanati funt. Paralyti-
Eodcra tcmporc advCnrruntunatrcsCapucini, primus «usScya- totus Paralyticut, alius Scyatictu , alius Catarris & deflu- tICUS> xionibut amictus & omnes cum omnimoda fatisfa&ionc „ a .
, .1 r r Uctiuxi»
ad propnos larcs reverli lunt. acf .5$: Maij venic adufum thermarum NobilisNamurcen-
fis Rheutxatsfmo detentus, Catarris ; & Defluxiombus Rheum*
obnoxius , ita ut renes & vcfica iis magnis doloribus, tiimu*.
afficerentur&c. Balncis Rofaceis ufus, conmmptis deflu-
xionibus &c. fanatus fuit.
Eodem Majo vcnit adThermas Nobili» Anglus,ante-
Jhac fuffumigiis & mcrcurialibas un<5tionibus tractatus, ^ ^
undc maxima debilitate membrorum affligebatur &c. pro .
1 r r r tatcs
qua nic balneavit& luccurlum pranentaBeum accepit. membr©
In Augufto acceffit thermalcs aquas R. Dom.Bernar- rum. dus N. rcligiofus S. Petri Gandavenfis affliclus magnadc- bilitate pugnorum manus, & ftupidttate brachiorurn &c. Jbalneavit jn S. Quinn©, & fublevamentum maximum hic accepit,
Item huc venerunt ad thcrmaspoft ufum Spadanarum
Domicella Stokart cum focero,MontenfesHannoniae,iIla j5 o i 0rcs
afflidta crat doloribus hypochondriorum, obflruiliontbw, &c
catarris, Afthmate&c. balneavitcum fuccelfu, m balnco Aflhma.
S. Qutrini : ejufdcmSocer, qui poft longa-m & invetera-
tam quartanam cachetticus facUis& hydropifi proximus,
per duosannos Spadanisufus, aliquantulum fefe rcfocil- 9 a ™ c "
laverat, propter oeudematapedum cxSpa,huc appulit &
balneis OendemataPedum fuperavit, fadtufque inomni- Oeudc-
bus alacrior hinc difceffit. NB. Thermopotatio ipfi con- wape-
gruentiffima.non.dum erat in ufu. ^ um -
Spcmpofuerat b ufu balncationisDomicclIa Dunker- 7; m? *~ * jp ■"" * nites.
3 cana

i$ De fotu (S fotn Thtrmarum
cana 25. vel 14. annbrum tympanittdehbomns, defe&ts
menftruorum &c. moriebaturin S.Quirino, diflecto ca-
davereinvencus uterusfchyrrofus & quafi carcrlaginofus
parres circumjacentes induratae &c» unde menftruorura
defe&us, tympanites, & reliqua* Hcipe* Balneavit in Ca:fareano , herpetibus plenus feu Pfor* &c. affectus, Iliuftriflimus D. Baro De Silly, aliquantulur»
fubievatus, cito difceflir, & feftinans abiit. Tumoi Pom. Terfal Gandavenfis, affligebacur magno tumore- flatulcn- fl^ulentO: hyptchondriorum, externopotiusquaminterno„ tus. pro curationc varios adhibuerat Do&ifT. Medicos, varia-
fentientcs, randcm thermas acceflit, eifdem faelicitet
ufus, cum fatisfa&ionc hinc diccffit.
Poftufum Spadanarum advenitad thermas NobiliiT.&
Reverend. D. Spcys Dccanns Collegiata* S. Pecri Lovanit Colica ^ £c ' °l u ' P°ft < m? m perpefliis fuerat varios morbos , & 4cbilitas Colicas 4 &c. omnium membiorum maximc dcbilis &
languidus manfit &c. his thermis urens rcvaluir.
Dominus Lofane Oeconomus aut provifor domefti- Defluxio clls Sereniffimi Principis Condei , affii6tus maximis do- biu&c ^ or ^ DUS Scapttlarum, brachiorum, Scj>atica,Rheumatifmv
&c. balneavit m Casfareano & fanatus rediit.
Item balneavit in Ca;fareano Domicella Coterelle affli-
OczAmtmmScyatica &c. huic quidraritatisconcigit,nem- Scyatica p£ q Uod primaomnium balneatronc fupervenerit , irn
parteaff«£ta rnaximus pruritus , cnth rubore magno , &.
puftulisj contin*ms balneis perfedre" fanata fuit..
In Augufto hic appulit Nob, Dem. de Koing quinqua- Bttrfj* genarius,corpulentiis, ab oc~co menfibus, finiftri lareris " n - Paralycicus &c. balneavk in Cornelianis & pluriniura
hic melioratus fuir.
Repetiit thcrmas Clariff & Nobil. Dom. Quails acon-
filiisExcellentifT. Principis deChimay '& Prarror in Avefi-
nes , pro reliquiis Parayfeos & pede Oeudeumatefo tfc;.
ambabus vicibus fublevamenra retulit. Ircm pro tertia vi-
ce Domicella rehgiofa Soror de. Lamboy jam meliorata,,
sm itcrura accrevit fankas,
Accet-

jiquisgrAMnJium £f Poreetaniirffm. jjj> Acceflic Dom. GnmberghiJenedidtinus religiofhs, an Scabiet-
tiquaca fceda fcc.bie laborans &c. balneavic in S.Quuino
& il a:n luperavic.
Irem advenic P. Capucinus,qui a decem annis balneo- Convnl-
runi u(u fuerar liberatus a convulfivis mOtibus membro- fivi m«.
rum , pncipne manuum 8cc hac vice ut Ieniret dolorcs tu%io-
nepbrytices , (bafmos frequentes pedum Scc balneavit & ^ 1 *' ac ~ l • j ri ■ phiytici ©brinuit defidena. E j-
Item P. Religiofus Caleftimu ex Heruc propc Lovani-
um, bonai complexionis, & actatis &c. folummodo pa- Paralyftt
xalyticus brachii, balneavit in S. Cornelio, & melioratus bucKii.
receflit.
Reverendus Admodum Pater N. N. Provincialij Ca- pucinorum Provincias Wallonir euratiis ag;angrena 2?ra- chii dextri; remanfcrat ipfi ejuldem rigidttas cum flufnre ^pjj- 1 " 8 <&c. balneavit in fulphuratis balneis feu chermis & refticu- rac ,'* tus abiit.
Advcnit ulcima Augufti domicella Angk.toca Paraly- Paralvi- itica unius latcris, cum deperditioneloquelat &c. balnca- ca. vir in fulphuracis mitioribus & meliorata eft, fcqaenti an- 110 rciteravit baliieationes;&majoreseffecrusaiTecutaeft.
Nobilis Dom.Qbert, Vicegubernator in Limbuig af- ^^ 1 " iflictus intenfiifimis -doloribus in jurifturss Stc. balncavic J M " U rn." in S. ^uirino, & liberatu»fuic.
Iu Septcmbri venitad ThermasNobiliiT. & GcnerofiiL" Dom. de la .Seaume Colonellus fub SereniiT. Principe Podagri- Condeo Podagricnt &c. balneavit inSulphiirarisminori- cus * bus. ad corroborationem jundLurarum & accepit &c.
Lc ChcvalierdeSury&c. ex vuinerationc curata gladii inbrachio, illud valde rigidum circumferebat &c. bal- ^j^-j 01 neavit in hifce thetmis fulphuratis & mslioratus eft. Ici- dem GenerofifT. Dom. 2?arode Poulegaifccx Eryfipelace, Ocudeu- Pedem valde OeudeumAtufnm retinuerar, balneavic hic, ma pcdit & fanatusrcdiit.
£?ua.rra Sept. NobilifT. Senicula Domicella d* Argenteau poft habitam gangrenam in femorc , factafque plurcs io* cifiones,comportabac Pedem OtudtHmatofum &«. mifla
S 1 u

f4» fotu 0 potu Thermarttm
ad rhermas iifdemufa, melins habuit pefquedetumuitv Vir Juiiacenfis Patrix , poft ufum aquarum Spadana.'- ees* " rum > P ro re ^ ua -Anajarceshis balneis ufus, adhuc melius habuit.
Jeyatica Icem mulier Juliacenfisafflidta inveteratafcyathickhtl-
neis fanata & reftirutafuir. Invetc Acceffic ad chermas 7. Septembris Excellenriff. & No- tati do- kiliff. Dom. Marchio dePerfan&c.fub Sereniff. Principe lores vul- Condco in 2?elgio Colonellus &c. qtii ut ab inveteratisdc* ncturn. Idri^Hsantiefuorumvu/nerumlevitctui: , quicces nodtur-
nas fempcr inccrcurbances, 1. i&uscbrmcnci bellici infe-
more, 2. ictus bombardaE in brachio&c. balncavic m
fulphuratis ciim maximo firblevamine. ArcIuiA' Item Vicegeneralis &CoIonellusComes deCoIIigny &c. Ncphri- artritho-Nephryticus &e. hic ufus eft balneis & Thermo~ tis. potatione cum incceffu. ut & alii, multi Galli, qui jBourbo*
niialiasfucrant, de quibus §.2. fequenti. ,, . Item D. Dixmudc Valencenenfis propter rsliquias Apo-
Rehqiux , ■ r j n , r r r 1 1
ParalT- P' CX!a # Paralyfeor.
fcos. Icem NobililfimaDomiiTa de Petrigny, affli&a magno
dolore pedum quafi Podragrico. Tremor Acccffit etiam R. P. Jefuita titubznstremore nniverfalh coipons. tot j |ls eot p onS) miae 11011 nifi fcipione nuiiiitusinccde-
ret, balneisufus reftauratus fuir.
foi eodem Scptembri tres Capucini una venerunt, f>ri- Scyatica mus detencus amiqua Sciatica; alter Stttporc dcxtri lateris ftupor p 0 fl- infultum Apoplecticum .• ultimus ParaliticuSy qui Paia y is f ucrac a£ r nuc in Majo &c. omnes priftinas fanicares recu-
perarunr, advenerunr& alri rres Patres, P.de^WirceAu- Stupor guftinianus, cum fluporc dexcri lareris, duo R. P. Oraco- Scyatica rii Moncis aeuti videlicer R. P. de Vos ibidem Regensaf- dcbilitas £[^^5 jnveccrata Sciatica, & P. Mttetmzws debilitatc ge- •§enuum. nuum &c. detenti .• ctiam balneis confolati fuerunt, Sc
conforrati, & fanatiomnes. Etiam Vir ex MoncmedioPa-
rriac Luxemburgenfis Hydropictu, Afcitictu, cuminflatio-
ne pedum , & apparenter fchyrris Hypochondriorum 66
Yifcerum &e. kalneavic in Porcec.

