V

YV

\
\
mgMm^-^^
/77/



'
JOHANNIS HENRICI DANIELIS MOLDENHAWERI
S. S. THEQLOGLE DOCT. ET PROFESS. PVBLICI
: INTRODVCTIO
IN OMNES
LIBROS
CANONICOS.
CVM VETERIS, TVM NOVI
FOEDERIS,
VT E T EOS, QVI
APOCRYPHI
DICVNTVR,
CVM
A PPENDICE,
QVM TRADIT
ACTA APOSTOLI PAVLI
CHRONOLOGIC E DI6ESTA.
REGIOMONTI, Opera & Impenfis Joh. Henr. Hartvngii.
Anno Acad. Regiom. Sec vl. Sec vndo. mdccxxxxihi.



ILLVSTRISSIMO
/
ATQVE
GRNEROSISSIMO D O M I N 0,
DOMINO
JOH ANNIDIETERICO de KVNHEIM,
: SACRJE REGIE MAJESTATIS
IN BORVSSIA MINISTRO STATVS RERVMQVE
BELLICARVM INTIMO,
SVMMO REGNI BORVSSIACIRVRGGRAVIO,
COLLEGIORVM , QVJE RES ECCLESIA- STICAS, SCHOLASTICAS, PAVPERVM ET STIPENDIA HVJVS REGNI CVRANT,
PRJESIDIEMINEN TISSIMO,
HiEREDITARIO DOMINO TERRARVM Carmttfen , ^tfttfen, <£Iofd)enen, S0laIt>cttten, ©tollett, (Etritten, <$veut>an, Jpofrenfkin, €tt>eDn<m, tc. tc*
MAGNO

M A G N O
MVSARVM MjECENATI,
PATRONO AC FAVTORI
SVO SVMMO, Introdvctionem hanc IN LIBROS VE TERIS TESTAMENTI
CANONICOS ET APOCRYPHOS
CEV TESSERAM HVMILLINLE REVERENTLE
CVM VOTO
OMNIS VERM FELICITATIS
DICAT ET ADDICIT
AVCTOR.

ILLVSTRISSIME
ATQVE
GENEROSISSIME
DOMINE!
wSt
Nm mo e fi> ne f ciat e £ re gi as iJJas animi dotes , virtutes-
**S$( QM, qiiibusfiilges^YLIN-
STRISSIME DOMINE!
nemo quoque eft, cui falus hominum
atema

aierna cura cordique, quinon inadmira- tionem rapiatur, perpendens TVAM inditfiriam conftantiamque inpromovendis eis, qua ad fpiritualem regnum Borujfia- - cum incolentiumfalutem conducunt. TVO enim fub moderamine vigetAcademia, & in dies incrementa capit. TVOfubprafi- dio tot fchola in terra Bonijfiaca non tantum exftruBa ,fed & confervatafunt, quameffem exoptatijfimamJperare jubent. TEprofpiciente tot gregibus Chriftianis viriprafunt,falutis hominumftudiofijfimi. TVA fub umbra fpargenda cognitioni IESV CHRISTI fecure infervire licuit. Imo ego ipfe teftis fum, quantafollicitudo de falute homimtm fpiritualipromovenda TVVM excelfum occupatitm teneat ani- mum. Nam quoties TE, DOMINE
PERILLVSTRIS! adii,totiesTVi
fermofies hanc TVAM foMcitudinem
prodidenmt qitam luculentijfime. Noli
' itaque

itaque mirari, DOMINE GRA-
TIOSISSIME! quodhacintroduBio in libros Veteris Tefiamenti, quam TIBI offero, PERILL VSTRITVO NOMI- Nlinfcripta, in lucemprodeat publicam, nam confignata efi a me in ujam ftudiofa juventutis, favorque TVVS, quo me huc nsque gratiofijfime dignatus es, jam du- dum me tenuit obftriffijjimum, cupidum- que ,publicum aliquoddnimigrati acdevo- tiffimi monumentum erigere. Sufcipe
igitw, DOMINE PERILLV-
STRIS/ hanc qualemcunque opeUaw,
rejpice non tam molem, qua efi exigua,
quam animum meum fincerum devotum-
que. DE VSvero TEplures adhuc annos
i?icolwnem quam clementijfime fervet,
atque indiesuberiori gratia Juamenjiira
perfimdat ac coronet, ut Borujfia univerfa
confiliorum TVORVMprudeniiffimorum,
%f fcientiarnm ac bonarum literarum cul-
tores.