Aejuisgranenjium & PorcetAntertttif. 141
Advenit ctiam Nobiliff.&IIluftrifT. Domina Baronifli
de Tramblcr Catarris obnoxiacumcurnore pedum , co- CMarr >
tuinque convullivis moribus prxc/puc dextri pedis, & *° ! ?d
. \ 1. . r » ii 1 • ■ ',- 1 l wmotw
maxime pnmorum digitorum &c. balneavftm lulphura-
Sis fublevata &fanatafuic.
Icidem Nobilis & RevcrendifT. Domina EnguefoTC, ad
S. Agatham Lcodii PriorifTa, catarris & defiuilioniltttt di- Catarri
vexjca &c. balncavit in parvo balneo cum optimofuc- Hydrop*
eelfu : ficmulier Difcenfis inclinata ad Hydroptfim &c. fi-
militer mulier, ex Monrenacq. eui remanferat f^enterpoft
partum tumidut,Sc altamulier poft perpeffos.gravilfimos Veatet
morbos , inclinabatur ad Cathexiam & IElcritiam &c. _ ! u 1 1 • o n Cache- Bfentes balneis&c. lllai prxvenerunr. xia &c y
Vir Nobilis ex Machienes au Pont, ad Sambram, af-
ffictus gravibus doloribus in omnibus junEluris poft in- Dolorte
undhones mercuriales, balneavic cumfolamine& fanacus
j. • jundtuu-
rum
Itcm Prsenobilis Dom. de Viola &c. a fervitiis Sereniff. Principis dc Condeo variis defiuxionibus obnoxius &c. Dcfluxio l>alneavir & fanatus abivit. nes.
In OcTobri acccffit ad chermas Illuftriffima Comitifla de Steenhaufen &C. pro corroboratione Jpinadorftmufctt- hrum lumborum &e. balrteavit in Caefareano, & obtinuic. De ^'' ltat
Eodem Oot. ClariiT.Dom.deHefden.ComicisSalmen- J^Jcc fis a confiliis & Officialis ih Salm affcctus variis defiuxio- ttibus & pede Oeudeumatofo balncavic in fulphuratis mi- PetOeu* tioribus & fanacus fuic. deumac»-
Mihihaecfcribenti multitudo exemplorum fanatorum * ut ' tasdiumparit.forreetiam legeuci:fcd diverfitasuaarginalis fola cafuum mcrecreat, forfitan eorumdem Varietas, be- nevolos ledtores deleccabir. Annorationes feuObfervatio- nes har folummodo duorum annorum funt, dumtaxar 1656. & 1 e?57- Qu« non alias obfcrvarunr ( fi voluerint) Do&ifT. & DiligentilT. Collegar , aur alii hic Pra&ican- tes , aur Magnarum condu&ores , aut Curiofi itinerans- tes , & has thcrmas vifitantes paululumque immoranresj Qualcs non contigerunr fequentibus annis , temporibus S J vec-

K
Paraly- •t-ici.
Patal cus
yn-
241 Dt fotu fotu Thermarum
vernalibas , & Autumnahbns cx ferme quotidiana furtt, Earumdemaliquas notatudignas , addam&rcferam fed iis non immorando,uttanto citius ad admiiabiliores cn- sas Thermopttationum properemus j Inter lllas notabilcs fuerunt SanatioHCS duorum Patruin .mifiionariorurn S. I, qui cx Americahucappulerunt.
Paralyticiambo , <Iiverfisdc caufis &c diverfis tempo- tibusfc hic in collegio RR. P P. hofpirarunr.Primus fuit P. Ikion Vcrdunenfis facerdos , qui «lum in illa Patrii fervcntiflima. totus fudoribusdifflacrct &c. cx immerfio- ne&naratu totiuscorporis in aquam fontanam algidam, Paralj/ji cftrreprus fuerat, nacta & habita occafione na- vium Marfelianarum, mari fe coninuur, pcr Gallias huc vcnit Aquisgranum, & balneavit, rcftitutufquc fuit : re- cupcrata valctudinc ,-ad fuos Antipodas rcvcrfus eft, ibi- denique etiamnum (quod fciam) MilKoncm excreens Sc Deo lucrandis animabus •operam navans. Secundus ftiit P. LcClcrcq Belga InfulcRus, qui poft graviflimos mor- bos in Infulis Americx pcrpeflos, Para/jjifermtgeneraU detentusfuit, is itincreplus 1000. Leucaium confedto per Gallias Rupclia Infulas Flandriae pervenit; illinc Aquis- gianum cum focio tranfve£rus,hifce Thcrmis Methodice 1 nfus, fanauisfuit, ad Antipadas fuos etiam reverfurus, nifi anno i6£8.dumin excipiendis confeffionibus Pafchalibus Nivellis nimis fedulam operam navaflct, fatigatuj mor= tuus efiet : Vireratquadragcnarius.
Admiranda eft fi reftitutio etiam fanitatis Adolefcentis Filii D. VanderWrekenTraje&iadMofamPoftarumMa- giftri , qui cum Lovanii ftudiis diligentem operam daret Apoplexiataftus, fadtuseft elinguis , & uniuslateris V*- lyticHS&cc. tratFatusLovanii & Trajecti ab ExpeitiiT. Me- dicis huc appulit ad thetmas, & balneationibus congmis temporibusquarto, quintoufus, perfeite' itafanatuseft,ut cvaferir, ad omnia munia paratiflimus ctiam thermoma- ftyges offendere. Notanda etiamfuit acceflioadThermas NobiliiT. &Generofl~. D.Baronis dc Lovignis, apud Hif- panos Capttanei, C#Ionelli , & Gcnaralis&c. cum Ex-
P«-

Aqttisgranenjinm t$ Poreetdttarum. Ttf pertifT.D.Dodtore Hanfoul condu&orc&c. laboranspoft RigiAf- tanationem vulneris rigtditate ejufdtm brachijdcxtri&cc. tas .. Bl *° cjua impediebatur fcnbere » pileum deponere &c. htc tntiqito ftillicidio niaxime fublevatus cft.
Non immemorabilis erit Obfervatio fa&a in Genero- filT. D. de Battines Gubernatorc in Orchies prope Dua- iMedi- cum^afFedtans fanationem aPodagracommifit fe ncbulo- camctu* nj circumforanco, qui pollicebatur totalcm fanationcm pataly- &cc. is dato medicamento purgante peffimo,pro fecrero ucum - curativo , fufque deque illo purgatus eft , & in violen- tiffimam colicam incidit, inde Parttlyfim ; hic aliquoties reverfuseft femperque meliorationes obtinuit. Fict iterum deillo mentio §. 2. in thermopotatione equina.
Nobilis eft eciamillafanatio , quze contigitadmodum Reverendo Domino D. Antonio Chafre Abbatix S. Ve- dafti Atrebatenfis Magno Priori , quiexpotationibusni- mium nivc refrigeratis Sc aerum foncium algidorum in Verfailles repercuffionibus &c. ita Paralttietu dcvenerar, ut altera manurcfici & pafci dcbuerit &c. hic reiteratis Paralyti- balncationibus convaiuir,muniaque Prioratus fui egregie cus - adminiftrat. Quidfimilc contigit Reverendiffimo N.N. Prxlato S- Bcrtini Audomarenfi, &: aliis quam plurimis, ut R. P. Francifcoa S.CIara hujus- conventus Carmelitse, chorum modo , & refe&orium frequcntanti , ufitata futcra in manibus comportanti, uc parata arma contra,. Thermomaftyges..
Surditatibm fubveneruntplurimisiAdoIefcensHuenfis frequcnravit hacc balnea , nullum audiens pulfum cam- *" s " panarum , bombardarum, immo ncc tormentorum bel- licorum &c.repetitis aliquoties balneationibus&; Stillici- diis in S. Cornelio auditum recupcravit. Captata occa- fioncfamofifT: D. Iacquot antchacinfuis furditatibusejs- dcm melioratus hoc autumno easdem repetiturus htic advcnerat ufufque fuiflct,ni aliunde infirmitatcs fuperve- nientesimpediviirent.
Ut brevis fim, tacebo innumerabiles alias,'hinc inde fa&itaus , immo &illas » qu* communicer contingunc
m

144 Defotu # petu Thermarut»
in balneis.Pauperum circa Scabinfos. Vlcersfos , expul- Sanatio- fiones efchararum offium carrioforum &c. pro quibus bcs pau» quantJoque cogimur dilatarccutes &c. & fragmcnta «£- P5«»>. tra b ere Scc. nunc ad alias admirabiliores.
§• I I.
Cur* Jeu SmationesTherm$potationum.
ANimus erat has obfcrvationes dare, juxta enu- mcrationes & ordincm morborumpofitorumia capitc iz- atquia nou ita contingunt, fed mix- tim; hc etiamillashic promifcucin(erimus;quas BcnevolusLecT:or(fiplacuerit)eifdemnumensi,i $.4.&c. applicabit, przcitati capitis.
Inceperunt thermala hnts Hydropotationes , omnium ferme primi przfati in curis 2?alneationum, ExccllentilT. Illuflrill. &GenerofiiT. Galli,dePerfan,Colligny,la 2?eau- mc, Lofanc, laSavetat, &pluiimi alii, quorum grandis fatisfadlio&fixliciilimilucceifusoculares, cxcitarunt Me s jam acidularum Spadacrenc inftrucfhim, has Thermopo- jationu pro eapacitate fufcitare, ideoque ad examencon- tentorum fcu Anatoinen inbifcc thermis progrcflus fum, quibus inventis , conceptis & bcnc cxplicatisper to- fum hunclibcllum, ( Z>eofitGlona Jillzverc, modoper- rennant , cum tali applaufu yk/edicorum cxterorum , & fructu Infirmorum , ut undique gratias immcritas rcpen- dcrinr,&rependant quam plurimas : illisomnibus calttt addiderc admirabiliscarumnatura,&adrairabiliorescfTc- Am, undc hocopufculum.
AntecedctinThermopotationc mcmoratzlllultriffima: Profuat ComitiiTz deFlodorff. SororNN. quz huc aflociansprz» abftruc-l faam Paralyticam, ipfa laborabatmagnis obflruBiombm , i bilit»' ^ilitAtibiuflom&chhlcleritiA, & langoribus &c. Ther- tibusfto- ma ^ es meth.odice & animose potitavit , ad quantitatem machi circiter 100. Unciarum eas folum nodhi ( totaliter ta- Slc. menj emittebat; completapotauoncniorbosfuosfupera- v.it, & alaerit.sr Yixit,
Reve-