tores, omnesqnefalutis fibiconcreditorum fpiritualis cupidi, patrocinii TVI gra- vijfimi longe uberrimospercipiant fruffus, DOMVM quoque &? FAMILIAM TVAM GENEROSISSIMAM mm- quam non habeatfibi commendatam, eam- que omni bonorum genere ■ cumulet quam largijfime. Id quod ex animo vovet
PERILLVSTRIS
EXCELLENTM TYM
I
Regiomonti, Prid. Id. Junii^ 1744.
Cultor
devotijfimns
JOH HENR. DAN MOLDENHA WER.

LECTORIBENEVOLO
S. P. D.
AVCTOR.
ovam tibi jam ofFero edi* tionem Introdu&ionis in Libros Sacros Veteris & Novi Teftamenti, quse anno MDCCXXXVI. cum prxfatione Viri fumme Reverendi & Excellentiffimi, DANIELIS SAL- THENII, S. S. Theologise Doftoris & Profeflbris ordinarii, in lucem prodiit publicam. Pofteriorem hujus prioris editionis partem confignavi, cum officio Vice-Infpeftoris in celeberrimo, quod Regiomontifloret, Collegio Fridericia- no fungerer, nonquidemeumin finem, ut prelo fubjiceretur, fed quia mearum fuit partium, difcipulis Claffis primx Theologicae introductlonem in Li- bros Veteris & Novi Teftamenti pandere. Cum autem ea, quac in char-
)*( 2 tam

tam conjeceram, ejusdem Collegii In- fpeclori vigilantiffimo, viro clariffimo, CHRISTIANO SCHIFFERT, amico meo optimo, probarentur, impulit me ad introduclionemin libros Sacros Veteris Teftamenti eadem methodo conficien- dam, illamquecumintroduclione in Li- bros Sacros Novi Teftamenti in ufum Coliegii Fridericiani edendam. Accidit eodem tempore, ut mihi amagiftratu Cruciburgenfi officiumDiaconi ecclefiae illiuslociimponeretur, &quamvis labo- res peragendi mihi parum temp oris con- cederent,in hoc ftud iorum genus incum- bere; non potui tamen,quin precibus viri deecclefia Jefu Chrifti optime meritilo- cum relinquerem, Ethi funt natales In- troduclionis in Libros Sacros Veteris & NoviTeftamenti, anno MDCCXXXVI. editae. Diftraclis exemplaribus omnibus, rogatus fum, ut novam & paulo prolixio- rem adornarem editi*onem,& proinde me ftatim ad hoc conficiendum negotium accinxi, ac in eo idtemporisconfumen- do,quodaliirecreationianimi,laboribus fatigati,impendunt,iilud tandem abfolvi; quantumquehsc editio pofterior priore diftet,collatioutriusque quemlibet con-
vincet.

vincet. Uno verbo dicam,prorfus dLTimi- lis eft illi priori hxc nova editio. Nam prcemifi prolegomena,in quibus deLibris Sacris Veteris & NoviTeftamenti in ge- nere praxip itur, & ea fere omnia tangun- tur, qua^ circaillos cognitu funtnecefia- ria- ubique rationesadduxi, qusprolata ftabiliunt; ex Libris Veteris&NoviTe- ftamenti omnia loca notatu praccipuc digna & difficiliora extraxi, diclaque iila, qua* ex Veteri in Novo Tefta- mento allegantur, folicite annotavi; tabulas chronologicas, quse ab initio mundi usque ad finem feculi primi poft Chriftum natumpertingunt, &exfonti- bus eruta: fim% ac Harmon iam IV. Evan- geliftarum, maximam partem proprio Marte confeclam, adjeci; lmo perluftravi fumma cum animi attentione Prolego- menaeorum, qui Commentarios in Li- brosS. S. adornarunt, Criticam Sacram Carpzovii, Introducliones inLibros Sa- cros Franckii, Carpzovii, Rumpsi, Hei- deggeri, &Pritio-HofFmannianam, offi- cinamWaltheri, Introduclionem inLi- brosApocryphos V.T. aFabricio &Hen- cke confignatam, Difiertationes Salthe- niijCommentarium Langii de vita & epi-
,)*( 3 ftoiis