r JluisgranenJ!um '{0 TorcetAaarttm. 14/ Revarendiflimus Admodum Dom, JacobusN. Abbas Cambroncnfis , bis in uno anno rentaverat porum aci- dularum Spadanarum fruftramc, dum lentk Febre tabef- etret, corpore arefceret, ejfetque eacheclicw. nnlltiu appe- ?' ^ "* tituf, imbecillu t m[omnis , inquietui &c. confulratione 8. cacliedti Medicorum huc ad thermales mifluseft, quibusfecom- c is,itnbe* mittens fub diredtione noftra, ita profecir, ut fpatio cir- cillibus citcr ll. dierum, quocumquevellet ambularer, quatcam- &e - quevelletcomcderet, dormiret &c. Sc defir.ente fcbricu- li, ariditate, pruritu, inquietudinc &c- convalefcens abi- vit fic & alii.
Cdf^fAr/rfdetinebatiirNobilifn D.deWagnies inequi- Cashe- tatu Belgico locum tcnens Geaeralis Don Francifco de xia&cf Piado &c. bibit thermales, & foli potatione quiantevix potcrat progredi, ncc virrum renere nifi duobus pugnis s & manibus, appctitu dejectiflimus, Rheumarifmo ante- hac affli&us&c. thermalibas refocillatus, liberius ambu- labar, unica manu bibebar , colore refloruit, &c. & vi- dcnttbns omnibiis revixit.
AbIcleritia liberabaturqusedam Domina quatriduana j^ ct j • thermopotatione illico (cihcct redeimre bile ad inteftina> quac antea per habitum corporis difpergebatur &c.
a Capitead calccm totus Itlericm fuit R P. Ifembeck S. J. Concionator Bruxelleniis , confilio A/edicorum huc appulir ad thermales.toto corpore dixiffes dcauratum Bruxellis pro potu thcnnalium pra:paratu$ erar &c. hof- pitatuseft in collegio &c. ad cum non fuccederer probata potatio , repetita pcr ahquot dies prarparatione metho- dice, fuccefTerunt aqux, & qui femidefpcratuserar , fuam idreritiam deferuit & fanatus reverfus eft, duobus aut tri- bus annis poftidem contigit, venit,& rediit, 5c iterura curatus manfit.
Hic referam admirandam fanationem CcllKT. & Ex- ccllentifT. Principiffe ac Abbatiffse inThoor, nataccxCo- mitibus de Manderfcheidt Blanckenhcim annorum circi- ter $6. qua: diutiffimcaffli&a, confultatishincindeClarin r . Medicii & affumptis omnis generis medicamentis, uc
T nior-

t^S De fotU ¥°tu Thermmtm
bos fuperarer,nempe fekriculam /entam<\ua contabefce- bat, & ita, attenuata, & ernaciata erat, & vix pellis h*re- ret oiTibus, cani vomitikue frequentiffimis & torminibui ventris .infuper cacheclica,a/}hm4tica<:zar t (iivex&bnm pul- pitationikuscordis, & animi delifjuif paflic-nibushjjle- ricis, denique tota languida & inappctens &c fuper ca- fum confultati fuimus cum Doctiff. D.OlivacolIega&Co Noseam ad potum thermalium vocavimus, infimilibns fupremum rcmedium , refolutionibus noftris fatisfa&a, etfi paululum relu&aret Medicus ordinarius ex Mafcck, huc venitad potum conductounaeodem Medico, Ther- niopotarionc Methodice utens roelius h&buit, &perfeve- ransamalis his omnibus refurrexit,& modo alacritcrim- pinguata, morborum immemor, laniffima vivit, ubiqur thcrmalcs depredicans.
Notabilis ctiam eft fanatio anni 1^84. Admcdurrr I&eritia ^*^' ^ mis Abclis Hubreck Minorita: Eelgar, antehac jn'ipiens Guardianiifrnchenfisprope MonresHannonia:,cum ther- hydrops. mopotaret in curam CachexU, IeteritiA, & incipientis- salculi Ujdropifs : incidit in nunquam animadverfos, aut nota- rcuale*. toJ dolores maximos nephryticos, calculi renalis hseren-- tis in vretcre, nuclei corni fimillimi j nullis aliis juvanti- bus medicamentis, eumdem continuata potationc pro- trufit, & in duaspartes effregir, & a morbis libcratuscfh Hoe anno 1687. thermopotationes rciteravitin prxcautio- nemrecidivae , & fanus abiit. Quid fimile ferme accidit FamofifT.&ExpertifT. Chirurgo Montcnfi Hannonia: Iac- quot, qui cum hic elTct in comitatu ExcellentifT. Baro- nus de Quincy , una cum ClarifT. Do&ore D. Bourdon Cameracenfi,ebibentesthermalesmedice poft potatioues aliquot dierum, noftu fummis doloribus nephryticis pre- henfus eft, fomcntationibus & aliis ufus , fequenti mane s in matula, fimilcm renalem calculum emifit, huc ufquc ignorabat fe tali morbo affhgi.
Infignis eft etiam per thermopotationem nuperrima fa- natio R.P. Jacobi Alkctminorita: Provincix Colonien- fis, qui ciim Bmllx per annum & ampliuslu&afTet cui«'

. r j1quisgritntnfltim PercttAnttrum. 14*7 •periculofiflimis morbis Cachtxia; Icieritia, fummk tma- CachcJtfa ■ciationt, nattftis, vemitibns, fti, ftbnbus lentis, indtgt- l" 8 ^ 0 *' flionibus, inctpsente Hydropift {£c. obfervafTcrque reme- ,^°| n | tUS diapraifcripca Experciff. Msdicomm, Z?onnenfium, Co- Hydio^s lonienfmm &c. fine magno folamine, huc ad nos perve- nit , in vere anni 1687. & thermopetatitni ptrfuafc fcfe commifit, quabenc & mcdiceurens, icaab omnibiis in- firmiracibus liberabatur uc renovatum hominem dixifTes muniaque rcligionis fux pcrficiens, ad carhcdras miffus» concionator rnodo inAndernach exiftic.
ClarifT. Advocacus, D.dcCovetz Scabinus Limbar- genfis &c. Vcrus Spadacrenus fcu i?obelinas , qui uc fuis Obftra* malis obviaret, fingulis annis acidulasufurpabaf; eratau- ^ 1 ^""' tem obflrufiionibus addiUus,rub~ltbus,inflationibm hjpt- £ atU j S> chondriorum infupcr ventriculi debilis , naufeativi ,fti- nau fei, bundi , depravatiguflut & calculis parvis obnoxius &c. depuT*- tanciem me perfuadente mutato coufilio , &rcmedio; tio fgus- hifce thcrmalihus fefe addixir,&thermoporavit, quibus ^ as&c - itafe fublevatum fenfit, abomnibus qusremoniis, ut de- incepshicfixumdomicilium elcgcrit,utremedium fcmper ad manum haberec , & de fa&o quociefcumque miiu- tur, thermales afTumendo, prx-fervatur.
J^alis his jnvalcfcentibus fubfequitur plerumque Hy. Hydra- drops in hanc inciderat Adolelccns quidam i^fontcnfis pifcs. Hannoni2,nominc Carolus lc Febure, Gandavi imprcf- fionibus librorum operam navans : is audita & evulgata fama harumcheinialiumjfpebonafretuSjhuc vcnicin Au- gufto, chermopotic.-ivir&c. faiuis & alacris poft thermo- pocarioncsDomum reverfus eft, & qui putabacurab hero Gandavcnfi mortuus, ab ipfomet vivus rcvifus eft.
Jacuerat per quadrimeftre, in Xenodofhio 7?avarico Leodienfi, fub cura ordinariorum /><fedicorum Thomas Collart, ccircirerquadragenarius , defperarus a Medicis, attamen hic mifTuseft, & longo labore huc veuic, eiintu- mefcebant venter, & tibU, valde epprituebatur anhelitut, vires deficiebant, langttebat flomachut &c. his rhermopo- tationibus utens , vermts aliquoc dcjccit ruberrimos &
T 2 mag-

148 De fetu & pot/t Thermarum
magnos&c. remiferunc, fympcomacas, & quocidianapo» tatione profidens, fanus pedcs rediit.
Vifus eit &ccrcius Claudius SchaneauThencnfis Lim- burgiquondam miles.is Spadacper duosannosfaniracem quaefiverar, ibidemque tcrtio anno per duos menfes hx- Aftites. terac, Ventre admodum tamido , renitente afcttico facit pallida &c. tandem has thermales acceflit, quas mode • rate, & medicc fumpfit, & continuavic tanto effeclu, ur libcre fedcre, ambulare, ventrem reprimere, &hincindc movere &c. poftct : fpcrans in dies meliora abivitlauifll- m us.
Anafaica Laborabac anafarca R. P. Englebertus Capncinus .Sruxellenfis, hic miflusa Mcdicis confultantibus, Ven- trem,pedts, tibias, manus, humeros inftgniter habebat tftmidos, t$ ex ferofitatibus pellucidos &c. hic apud RR. PP. Capucinos inlectocoaciuseft eporareacjuas therma- les, quas foluiiimodo, ad 40. circicerfoium Unciasebi- bcbac; cumque maximocum fucceiTu per 30. dics con- tinuaiTec, fingulifque diebuscopiofiffimasper Unnas,aci amphoras emifillec, incerdum nigerrimas&c. fupervc- niencibufquc laxacionibus vcncris, quibus vifcofa, varie- gata , mordicantia excremcnta repuigabantur &c. fec- vanfque exadtam dic-fcam&c. fenfim emollittiseft Venteiy pedetentimquc evacuatis fetoficatibus, vifibiliterquc de# cumefcentibustumoribus omnibus, piiftinum ftatum re- cuperabac & reduxdomum magnalia thamalium deprs- dicabac.
Idem concigit famofo chirurgo M Lucq Neoporcenfi tn Flandria,qui etiam praecer-Spem propriam a fua Hydro- pifi fuit fimiliter adjucus.
Acceftit ad thermas admodum Venerabilis & eximius R. P. Prior Monafterii S. Huberti fcrnic fexagenarius', Afthim. jam dudum Ajihmate divexatuj, & aliismorbisobnoxi- us, hac thermopotationcadjutusdomum lediit.Huic aiTo- Lcuco- Clatus erat Nobihs Domintis D. d'Aubles ejufdem Oppidi fk !c S S Hubcrti Prxtor, Valde Leucophlegmaticus &c irticrat auacioncs Mcdicorum exPhilippopoly. confulucrat do-
dtiffU

Cache-
Thermarum AqHisgrnninftnm. 1-4^ &if!imos Azedicos Namurcenfcs, Expertiffimos Leo- dicnfcs & ahospracticos. Hic thermopotationc mc- thodici, omnia membra detumuerunt, conrbrtatus in Ventriculo& in omnibus vifceribus &c. femifanatushinc difccffit, pofteaveramianitatem adeptus eit , & deinde- pancratice vixit.
Fuit a!ia domiceila Dom. d'Eutighem Lovanienfis etiam Leucophlegmatica, cum frecjttcnttjfimis vomitibm, nattftis,dtfficHltatibtts rtjpirationis, cachetlica, pallidico- ^icaLcu' leris Z£c. A/edicothcrmopotitavtt & optimehabuit : Al- cophlcg- rcro anno(nefciocujutconfilioJSpadanasachibuitin me- matica, liorem medelam, fcdiis non proficientibus , iterum huc rcdudtaeft aCiarilL Dom.DodroieLovino, fubquo.Spa» dacrcnem fuam perfeceiat &c. hic reiteratis thermopo- tationibus fceiiciiTimo cum cum lucceHu, convaluit.
Thcrmales has aquasPulmonibus &Pe£tori quafi di- catas & fpecificatas elTc, ac Afthmaticorum azylum , apud omnes Medicos in confcffo eft , rationibus & effe- ctibus comprobantibus , nec horum morborum defunt curationes, ncc iilorum obfervationesquipercasprofcce- runt ptimus hic efto , niinorita Tongrenfis hnc mifTusin Majo Afthmato Leucophlegmaticus &c. qui Thermopo- rationeconvaluit. Alter ent Canonicus & Dccanus Tor- Afllupa? nacenfis R Admodum Dom. Fromont. Item NobilifT. ^, 1 ' 1 '" 5 '' Dom. Fabri Bonnenfis a confiiiis intimis Sercniffimi Prin- eipis Ele6tcris Golonienfis &c. fed infer hos emicuit R.Dom. Pillegium Canonicus fenior S. GereonisCoIo» niae, qui dum manc , tantum c lecto furgeret per ho- ras Afthmate corripiebatur& ita opprimcbatur, ut infe- dili vicino incurvatus, &immobiIisfubfifteredeberet&rc. isita thermoporationc profccit, uspotuerit primo ambu- lareinPotcet,dein Montem S Salvatoris afcendcre,tum ad pagos ire vicinos, ante rcditum. Accidit in congregatio- nc Capitulari RR. PP. Carmelitarum Provincia: Colo- nicnfis, R. P. N.Carmelitae,affignatio habitationis ic mo- derni Supprioratus inhoc Conventu.qui moieftabatur in- cipicnre Afthmate &c. nac>a occafionejebibit thermales in autumno Sc moio alacns & lanatus vivic. T j Altuf.

;Riuce- ditii.
Tuili.
• Tumo- res & .Schyiri.]
Dolores CoLici.
ji^jj T>e fotu & potu Thermarunt
Alius adolcfcens zz. aut 2$. annortim Pater fpir/tualis Capucinorum in Orchies &c. ita quandoque anxieb.uur.j .Aflhmate ut nccloqui, nec grclTum facere, nec in lccto fedcrepofTc-t &c. lllinc hucmittebaturadthermales, tran- fiens Leodium reconfultabat 4. vel /. Mt&icos, quiom- nes (ut folent) Spadam mittebanr, excepto folo cordato GlarhT. ViroDomino Rolans, P. M. quicum ad therma- lesdeftinabat, cumhocaddito, utfi Spadam iret unaligo- ncm comportaret, quocitiusfoiTam pro fepultura perage* rcnt, certii non reverfurum: mutato coniilio huc venit» potitavit tbermales & fublevatuseft, anno fcquenti reite- ravit thermopotationes, & fanatus fuit : de poftoptimc conjugatus, alacritcr vixit: fic de aliis quam plurimis.
Subvencrunt Raucedini R.P. de Lavv , ExpertiiT. D. Do&ons deLavvBruxellenfis filii,Minimorum ordinis &c< fic tufll cujufdam Patris Minorita? Conventus .Sollani, quihicequcs, pr« debilitate venerat, laetuspedes fanatus rediit.
Tumorem magnum & hypochondriorum £5? ventriculi vifibilitcr imminuit fotu& potu R. F. GilbertusdeS. Au- guftino, Leodicnfis Heronomita Efcurialis Hifpania:, fa- cicm mutavir, appetitum rccupcravit &c. multoque mc- lioratus fuit.
Scbyrros varios actehac etiam animadverfosab EpertiiT. Dornino Carolo Ogicr p. m. diflipavit potu honefta mi. trona vidua& a doloribuscolicis multis in vanum tentatis aquahac potata immunem fe reddidit. Ut & in Julio R. Admodum Patcr Godcfndus Marquis , cx Provincialis PP. Dominicanorum 2?ohemiaj,&Moraviar, qui difcuflic in te-gione Ventriculi tumorem pugno majorem, laudavit- que in fe efTcc~his thermalium, qus ctiam eundem acolicU frietiUtbiibMS liberavtrant. Divcxabatsr per intcrvalla^»/-- ridis Colicis, & intollerabilibus doloribus NobiliiT. & Generofiif adolefcens D. KoIfT, Ampmanniin Monjoje filius, quarum violcntia faepe in terram concidebat, & fefe adinffarvermis convolvebat&c, femperin caffumad hibuit mcdicamenta,immo fruftranea fuerat eehabitatio
pcx

Aqukgranenfium & PsrceUn4rum. i;r jJeranmim inregrum,apud famofiffimum Mcdiciim,&c. randem Methoclicn; bicpotatione ufiis, benc curatusfuit, & alacrirer vixir.-fic eaclem potatione fa:vifiimos& inve- teratos dolores eofdem Colices mitigavit & fuperavitll- luftriflimus Baro Frifius, & alii plurimi.
Confcrre Ijthiafi, feu caiculis vexaris plufquam cerruni ^jjWf*' & quotidiana excmpla fidem amplilfimam faciunt, nec illahic dcfuntrCotripiebaturTrajedliadMofam gravijjimo dolore nephrjticoNobilis Dominusdc Staindt Salichbur- genfis.cum colicis &vomitibus&c. Illinchuc accurrit& in paroxifmo ipfo, aquas thermales exhaufir primam po- tationem ad fontem rejecit cum copiofa hile porracea &c.animatas eandcm illico reiteravir, &quinquc dierum fpatio, calculo excufTo renali, omnium dolorum expers abivit.
Idem contigit ViroCIarifT Octuagenario, Juris Con-
fuliifT. &concivi, violenta & moleftiflima Stranvuria Ia- - , „„
• i r r acranfnj**
boranti&c. qui cpotis m Inlio tnermalibus, cxpulfifque ji a ,
calculisfeptem velnovem fanitati reftitutus fuir.
Adfuit fonti & bibit thermales juvcnculus Trajectinus ad Mofam filius Magiftri Hetmanni N. Chirurgi qui o6ta- va vel nona poratione, calcultim renalem nuclei corni fi- millimum dimifit &c. \xtas ad lares rediit. Vifus cH alius qui aftuali potatione , & cmi&ione ad murum perfregit cdculum , fragmentaquc adftantibut oftendit & mihi. Parochuni noftriMater, caleulum dejecit, & adoloribus " , nephryticis liberata fuir. Item Religiofa in Xcnodochio ^^jk noflro eafdemgrarias bibendo rhermas accepir. Itempif- toris Uxor , dum eas etiam incuric potitaret, vittipera- retque thctmales, doloribus nephrjiicis comprehenfa, 4u- os calcuioseademnofte , iinc admiriculo emifir.
Addam cafum integerrimi vinmercaroris , civisnofUi Jacobi Buret, qui neceffitate & hortatu porirans ther- males, unico dic undecim calcules depofuit, fubfecuti funrpoftrie alii, &tanto impetu deturbati , utinrenibus venulas dilaccrarint, ha:mina.'que plurcs fanguinisfubfc- eutas- fint&c. & convaiuit. Bibebat Thermalcs caicu--
lofus>

£ j. 2 Defotu potu ThermArUm
lofusR. P. Iofeph N. AntucrpicnfisCarmelita difcalcea- tus, quitempore thermopotationisadquadiagmc.i c dcu- los donavit globulorum plumbeorum fpecie , capiulam fcmiplcnam &c. ridcndo fuadcbam gcmmas pretiofas, ai inde poflemus ambo dkcfccre.
VenerabilisD.Kaztenin Ecclefia B. M. V. facellanus Se confraterS. Ioannis Evangeliftae &c. calculum ferme per annum dolorificum , in uretcre portaverat harrcntem , potu thcrmalium 8cc. cundem propulfit magnitudincnu- clei da&illorum &c. Laborabatquacdam Ultrajectinaad Mofam Duodcnnis s Calculi OfKciarij filiamagna copia calculorum vefict , fragmcn- Vdicx t° rum lapidum co&orum fimillimis , manipulos una vice reddebat , quos etiam cum aliis vidimus : contra quos fruftranec multoties aquas Spadanas ebiberat , & cumillas non pofler amplius continuare ; monita &c ad- hortata, cum patrc &matre hucvcnit, initiansthermopo- tationes , omnia ad optatum mclius fuccedebant; poftes tamen aliquantifper pcr aliquot dies emanfit uritrario , nihilominus animo/e cbibens & balncans in S. Quirino emifit .calculum ad magnituiinem olivar, tk urinas tan- ti copia per totum diem , ut pluribus potationibus jequivalerent, unde illi non amplius vifi funt, fic fana- ta & reftituta fuit, & modo maritata eft. Calculas Laborabat ctiam ( qupd vix credetur ) veficA caicule veiW vago , errabundo , & volubili , fsepiflime emi&iones cftiacTiiis impediente Nobilis Italus Dom: Crlli , qui jam dudum confilio Medicorum Bnixellenfium ad lytliotomiam feu excifionem condcmnatus eratParifios ire , ut pote, qui Spadanas Sc thcrmalcs tranfportatas , jam fruftranec af- fumpferat Confultantium aliqui cum adefler vernale tcmc ptis congrucntiflimum , cbibitiones aquarum therma- lium ad fcaturiginem pcrfuadebant, quod elcgit . & ther- mopotationibus 10. vcl ia. dierum ad fontem ebibitis , illum in 6. vel 7. fragmenta feu particulas eflregit , &C divifumthermaleseduxerunt. Aliquando thermalestranf- portatas rcbibit &c alacritcr \iyit.