ftolis Pauli, Witfii Meletemata Leidenfia, Fabricii Biblioth.grsc. & qux in illis mihi utilia vifa funt, mea feci. Quamvis vero viris illis, quorum mentionem injeci, & qui laudemealongefuperioresfunt, plu- rimum debeam, funt tamen non pauca, quae & le£Ho Patrum, &meditatio fse- pius inftituta fuggeffit, & qux proinde ex aliorum fontibus minimefunthaufta. Qtiot quantaeque in hoc ftudiorum gene- re occurrant difficultates, unicuique con- ftat, qui unquam fe illi dedit, & in hac pa- laeftra fuas exercuit vires. Nam permulta ob monumentorum penuriam tantis cir- cumfula funt tenebris, ut perquamdiffi- cile fit, nunquam non reclam &invenire & incedere viam. Nihil autem mihi tam multum negotii faceffit, quam Chrono- logia librorumHiftoricorum, &pra:pri- mis Libri Judicum, Maccabsorum & Actorum contexenda. Equidem, fi hunc vei illum,qui tabulas chronologicas com- pofuit, nulla habitaratione,fequivoluis- fem, facillime hoc quam maxime arduum expedire potuitfem negotium; verum folicitus fui de chronologia, quae ratio- nibus fe commendaret, & proinde fon- tes adii, & quanquam ilib initiumdefe-

lici fuccefiu defperaverim, tamen deinde deprehendi, nihil efle tamdifficile, quin quserendo inveftigari poffit. Si autem cuidam in errore conftitutus videor, illum, ut me meliora cdoceat, humaniffi- merogo, promittens, meipfi, firationes prsgnantes afFert, absque ulla mora ce- dere velle.Homo mm,&proindenihilhu- mani a mealienumefleputo, neque,quje Dei eft gratia, philavtise vinculis con- ftringor, fed eft mihi animus veriscon- cedere promtusparatusque. Appendi- cis loco difiertationes measinaugurales, fiftentes Acla Apoftoli Pauli chronolo- gice digefta, & hoc ipfo annohabitas, adjeci, quia chronologiaAcliorumPauli perplurimum conducit ad epiftolas, quas conlcripfit, recleintelligendas. Summo vero Numini gratias ago, quas poflum, maximas, quod eas mihi vires & animi & corporis clementiffime largitus fuerit, ut & hoc negotio defungi potuerim, & quidem ita, ut reliqui labores facrimihi demandati nullum inde detrimentum, quin potius non leve adjumentum ex- perti fint, propterea quod, cumreliquis ftudiis ab hoc remotioribus iilud vitii adhsereat, ut farpillime ab illis avocent
)*( 4 ani-

animum, ftudium S. Scripturse pierite- que traclatum non poffit non nosexpe- ditiores reddere in oracnlis facris tum recle intelligendis, tum applicandis, in quibus peragendis cardo vertitur eo- rum, quae miniiler ecclefise fibideman- datahabet. Deus vero, quod oro,prohi- beat, ne hxc Introduclio queraquam a leclione Sacrac Scripturse abducat, fed potius (ingulos ad legenda facra monu- menta alliciat, iliisque ad ea r^cle intel- ligenda facem praef erat.EtTu, LECTOR BENEV OLE! fruerehocnoftro labore in animar Tuse falutem, accipe, gufta, & in fuccum ac fangvinem converte, fraclo jam cortice, nucleum, qui in Sa- cris Litteris Tibi offertur, &exfpec~ta, fi DEUS vitam viresque concefierit, di- lucidationem fuccinctam locorum diffi- ciliorum in Sacra Scriptura occurren- tium, & in hac Introducfione annota- torum, ceu alteram illius partem. Vale, & fave conatibus noftris.
P^ftiii*
&
JOH.