Aquhgranenfium # TeretiAKtrum. ij§ His cuns lyt hiafeos accefTorinm fuic emi&io adrniranda vermiculi x7w;*,bombicini, pilofi» VernicaH gyrati, multipedis, candati, oculaci, & rubri Tf " &c - fada i filio Huberti Jofespki Dor, Her- " ~~$ vienfi , hic ftudicfo; cura frequcmer fummis S premeretur itranguria? doloribus, £V quasde- ponebat urinas , albidat 3c mukum turbide appareren»&c. fufpicatus colleetionem cal- cularem in vtfica (kc. hortatu meo , aijipica- tus eit potadonem thermatium in fine Julii. Quarca pocacionc domi, ubi diftindtc jUflus alTervabat urinas s in vrinali vitreo mundo, talcm vermieulum vivum emifit , quem pro raritacc refcrvo • & figuram appono : paulo paft fecundum emnixir, fed mortuum. Nulla deiu incommoduatc vixicmodoque uxoratus . eft.
---="Tln-n»«j'cyiiiuc-paleuIi» vefic»;n repare leniunt, eandem- que confortant &c corroborant, glutinofkfyue excremen titi/u vifcofitatu diflblvuat, imm6 &c parnculas calculo rum abradunt, ut notavit &c raonftravit farpius Nobilifr. t \ t i x ^f, Sc Amphil. D. Conful exRiga hicin curis degens; quicx cofitattf. curiofrtate proprias urinas totus calculofus mandabat tranfcolarc, vifcoficates, & phlcgrruta retincre, & exfic» carcquas poft exficcacionem adinvenit & vidit in calcu- iofam matcriam converfas &c. Hinc auctor fuit, ut cu- liofius cxaminaverimus efficaciam fontis, SC immergere- mus ludos , fcu calculoshumanas in cadem aqua fontii, & folummodo pcr dicm infundercmus; illi partim in- venti emollitijutcera, & pafta, parcim diroinuti, partim in arcnas redadii, fed his fatis.
Hinc cvidentirfiinc* colligere licet, quid etiam earum- icra potatio infciviic poffii ZJleeribus Rhenuzvt&yefica, j^"^ recentibus, £i invcteratis; utpote ad illaquafi fpecifica , &ve£«e Sc remcdium completum indicationum omnium.
Non referam quid fotu Scpor» •'•♦ -vocandis menftruit, ^uidincttrrigendo^-r^™ 0 <tf<*"n«ic prstftent: ha-
V b«bunt
Ve/icar ticreme-

554 f nts * & p tK Thermtrxm
bebunt Benevoli Ledloi es ex ungue Lconem, Filiola Es- pertiff, & FamofuGT. Medici Leodienfis o&ennis vel no- vennis, incer alios morhos affligebatut a 4. veS f. menfi- Ifflnvi- k us Uttritu vifiido , glutinofo , variegato coiore
umUtcn mordaci, dolorofo &c. fruftranee rnedicamentis cutata Bum. fuit &c. huc a Parente rhiHa. , eifinguUrem curam ad- hibui , Sc iili potationem ad toierantiam in initio Junii inftitui,qusipauxiiIo temporc abhocrariffimomotbo , irs tantilla xtatc perfe&e convaluit.admiranteproprio pitre; Religiofa nunc vivit. Sterilita» jQ_aid in fteriiitatibus faciant, dicara paucis; funt uta- djfubve- queubiquahis thermalibus facbe raatres, ferrae toaes , aiuut. nustiesad hsc, autfimilia afpiranr, bucquc veniunt, dc» fidcmos effecl:usconfequtuitur,noviqus:bisver.itad-ufus thermaruns & toties proIificavit,cnari'areomnes omnin® taediefum eftet, juvenes.-quandoque fenkuhe illud ber.e- ficium prarftolantur horum cffcctuum fingulis annis "obfervationes fnnt.
Avcbunt refcire,Anconferantin Hamtrrsgiis, feapre- fluviis imntedieis f&nruinis i Dicam ratienes datae fuac fapta pag. 111, Scc. funt &C hic exempla 5 laborabat a fep- tem aunis Mercarons Uxor fluxu immodico menftruo- Hfcmor- rum fenfimquc tabefcebat, & fiebat LeucGphlegmaticA sagiai & & inappetens,Ianguida 5cc. commodc, pnrcd, fecerta yiofluvia tJofl thetmopotataScc.ii; recreata,ordinate meliusfluxe— umffAtas tuati & revivixit: Idem contigit religiofre Atuverpisnfl ^°" pe " Scc. fed przcrpue' fanata potatione fuit, una noftrotum Confulum LL.or ,.qua; vere erat Evangelitica cVc. nec amplius prchflcationes fperabat, potu iblo harum ther- rnalium cum dirc&ione, fanata eft intogre, reproduxit 2. vel j. proles, & jam tum alacriter vivit; IlIuftrifl.D.Baro» sius dcLiqueprope Gandavium ad fiftendam ordisariatn Stfrequentem Hsmorragiam narium eas ad quindenam mechodice bibtt, & fanitatem obtinuit, una vice pclves pieiiai cmUc^hat: idcmcontigit Joanni Prcvoft Spadenfi & conftanter fuit iau**~ . f lc £- ia junior faniofiff.D©^ ; Haiafcul, abHsanoirpidwn n£** *? ^ a ffi m
Obfsc-

jfqHisgraninfam & Pertet/iHHrunt. rf f
©bfervatu dignum, niifliisfnitadpotandum thermtlcs a ClariiT. & ErpertiiT, D. Betting, Medico Bredanenfi , Afeceffro Bredaniis Patiens , attatis cireitcr triginta annoram , la« »»"rn»s borans t tumtre 0 doUre hjfiehettiriiJiHifiri; hofpitium curaa1, fumpfit propc fontem , apud Lanionem Scc. pleruraque thcrmalesinle&o ebibcbat dB*dscima tcI ij. potacione , cffra&us eft abcefiuj , di&i hypoehendrij, fefque deque repurgavirpelres plcnas fanie , immp pellicnla», feo to- micss particulas, &cuindifcriminevicspoaW, fororcin accerfere Brsdano ; uffit, adveniess illa quem putabac raortuum 5c fepultum , iuvcncrit vivei&ceni, fenfjmquc eonvalsfcentem, Sc paululum hic fnoraca , esfociliacum , per Mofam fecum redusic. Idem centigit IlluftriiT. Sorori Baronis Frifii fupra memorati in curationibus colieis, cul jsericando thermalcs apcrti funj abcefia Mefcntcriti pro fanic2Cefua. Alia CamiciiTa , votnitu emtamiccs nigcrri- mos eadem pocacionc compcfcuic, Sc ab iliislevatafuir. Juvenculus Joannes Mol fcpcennis,Civitatis Athenfis in Hannonia, Mercacoris ditiffimi nlius ance trcs annos vc- nic huc in comitatu Avunculi, tum Urbij Secrcrarii, tk. fub directione ExpertuT- Domini Do&oris Murecz qut poftperpeiibs varios morbos, languidus crar, &itacibia- rnm imbecillis 3 utibiquepsrrarideberec, & vix feipfum fuftinere poiTet, cum ti&iamm nlierihw & topltis fivetie- vnoribm in pcdibus, genibus , metacarpiis, &brachiis, hinc inde adovicolumbini magnitudincm Scc. regularitcr tbermopotitavit, balneavicffcc. omnind fanatuselt. modo ludic, curritquecum fociis.
Exfupcriiuitatciainnafermentiacidi, feufucci Pancrca- p arac „ tici,diii,noctuquc ad animi deliquia, torquebatur fame canina tanina ClarifT & GcnerofusDom. dc GroiTelicr Val. nce- fcmoibi nenfis, continuo cibaria , uf infatiabilis ubique compor- muwta- tans,&c. potatione methodica harum thermalium acidi- rumc [ ui - tatesillasfiipcravit &•fanitatidonatus e(t. Similesquoquc ltm - UI *" crTeccus percccperunt plurimi alii abundantcs humoribus :55ibiofis,falfis,amaris, & acerbis&c.
Prsctetico au:umno miflus eftad daeiraopoutionemab
V 2, Expca»