JOH. HENR, DAN. MOLDENHAWERI
INTRODVCTIO
IN
LIBROS CANONICOS VETERIS
TESTAMENTI,
VT ET EOS,
QVI
APOCRYPHI
DICVNTVR, AD VSVM
STVDIOSiE JVVENTVTIS.
REGIOMONTI, Opera et Impensis IOH. HENR. HARTVNGII. MDCCXXXXIIII.



PARS I.
DE
LIBRIS SACRIS
VETERIS TESTAMENTL
EFINITI0 LlBRORUM Sa-
crorum V. T, Libri facri V. 7'. llint illi libri facri, qui ante Chriftum Servatorem no- ftrumnatum fcripti funt.
II. Ratio Appellationis. VocanturIibri Veteris Teftamenti, quia illo tempore, quo configoati funt, adhuc Vetus Teftamentum, five vetus divina ceconomia aut difpofitip vi- guit.
III. Divisio. Dividuntur in libros Canonicos & Apocrypbos.
SECTIO 1
DE
LIBRIS CANONICIS V. T.
I, Definitio. Libri canonici V. T. funt illi libri facri, qui anteChriftumnatumaviris0eoxv6o- <?ot( confignati, & ad perpetuam fidei & morum normam ecclefiae traditi funt.
II. Katio Appellationis. IUa fine dubio defumta eft ex Gal. VI. if. 16. & Phil. III. 16.
A Vocantur

2
V
Pars I. Sefr I;
Vocantur hi libri canonici, quia canonem, five normam, aut regulam continent, ad quam unice fides noftra & univerfae noftrae aciiones exigi de- bent; five fidei morumque noftrorum immotum conftituunt canonem.
III. Index Librorum Canonicorvm V, T. Sunt nobis canonici libri V.T. Pcntateuchus, f.\ V. libri Mojis, liber Jofu<z, $udicum, Ruth&, I. & II. Samuelis, I, & II. Regum, I. & II. Chro- nicorum, Nehemi£, Eftber<e, $obi, Pfalmo- rum, Proverbia Salomonis, Coheleth, Canticum Canticorum & Propheti<e Jefaite, feremi<e, cum Threnis ejusdcm, Ezechielis, Danielis, Hofe<e t Sfoelis, Amoft, Obadi<e, $on<e, Micha, Nahumi, Habacuci, Zephani<e, Hagg<ei, Zachari<e&Mala- chi<e. Et hosnonalios Ecclejiam3t<daicamtf Chri- ftianam antiquam pro canonicis libris habuiffe, conftat ex teftimonio JOSEPHI L. I. contra Apionem , quod etiam ab EUSEBIO Hift. Eccl. L. III. c.X. allcgatur, MELITONIS apud EU- SEB. H.E.L.IV. c.XXVI, ORIGENIS in expof. Pf i. & apud EUSEBIUM H. E. L. VI. c. XXV. HIERONYMI mprol.galeato, & ATHANASII in Synopfu Conf.Secl. II. N. II.
Quod autem hi libri ad unum omnes fint vere canonici, extra controverfiae aleam pofitum eft; nam
l. Ejusmodi veritates continent, quae homini quidem fcitu funt neceflarise, at folo lumine naturae cognofci non poflunt, &fpeciatimu/Vz/# reconciliationis hominis cum Deo monftrant; quae neque fibimet ipfis, neque rationi & ex- perientiae, veritatibusque neceflariis contradi- cunt; & quae funt antiquiflima». Quis vero nefcit, hos efle characleres verae divinae reve- lationis ?
2. Scri-