D* fitu &P«tu Thermarunt Expertilf. D.Lamelm, Nobilis Sc Generofus D. d'Eipine- alias de S. Remy, Valencenenfis, auatis circiter it. ann»- rum, afflidtus fasviffimis torminibtu, Sj atrocijfmis doU- loribusventrisfiamlintis, cum inappetentii , Melanchdlia &c. quouescumque tractab.it, autmovebat Ventrcm ; glifcentibus flatibus per intcftin», ita iiuonabanr, ut di- xiflts tonitrua.&ita violeiuerperoefophaguit) &oserur»^ pebant corruptis faporibus ; naufeas pariendo , S£ utiis candelas exringuerct, fcneftras & portas fcrme daudarct &c. impatiens aliquantulum totalem thermopotationem abbreviavit, Sc repurgatione valedidHonis moriftrante viain, fufcitataeft naturalis copiofiflima fupevfluitatam & dcpravatorum humorum unius aut altcrius ditifuperpuo gatio, quac tamcn ipfum timidum reddidit, & fcrnic irs dcfperationem traxit ; nacla occafione , taiiter quali- ter contentus difceffit .• jam audioipiwm ab hoc rariffimo morbo liberarum , & alacriter vivere. In Maio fuerac N. N.R.P. Orarorii Monti» acuti Antverpicnfis , rutti* biti (3 flatibut ventricuii multum divexatus > fine appc- tentia. &c. hic notabilircr thermarum poratione fuble» vatus, promiflum ftatum cafus non fignificavir.
Nunc admiranda, qua: in Febrtbw i»termittenti>- bns faciunr,.edifleremiis paucis: nihil frequentius , aut: Ecbres certius curis feu fanationibus Febrium intcrmittcntium intcimitc tertianat obliterant per multas , vctcrcs, & recentes;, j^fUrtauaf CimpliccSi duplices, triplites curant: aban- nali quartana leipfum liberavit Nobilis Batavo-Ultra» je&inus, & Medicus. Triplici quartana inveterata con- ffi&atus, & emaciatus hiccrat Prasuobilis Dom. Da« lencourt Lotharingus , potatione chermalium , unara poft alteram dimifit, & abiilis pcrfe&c fanatus fuit uni- ca continuata curationc, at &permulti alii a fimplici*- bus recentibus, inveteratis , duplicibus &c. '
Quid ni Podagricis Chyragricis , Rheumatifmicis,, Scorbuticis auxilio efle poflent? «t diximus cap. iz. n. 17, Scc. Nonnc thermalcs, aquofo fomite evocare poflunr tartarum fanguinis & yifesrum imbibitum, mitigfttum 9 ,
dtle*

AquisgraKenJium Poreeterarum 15.7
«filutum, perurinas & fedeseducerc, illaefis & corrobaratis
partibus afTli<Stis , paroxifmos horum morboruin lenirey
rctardate, & obiitcrare poterunt.? verc hi, & illi, haec
obtinent, quod fatebumur omnesa
Poft iniras confulrationcs variorunr Do&ifl; Medico-
srum Hollandtx&c. incomitatuproprii Medtci, deporta-
bacut SpadainSereniffimi Ducis Curlandiae&c quafidef-
perstus fihus, cataphra&orum ac peditum Colonellus,
milicans apud Pbtentifliimoi Status &c. huc tranficns re- ^
confultavit nos : laborabat violentiflimo Rkeumatifmo\
11 j n 1 mauta»)
quononpoterat ambulare, nedumltarc, aut quidquani
facere ISiC. perfuafo & muuto confilio, approbantc Me-
dico cubiculario Hic manfit, & mcthodice thermopoti-
tavit &c. paucis thermopotationibus grefTum recupe-
ravit, appetitum, fomiiuin &c. & multis rcbus fefc ap-
plicans ambulabat, &c. hic ctiam fucs militarcs auxit
& cum ipfls (auiffimus eqties in Hollandiam rcverfus
eft , modoinDucatu regit& Duxeft.
Idem contigit Gencroib Capitanco Parifienfi D. \h
Tvuq qui inexpedicione militum cumcxercitu Galljco ,
etiam Rheumatifmo derentusf uit, hic advectus & deia-
tos in lec~hca Rufticana &c ab IlIuftrifT. D„ Colbert, qui
tum liicerac, valde CQmmendacus.&c.eum ad cubiculUm
paracumpergradusfacilesdeportaretur, enixepetiita por*
tancibus( prat doloribusquos fuftinebat ) utinillispacifi-
cepermitterentmori &c. eriambene& Medice thermo-
potitam omnimodefanatusfuit, &lstiflimus Parifiosdif-
cctlit, mttltis annijpoft inviciniatranficns, gratesadhuc
rcpendebat, ut dicebat fuis falvatoribus.
Pixnobiliflimus , Doin. Rohe , Scabinus noftcr
quenfis&c. fimili riolento Rhcnmmfmo captivatus fuiti
&c. huic thermalei Cacfarcanas praefcripfimus &c. qui-
bus Medicinaliter ufus pcrfcctc convaluit, attamenfu-
binde podagra heridiaria quandoque comminatur , fcd
finc fufficienti efficacia fanusperfiftir.
Frequentes etiam funt curationcs Scerbutitorum &c. in ScorbOf* 1
jnitio thermopotionum D. Egbcrcut Pavv Amfteroda-
V 5. menfis,

■jj'g J$e foiH ^uta Thsrmmm
mcaRs perfe&e flut curatus , & nuperrime Ul autumno pra*taritoPrxnobilis &IllufrrisDominasJoannesliernarts Hollaftdus , qui curas Scoibuticas .Domij frnftrance fuAinuerat , licct fumptuofiflime refcrebat fe , pro par- vulapfeiola elixir alicujus Chymici non continens unciani numcrafle 25. patacqnes &o crat autem ilie eraaciatus 0 pallidicoloris, inappetens,totu$melanckalicus emnimo- mcnro fufpirans, ocnlisperquam tnmidis, rnbris, inqui- etus , &c. omncs has thermalcs bibit, tsfidas , Cornc- lianasexpropria fcattuiginc, c&UcLm & frtgidas ex puteo Cxfareano > cum tanto emoluraento, utplane fanatus hinc difeefferit , mirante proprio ftio y^fedico Amftelro- damenfi D„ Lignovvio. qui tum tcmporis hic aderat.
Supcrfuntaliqtii msrbi 3. Regionis ,,habitus corporis 0 in quibus|potats, non in ertes excrunt virtutcs; CwnEf. gfitre f? r £ frcquenti 5 reeidivo , &c. luctabat R. P. Minorita , potu earumdem , acrimoniam feri , & vitiofam Hcpatic znductam intemperiem , correxic & ab EJfere liberarus cft: Confpurcabatur fctdo rttbore ($ pxfiulu v&riis facies N.N. mercatoris, dccjicfebatur appititu, languebat im- becillis , &c. potuperfuafo a A/edico omnia emendavit thermaliuin hanc potationem ioo. Ducatis carere.nolletj Fhiriafls quam fcmpcr gratuitu habebit , fi morbus recurrat. Feu mor- Unus reftat exotktts morbnt quem refcrre debeo , Pri- buspedi- ma Aprilis, acceflitadthermalesPrxnobilisHollando-fri* culaus ^ us ^ jsijsj^ fiugularicer in omnibus Aulis Rcgumct Prin- cipum Europeis, imrao & Turcarum notiflimus^ navi- ' gans in mari cum Judeis ; fufpicabatur fe ab iilis , fcrdo lllo Herodiano morbo pedicu/ari intoxicatum fuifle , quidquid fuerit, ita ejus cutis iilis repleta fuit , ut un- dique cx volamanns, ex naribus, auribus, oculis, men* to , barbs. , pccTrore, ano , penc, &c. innumerabiiescx- traherc poffer, viventes & incharta ambulantes, & cur- rentcs, quod vidimns ima cum Chirurgo M. Henrico. Perfonam habebat condudtat» , quam fecum dcducebat pro hac vcnaiona qus tota die fermc , opcram illi im- ,f cndcba, tcsyax ad millioncs forte ma&abat &o buic

Thermarum AquisgrsmtnjiwA. eafiii medclam ad hibevit circiter per duos menfes": po* tu, & focu thermalium , caufammorbificamfuftulimus a excinximus&c. mutatisvcftibusivicFrancoforrura , fana- tusrediit , curamqusi anteriorem pro majori certitudine- alicjuanrifper reperiir , &c abiyitliber , & ineolumis.
Admodum Corollarij:Invicitiiaeftmolitorquiequum habcbat Qrthefnoicum feuAnhelofum , ad plurimosan- Curat ; e . <M nos cumdem fu&cntavit, aquaruni thermalium calida- E ^ nrm& frigidarum potatiotiibus , calidantm dum intrar nE< * batcivitarem , frigtdarum 3 eifdem domi reve&us, quss equus nondedignabac :di(par fuit carumdem Potatio,equi NobililF. D. de Z>atines Gubernatoris in Orchics , cu- juscommcmorario fa&a eft in curis Balneacionum § i. is Dominus incicacus auxiliiscam frequencibus in Afthmntis fimilemequum , fedprctifiorem habebar; rcdicns hunc profecunda vice, fccum 'illum adduccre juffir, & cur&~ tionem illius commific fabris fsrrariis , qui venientes ad" • equum& curaminftituentes, inpraefentia Domini, &ca- kiaiitermea , volcntcs medicinaliter proccderc magnum cornu preparaverant, qao infundcbantaquarum S.Cor- nelii ciftulam , atquia nimis afratimpergebanr, ipfo ac~ha Infufionisequus concidebat morruus, & eripiebatur ex- illorum manibus. Quanra difparitas oprimi rcmediipbona, & mala adminidratio. notanda cft , illius vitse , hujus inortis, &c.
Solet nacura Juniorum equorum 'fe ipfam cxonersrs (Temcl auclbis &c. fpccie Schynancias, paries Geurmss , in qua eqnifummc periclitancur &in qua omninoprohibc«- tur fiigida porario &c.idcircocum hicadmanumtherina- les haberct Generofus nofter Capicaneus fenior militum D. Bogarc, juffir cales offern, equus eafdem obftrnatercf- puebar, perfeversntes in oblatione, poft jejuniumtridua- num potationis, tandemintegramcuppam ebibit, lepidis effedribus , continuo fermc niinxit, 6c ita repurgatuscft, m ftalli parietes undique deauraverit &c. unde totaliicr cqn?aluir > Sc dcpoft eafdemhbentiflimc cbibat,

i6o DifatH (i fotu ThtvmAram
O/ficio boni viri , & finceri Medici derogaflem; & *S US famsharumaquarum noftratium mineralium calidarum,, longilatcquedifFurasdefuiflem; communiqusutilitatinon deferviviflem : fi illa quae pcr eas concingunt obfervatu digna, rara , St frugifera exempla omnium manibus, & oculis non objeciflem: Hmc fretus hsec omnia leHsres optimd jprofequturos gratia , beneyoloque fufccpturos animo , nis rationibus , experimentifquc alfenfuros : & ft quas earuindemaudiantcalomniofasmalodiccntias , fa!- fasque detraetiones , rcprefluios. Scc. dabit Deus Opti- fiius,, Maximus his incrementa , & fontes bos falutares noftros , Beuedi&ionis fuae roreperfundet in i£termim P Amen»
f I N I S,

SERIES RERUM & MATERIARUM.'
A.
Altare B. M. Virginit. 9 AltaremagnifituminChor». ibid. AlveiBalnei Cafareaniamplijfimi
quinque. i8 Alvei parvi Btxlnei 4. 2. majoret,
z. minortf Jp. Alvei S.Quiriniitidequatuor.j-o. Alvei S. Cornelij qutnque. 44- AlveiBalneiRofaceiquatutr. 45". Alvet Balnei Pauperum duo. ibtd. ALvet balnei Pauperum quomede
melttis accommodandi. ibid. Amatores balneorum. t£. Ambittu Civitatu. 4. Amica k Dotlijf. DD. Medtcis
stutoris petitio. 12S. Anatomia thermarum harum. 69. Antiquifimut futens therma ■
lium. 40. Antiquitates fro thermofotatio-
ne. 114-. Antiqui ingredientia aquarttm
thermalium. pf. Apfendix ad DD. Seiefttiffimos
Parificnfes. 75. Aqua caltda dulcis ejfeElus. 13 Aqua Cajareana potationibus ap-
tiffima. 4J 'Aqua compofita variorum mine-
raiium fnb/lantias quettnt obti>
nere. 20. r +Aqua Medicata imbibuntrealtter
mineralittm Metallorumve V* ■
ret & fubftantw, jt
Aquarttm medicatarum difftrcn- tia. 14.
Aqua ad quas fani tmnes cujufvii atatis, ordinis, fexufve conflut- re, ut tute uti poffunt. fi
Aqua thermalts bcne Op. Ex- pugnant tria fumma gcnera morbsrum. iop
Aqua thermales cur agant in mc* talla , nen in corpus humanum.
109.
Aqua thermaies Medicinalet funt. 10 f.
Aqua thermales bibi poffunt tepi* dtt, calida, frigida. if.
Aqua thermales non ideo elimi» nanda quia nttt omnibm prt- funt. /04
Aqua thermales n«n funt Medici* tta univerfala. ioj
Aqua thermala , non fuhjacent injuriis aut tempefiattbus coeli , autfolit. 104.
Aqua thermales pollentmagisvir • tutibmt Jiccandi quam hums- fiandi. 10 f
Aqtta thermalts fubinde juvand& funt medicamentis. \t\.
Aqua thermales virtutibtts pene innumeru donattt, &admultas corporis agritudines efficaetjfi- ma. 42 .
Aqua thermalis qtta eva indurat y porcellos dept/at, gallinas deplu* mat. 29.
f A(jui(-

S E R I E S R E R U M
r jiquisgrdnenfet therma omnu ful- phuratx. j3, 46,
Argtlla. 78 ■
Attcflatio Medici fuper cafu Pa- ticntis. 117.
Aula ampliffima conviviis & epu- lis Pegularibus, folemnibusIm- peratorum Coronatiombus di- eata, 4.»
B.
"Balneum Cafareanum. J 6.
Parvum. 39. S- Qturini. 40. Balneum S. Cornelij. 4.4..
Rofxccum. ibid.
Pauperum. Balnea Porcetana. 4?. Balnea vaporofa. 4L Balneationis diu vices. 64.. Salneare & btbere quinampojfttnt
tuto. 124. Balneifeu balneationistemptts.. /8 Balneiscumdeletlu ntendum. ff Balncorum curajongelatequt' ex-
tenft. 66. Balneationis curas depredicant
longe latecjue Vatientes, 129- Balneantes quomodo peccant. iz$. Balnea Urbana quihusmorbit prot
fint, 41 Balneorum dijferentia. 12. Bibitur aqua thermalis tantum
modcrate attu calida. 79. Bujt* Aquisgranenfa, 4., &c
C.
Calaminaris lapidis fodintt, 6 Calor aEluaiis fonttum. 21.
adventius ibtd. Calor attualis fontittm, non afole
non a flatibus , non- ab tgne fub
terraneo ($c. 2f» Calor thermarum undei 31. Calores ablualespne igne, ) 6. Carnes vitanda in balneo. 63 Catalogus eperationttm therma-
Itum. io 8.
Caufarum morbifiearum tria funt
fumma genera. ioj. Chylofts primario per fe, nonfit
ab intenfocalore. So* Ctbi potus loco, in balneo.. 60. Cibus faluber & noxius. m> Comparatio cum Bourboniacis. 74. Condttiones ut gradus fuper gra-
dum majorem faciat intenfio-
nem. 81.. Confufa mixtura indigna nomine
mixtura. ijp Cognitio ntturt thermulium unde,
lOf.
Contentio & pugna falium,, 31.
Convcnientia mineralium , fpiri- tuumve falium thermalium ad tuetallorumprincipiadeciaratur experimento, 100.
Corona peufilit.
Craffa mineralium recremenuptr qu&cxpeUantttr. 101
Curs-

E T M A T E
Cttrtt partittm imbeeilium in Bal- neo.
Curiefa ex- & applicatio. 3 f
Curieftof. J-f D.
Dantnr aqtte. maligna, aut vene- natismineralibus tinHa. 101 Deliberatio adBalneationem. s6 Deliberatio ad thermopetationem.
"7-
Defcriptio fentium Ptrcitanoi rum. jo.
Determinatit Jpatj ad Balncan» dum- 61.
Dijparitasinter externum Balnea- tionis 0 internum Potationis nfum. tj.
Differentia inter tepiditatem then marum (3 aliarum aquarum.
104.
Diverfitas thermophilaciorum. 11 Diverfitas in alveisS. Cornelrj Ro»
faceis. 46. Dormitio a Balnet. 6$. Domns Senatoria. 4. Dnbitatio ad Scicnttjfimos DD.
Pahfienfes. 7/»
E.
Egreffus e Balneo. 62.
Eiogia thermarum noflratium. 77
EjeElio tjuotidiana falis fontium horum calidorum. Zj>
Encomium Urbis a folo, ab aquis frigidis,ab adibusfaeris &pro» fajus t krivulis ($c. 6.
R I A H U M*
Enumeratio eorum qul in terr£ vifceribus reperiuntur. if. Excidium ZJrbis. 2. Exftccatio aquarum tkermalium,
10}.
F.
Facultates aquarum falfarum, vi- trioloptrum , aluminofarum . fulphuratarum, arearum ferra- tarnm (Jc. ip. 20.
Fiosfalintu in Cafareanis. 19.77.
Flores fulphurisin C&fareanis.
Flores fulphuris in Cornelianis Ra- faceis &c. 4.7. +f,
Flores fulphuris squarum therma- lium quomodo expellantur. \ot
Fonsin medio fori. 4.
Fontes qui ignium fubterraneorum montiumcfe ardentium calore acinali foventur. 30.
Tontium Porcetanorum fervor. 49
Fontes Aquisgranenfes non moda aliisthermis ftmuljuntlis aqna- les, fed eas fuperant fua aqua- rumcopia. jj.
Frigiaa affumpta tepcfcunt inven- trtcttlo. 81.
Frufira opptsgnatur thernipotatit ob novitatem. ioy.
Frufira adverjarij emulantur bal- neationes cum actdulis ibid.
Galeni judicium de thermis. 197 t» H.
\

S E R I E S
H.
Haufla thermdles aqu& quando noeent, & contra $9 Hepatis calorii corrcElio. 81. Hojpttium adventantii Peregrini-
19-
Hofpitium & Medictts. /18 I.
Ignes fubterrAnei. 23. Jgnis famoforum Montitim unde.
28.
Jngreffm in Balneum. sp- Jnnoxia acjux, Porcetana. f/. Jnter fluxm aqua calid& fij fri-
gida. f. 2.
fudiciapro Ant obfutura balnea-
tionis. 62,
Lipfitno-thccd. f. Lipfana Varia. 10. Lavacrum pattperum inPorcet.fa Littertt defefiuum explicativa. j6 Loca effervefcentiarum. sj.. Loca thermarum. 11. Lutum feu ccenum thermale. 4-6.
M.
'fitagnificentia & MajeflAS Templi
Carolini compendiofe. 7. JMaterid pabulam ignis fubter-
ranei, non bitumen , nonfiul.
phur&c. 26. [Medicamentum ftfl thermopota-
timetn* 12,2,.
R E R. U M
Mcdicamer.ta non omnid Prifich fuere nota. \o6.
Medicina univerf.lis nulla. 103
Mercatores Vrbis AqUiigr&neiH, 3.
Metropolis quandofttit Ctvitas JL- cjuenfis. , 4r%
Mineralia & Metalla quomods fuas Viros communtcant aquis.
jf.
Mineralium fubfl-antis, thermalcs
aUivitate pr<edicte funt. 99 Mtneralittm fubflantia therma/ee
innoxi&funt, ib. Mixtura fiiltum. 3/. Mixturm adjuvamenta. tf Modi quibtu acjUcC minerales im-
pregnantur. 58. 99.
Monachtu LeEiicttrius. 62 Monafleria Vrbis Aquisgranen-
fis- & Mora in ba/nea.. 61°,
N.
Natura fialium thermalium\ jsr Nimitts quarumdam thermarum
calor. ■ -79*.
Nitrum quid fit, probdtur effefri*
gidum. 96, Nitrum cum fale petrx affinitat.
&•
Nomin* ba/neorum Porcetanorum
49'
Non auilorum numerus , fed eo- rumratio attendenda. 8f.
Non penetrat ad hepar aau4 tberm malk. 93*
Iftojfe