Pars I. Setf. I. 3
2. Scriptores horum librorum teftanrur, fe divi- nitus fibi tradita & revelata fcripfifle, & nulla eft ratio, qua: jubeat, teftimonium illorum in dubium vocare. Nam non tantum veritatem illorum, quae fcripferunt, perfpedtam habue- runt, fed etiam fcribere voluerunt, fiquidem confideratio horum fcriptorum omnem remo- vet fraudis fufpicionem.
3. Chriftus & Apoftoii ad hos libros tanquam ad divina oracula in dirimendis fidei confrover- fiis, & informandis moribus vitce provocant. Conf. Matth. XVII. y. Luc, X. 16.
4. Petrus vir &eo7rvev?og (Aclor, XV. 28- 7. V. 3.) fermonem propheticumThaborica rerelatione, voceque de ccelo delapfa, firmiorem efle ad- ferit, % Petr. 1.18. eundemque a Spiritu fanclo profe&um efle, perhibet. 2 Petr, I. 20. 21.
j. Paulus vii - 0£cVvei>s-off (iCor. VII. 40. Rom. XV. 18.) fcripta Veteris Teftamenti eloquia divi- naappellat, Rom. III. 2. & ^eoVveu-r» eflete- ftatur. 2Tim. III. 16.
6. Vaticinia, maximeilla, quseChriftum fpectant, totfeculis eventus fuos antevertentia, exade impleta funt. Gen. XV. 13-16. coll. Exod. III. 6-10. Jof VI. 26. coll. 1 Reg. XVI. 34. Gen. XLIX. 10. Jef VII. 14. Dan.IX. 24-27. Mich. V. 1. &c. conf. Deut, XVIII, 21. 22. Jef. XLI. 22..23. XLVI.9.10.
7. Gaudent vi fupernaturali fpiritualiter coecos mortuosque illuminandi, excitandi, vitamfpi- ritualem dandi &c. Rom.I. 16. 1 Petr. I. 23.
g. Qui hos libros mente attenta &voluntati divi- nae malitiofe non reluctantc legit &meditatur, ille vel per fola illorum effata intelle&um fuum ad aflenfum, & voluntatem ad obfequium, A % af-

4
Pars I. Sedh |.
affectusque conveniences excitari in fe ipfo ex- periecur. llle vero demumhos librosomni du- bio remoto pro cerciflimo verbo Dei habet, quiveritacibus, quae illisconcinencur, morem gericJoh. VII. 17. nam cunc incelleclus per Spi- ricusfancli graciam ica illuminacur, uc abfoluce cercus reddacur, illosefle divinos, five a Deo profedos. Eph. I. 13.
IV. NumerusLibrorumCanonicorum V. T. A Chriftianis numerancur XXXIX. vid. num. III. & X. ab Hebneis recentioribus vero compendii caufa XXIV. quorum numerus ica in- ftiruicur: V. Mofaici, VUL Prophetici, fcilicec; liber Jofue, Judicum, Samuelis, Regum, !jefai£ t Jeremioe, Ezechielistf liber duodecim Prophetarum minorum, Jive $u$exet,7rfo<Pt}Tov , hebraice D\3$ "itoy tkchaldaice "wy "in h. e. duodecim, nam hi XII. libri a Judseis pro imico numerancur; & XL Hagiographa, quo percinenc: liber PJalmo- rum, Jobi, Proverbiorum, Canticum , liber Ruthtc, Threni Jeremiee, Coheleth ,liber Eftherae, Danie- , lis, Efrtetf Nehemi<e, quiprounonumeracur, Chronicorum. Antiquiores]udx\ (vid. JOSEPHUM L. I. concraAp.)infublidiummemorisejuxcaliceras alphabeci hebraici XXII. cancum numerarunr, li- brum Ruthte ad librum Judicum, & Tlwenos $ere- mi<z ad illius Prophetiam references; & hicce nume- rusPacribus fuic nociflimus,nam ORIGENES apud Eufebium H. E. L. VI. c.XXV. Noneft, inquir, ignorandimi, vtginti & duosejfe libros Veteris Te- ftamenti, Jicut ab Hebroeis traditur , qui numerus etiam literarum apud eos habetuf.
V. Appellatio Librorum Canonico- RUM V.T.JUDffiis usitata. Vocantur
a J u "