E t Mat
jVon omnts fontes bituminof ca- Itdi. 2-6.
Nota quaudo balneum ftt profutu- rum. 62,
o.
Obgannitiones pro thermarum qualitatibus potentiahbus Sf.
OccafoincrementVrbis. 3.
Od&um. 9-
Operationes balneorum Porcetano- rum. J2.
Operationes thermopotationis, 68.
6,).
Operationes thermarum Cornelia-
narum. 47. Opinio gcnuina calorum aSluali-
um,caufnadjuvantes. $3. 34. Opinio prima caloris fontium. 29. Ofinio fufiinentis aquas fic ejfe
creatas. ibid. Opinio vulgarisde pottntialtthcr*
marum harum calorc. 86. Opiniones diverfit de caufa caloris
thermarum. 2 2
Origoproprietatum acidulartim
thcrmalium. 107, Ornatuj & deeorbalneorum. rj. Ova in balneorum aqua cocIa. j^,
P.
Faces falium thermaltHmpcrejfer- vefcentiam, gf. Facis ejfettm, ibid.
f 1 I A J U M*
Palaium Rtgium a V. Carole
Afavnc extruUam. 3.
. „r
Paradifma Ktrcherianum mix-
o
tura fimplicium aquarum Miff-
dicatarum. l<>. Paradtgma mixtutA aquarum mc-
dtcararum compofttarum 17. Paradtgma fen figura igmumfub-
tcrratieorum. 14 Paradigma nofirarum ebullitio-
num. J U
Favimentum, 8. Feccata thcrmopotantium. 123. Petitio amica Autlorts. i\8 Plumbiminera ditiJfimA. 7 Pttlun incrufiatn. 8, Pijces in ufu balnei. 64. Forceti etymon. 49. Porcetamt funt potabiles. 54 Potatio thermarum quibufnamco-
gruat morbis. 107 Potatio quawdo fufcipienda. 121,. Fotentialii calor noninefi thermis.
* 7 '
Fotentia calida a Ventriculi a(?m-> li calorc tepore perfunduntur.
81.
Fotus ex fonte. 119. Fotus calidus quibm nocet,econtra
quibus juvat. 8z. Votu quinam uti debent qui ther-
malem aquamhauriunt. 122. Votus thermalisundenoceti iof Votus calidus probatur. 81. Vrandittm k bnlneo.. 63
Vrdr

S E R I E S
Prtfcrentia thermaru.m nofirati- tium a prxfiantia. 77.
Pottffimtc differentia balneorum 14
Potefi tnfirmtu pofl thermopota- tienem , fufcipere acidularum potum £jf contra. 124
Frobte. palpabiles eontra thermo- nafiyges 130.
Froprictates chaos falini. 71.
Puteus antiquiffimus aqu£ tepen- tu. 40.
Frimordia aquarum Medicata rttm. 16.
Qualitates primd dividuntur £?
explicantur. 71. Qualttates prima, fecunds,, tertia
& quartx, fe iuvicem non im-
pediunt 112 Quando prandendum. izt. Quanto tempore potandt aqu<&
thermales. 12* Quantitas aqust thermalis effluen-
tis. S3- Quantitas proportio ingredien-
tium in hifce thermts 70. Quarttt qualttates confidtraripof
funt. zo. Quid fit hic acjua, 71. Qmct chttos falinum,- yz. Quinam balneare nequeunt, po-
tare pojfunt. iiS Quies adventantis Peregnni. 5*7. Quoties & <iuando de dte balnean-
dum. 64,
R E R. U M
Qvoties, quando , qttomoda $i- benda thermtt. 119 Quotuplices therma. /4 Qu£.fiiuncultt qutdam. nj. Qup tempore Balneandum. jf.
R.
Ratione; an Experientiaprobanim,
thermopotatto. 113. Rationes impngnantes thermopota-
tionem nu/wero undecim. 6j. Recapitulatto totius opufculi. 12S. Recenfentur qu&djim obfiacula ex-
trinfcca. f8. Reliqmx. 19. Remedtum pro iis , qui ob atlua-
lem thermarum-cahrcm timtnt
jecori prttcalido. 84.
Remedia promoventia fdcultater»
alui concitativam. 121. Reperitur hic in thermis minera-
liwm contentorum qu&dam aqui
poiientia. Refiaurator Chriftidnut, 1, Rttuale ordinis. 3. Rufttca Expericntia. 84,,
Sabulum. *l« Saltbermalis ancalidui) 90. Sales rctinent perttnaciffime fub- ]et~lorum fuorum qualttztm.
m.
Sales thcrmales C&farcani. $g Sales thermaletCorneltani. 47.
SMm

I
E T M AT
Sales thermales VorcetAni. ?2 Salis & nitri contrarij ejfeclus 9&. Salis thermalis proportio cumaquk
jpettanda. ?X. Sal petrm refrigerat. 98. Sal prtinelU fitis reftriiJivum &
ardoris. 97- Scaturtgo Porcetana copiofiffima.
jo.
Senfu perceptibilia in hifce ther-
mts* <>9- Sepulchrum fett exuvia D. Ca-
roli. 9* SepukhrumOttonisIII Imper ib. Sequentia in Ecclefta cantari fo-
lita- 10 Sittuin Balneo. 60. Silentium in Balneo., ibid. Spiritus corporales. 78. Sublimatio florum fulphuris- non
efi multum fenfibilts. 89, Sudatio a Balneo. 63. Sudor thermopotatorum. 95. Suggeftus Evangeliorum*- 9. Stilltcidium anttquum. 41: Sttlhcidta nova, -f 2
Sulphnr; 77- Sulphur & ejus flores hic non funt
faporiferi. 9 cv
Sttlphuris incenfi natura. 28. Sulphur quomodo dtffolvatur. 17. Sjmpatetict mineralium &c. fa-
cttltates cum corpore animalis.
20.
Symptomata fupervenientia in bal- ntGi ff.
E R I A K U M, T.
Templum frequentatur k D. Cit-
rolo Magno. 5, Tempus thermopotationis, 118, Territorij Vicinialatu a mtne-
rahbus metallis. 6. Thermarum origo,falubritas,ufus,
& abundantia. 10. Therma. natnrales qu&. 14. Thermalis aqua non eft poteftate
ca/efailiva ab ingredientibns.
89.
Thermarum calores difflaminan- tur. 94. Ehermopotatio eft fana Medicina
6%.
Thermopotatio noftra probatur ab ingredientibus propriis. 106.
Thermopotationis afcenfut \20.
Thermis noftris adfunt & infunt mineralia entitative &c. 70:
Thronus Rcgim je.
TinElura Cadmitt 78.
Tophifeuarena Porcetanarum. 5
Topiea refrigerantia in balnee, 5
V.
Valediilio. 6y. Vani modi fimul lavandi & po- tandi 12$ Varii varia de thermopotatione.
66.
V<tri«rum varitts aqu# appetitus.
82.
m
H <.

S E B. I B S R E R. U M
Vaftdtio Nortmannica. 4. Vnde aqut, thtrtnalts diettre*
Ventriculi calor. So. tica. 102.
Ventojttai Pirij pulveris unde ? 9 7 Vnde Thermopotatio noxia. 10 f Viclmratio poft ufam Balneorum.
6f.
Virtuttt C? facultatu Ca/areana- rum. 4*
Voluptas Balneorftm Poreetano- rttm. fi.
NB. Indices fanationum func Marginales.
Ba/neationum. Potationum.
'30 144

2ggg£QUETOjS URBSijE GALI&REGNlSEDESTRINCIP^ IS.FKIMAEEGUM HIKL-V
\.Y>aJitica B.M.V. 'h.ColtegiafaSjidalbe rti "sCaricmui Uegula r&£ -t.r arochiaS Jtolxani sYarockiaS Vetri O.ParochiaS lacobi 7Tranc]fca.rii ?>.Praidicci£o?~cs
iyt\ugujtiniani \o.C arrnctifee ll.PP SocietnttJ \~..Cructgcri 1/3 .Capucini i4. A&xiflra.' \s-J\Lbce, \Zirffmea noCnCes.
16-S.AnnceBenecCtctince \7VnCCis. Ma.riceVetadS. HaMktai-ruFr-aruifc.aivt'
M
S.Leonaradt t,o.CCa.riffai T^iYrfulirut-^
ccnite nfes U3. Aav iMttiata ~, i v.QarineiiCeJfai_ \"l£.Cr^'tiruiJlt^ffcnumce 2,6. S SCepfuim 1,1. ^AefiCcnJe^ zs-Teufomci
afef£ru.cCa czdhuc Junt, j varocfiia S. loannif, ca-peLCa-S. Se^-uatti,: capeCCa & ■ Aldegundis.
a, - Curia,
b, txtrrxA
XXrarUx.
cjons wotatoriu" d, Bat ■ Corm lia num
0, BafRofareum- J,P>aC. -pa.-u.~~trurn, g,T)aC. Caja.rianum hTSaC partfum
1. BaC.iS.Quiriui
A ,'M rr^n „ „ , _ ~---■-—----- — —. . -i— — g g a■s -^ aaga»-- z-j^smt---nm —SBBBSgSSaSSai ■ =~r= . ,,. J____
-A. AN1.1M THERMAT?UM PR/Ev 5 TA NTLA ET ^ALUBRIl^VT E CELEB&RRIMUM*









- < 7
^ tVT^a_*Tf *jq tttU^-ct 11— J 11 c * ttn -
u n r r --------- ( s W
a)ti«i«atia' <_-*-*___joiu^ut' tv< jijl*.
0\LOL Glltii^t. ToilCJHoiUL -/c~ltJ»J__ c^cv—
________-—..... •...... p
-^JXt* /i V 4**M . -----Cox-X- /nc cH?» - j.3 ci t_
/^"7 /**"**** * ^*'/' ij tuiiMln/tJf c'- Jctt***> mitf *•«_*_._ l aiic^j--
r C • /> • / C
Jt,tlMHt ' a tl "J ot ,T ti«t j uoucuaitL/ Cii__
*g crt ti ^f. ^rXjV.rvt ^ «_£-__. Pci^tc^
/ f routHUiuavtCA- (/ o aaLjjXv uu >
i
^«ViOiioAt cU: # tLUo?ta'aKL
^ *- *.
'*"*****' 7 "£-\^vt.Vt*->x_x / t r.n *0k\t i t Y. C|B ? t'( liu < c.% v L
/1 • _'&» /^- -w
1\f*.-l <"*-" <"-!■ «-*.* Ltc* au _ > <-t a>-»»c»vA' o.. v-oti
-7
•I
,- 7 /"* r -
t <f -hicf Cv I— rtn.fJ-M Oott L_. rvr-
% ■ £3
<i 111 - C« | *V */<A» ct v. ^fijlx t c V r»_b 11« * c i--1
1 ^ " /
. ; '
y,.ic- /urt'//uu| d<jtiticxh\^ c,tl cttcc|n 4 ^
8 ^
OC t V _f*0 uilL ^ - «. tT t U L ' t-^t £-----
A rsc
__px ^ v «j *««•" t> <• tCrutL y _T_ V i t
^V^S^*' . W .!"*'I
i_ """^ ^"x .r» -ji
^/^ JV _. 'Oc^«i«5* tia.itttMttVw 0(.OA)t.