Pars I. Secl i.
5
ajudseissnpo ledio f.le&ura, Nehem. VIII. 8- JTYin doclriria five inftitutio, fcriptura, nS.JD volumen, ttf^pD JT3 domus fanttuariL
». J Jfi J 11; , <• »
nyaiNI jB^ticjjg viginti quatuor fcilicetlibri&c* VI. Constitutio Canonis. Antecxftru- clionem templi Salomonis, omnes libri canonici ad latus arcac foederis in peculiari capfula fivecifta publice aflervati funt, (Deut.XXXI.24-26.) utad lllos in quavis controverfia & re dubia recurrere lioeret; at exftrudo jam templo Salomoneo theca harc librorum facrorum in gazophylacio templicuftodita, & accedentibusfubindenovisli- bris, qui pro divinis agniti funt, auda eft. Nam ufus autographorum librorum (Deut. XVII. 18. 19.) pofcebat ad hanc arcam aditum, qui vero in San- cl:um Sanclorum uni tantumPontifici fummo, & quidem unica expiatiouis die patebat, immo tan- tum arca fcederis folas complexa tabulas lapideas legis,inSanclumSan£toramillataeft, (iReg. XVIII. 6 - 9.) & Autographa Mofis non in Sanclo Sanfto- rum, fed in gazophylacio, in domo Domini, a Pontifice Hilltia inventa funt. (2 Paralip. XXXIV. 14. if.) Poftea temploperGhaldaeosvaftato, Au- tographa procul dubio perierunt, aft remanferunt Apographa, (Dan. IX. ir. Nehem.VIII. 1) &in unum fyftema reda&afunt. Quisnam hunclabo- remfubierit, deficientibusdocumentis, certoqui- dem definiri nequit, inilloautemESRAM & NE- HEMIAMoccupatosfuifle, fvadentzelus illorum, quo pro lege & cultu Dei flagrarunt, (Efr. VII. 6. 10,) & teftimonium au&oris libri II. Maccab. quod Iegitur c. II. 13 .Canonem hunc M ALACHI- AS,Prophetarum ultimus, illuftri figillo obfignavit, c. IV. 4. f. & vero videtur fimilc, quod Judaii novam arcam fabricati fint, & in illa libros cano-
A 3 nicos

6
Pars I. Sc<ft. r.
nicos in templo pofteriori ad tempora usque Mefliae aflervaverint.
VII. Lingua, quaLibri CanqniciV.
. T. scripti sunt. Illa eft hebraica, quse Judseis fuit vernacuia, & a quo ceterae orientales eo tempore modo inftar dialeclorum disjunclae fuerunt, exceptisillis, quse leguntur Gen. XXXL 47. Jer. X. 11. Dan. II. 4-VII. i-fin. Efr. IV. S-VI. 1-18. VII. 12-26. namillalinguachaldaica conferipta funt, & quidem hanc ob caufam: Mo- fes ipfa verba, quibus Laban Chaldseus ufus fuit, referre voluit; Jeremias Judcoos, quibus captivitas babylonica imminebat, inftruxit, Idololatriam Chaldaeorum, propriaillorum lingua redarguere; Daniel non modo in ipla Chaldoea fcripfit, fed etiam formalia, ut vocant, verba magorum & Nebucadnezaris patria fua lingua loquentium re- ferrevoluit, & chaldaicae ac hebraicse linguaepe- : ritus, nunc hebraica nunc chaldaica lingua eft ufus; & Efra poft captivitatem babylonicam fcri» pfit, quotempore per ipfam illam captivitatem, lingiia chaldaica Judseis nota fuit, ckillam pari dexteritate achebraicam loqvuti funt.
VIII. Integritas Librorum Canoni- CORUM V. T. Quod hi libri integri, ilve a faclis corruptionibus univerfalibus, in rebus ma- joris & minoris momenti immunes, aut ad illum prorfus modum ad nos devenerint, quo primura a Spiritu Dei fuggefti, &ex QeoTvewriA literiscon- fignati funt, nec vel Judaeorum malitia, vel libra- riorum incuria, aut correclorum audacia corru- ptionis quicquam admiferint, m propatulo eft: nam
t. Dati funt aDcohominibusinnormam creden- dorum & agendorum ad falutem; quodfi vero
in

__Pars I . Seft. i. __7
in illis genuinaledioperiiflet, non poflentam- plius in credendis agendisque faltem non in omnibus normam conftituere, acDeus proinde fcopo fuo excidiflet; quod vero abfurdum.
2. Si Judaei hos libros mutilaflenc, procul dubio ex illis narraciones faclorum fibi adverfas fuftu- liflent. Si illos ance Chriftum natum corru- piflent, Chriftus & Apoftoli, quileviora re- prehenderunc, cancum facinusnon reticuiflent, neque homines citra omnem cautionem ad lectionem iilorum ablegaflbnt. Et fi illos poftea depravaflent, tunc certe iliuftriflima ac praeci- pua de Chrifto vaticinia, & proinde teftimo- nia a Chrifto & Apoftolis citaca fuftuliifent, quod vero neutiquam faclum.
3. Judsei non potuerunt hos libros lcorrumpcre, neque ante neque poft Chrifti tempora. Nam ante Cbriftum natum libri hi & prscipue Mofis & Prophecarum, & quinque fic dicli feftivales praele&i funtpublice; exemplarium mulcicudo, quam ufus in coc Synagogis ubique terrarum fabbacicus fupponic, corrupcionem univer- falem non permific; verfiones anciquiflimae, quae in quam plurimorum, & incer hos gencium manibuseranc, ejusmodi corrupcioni obfticerunt, fiquidem corruptelas foncibus illa— tas digico velut indice e veftigio prodidiflent; & Judaeiftatimpoft canonem claufum infeclas inter fe diflentientes fuere divifi, quarum ai- tera alteri invigilavit, itaut nulla leorfum in fallendo codice facro quicquam tentare po- tueric. Et poft Chriftum natum libri hi in Chriftianorum fuerunt manibus, qui ftatim mtlitiam fraudesque illorum detexiffenc, imo Judaei per totum terrarum orbem difperfi non potuerunt omnes colligere codices, uc illos vitiarent. A 4 Judaeo-

B
Pars li Secl. i.
4. Judaeorum erga hos libros reverentia femper tantafuit, ut apudmukos jam dudumin fuper- ftitionem abierit; imo omni tempore parati fuerunt, mortem potius & omnia tormenta fubire, quam vel unum apicem S. Scripturae mutare, tefte PHILONE apud EUSEBIUM Praep. Evang. L. VIII. c. II. Ab ipfis quoque legibusfancitumeft, eum, qui velminimum in Bibliis mufet, peccatum committere inexpia- biJe.
f, Maforethae antiquiflirrris temporibus omnes verfus, voces&Iiteras, nequidperiret, nume- rarunt, quod ftupendum opus etiam minoris momenti erroribus, quos librariorum incuria admittere poteft, omnem viam praeclufit^ quapropter Mafora fepes legis apud Judasos audit.
6. Quam diligenter ante hasc tempora Biblia S. defcripferint, quamque attentis femperoculis opus Maforetharum refpexerint, manuferipti eorum teftantur codices. Certe, accuratio Judasorum in defcribendis & recognofcendis codicibus Bibliorumebraeis, adfuperftitionem usque folicita eft
7. Cafuquocunquetaleevenirenonpotuit, utiis- dem inlocis, eundem prorfusad modumomnes omnium feculorum codices non modo, fed verfiones quoque ac interpretes, nemine vel Judaeorum vel Chriftianorum advertente, prae- cavente, autde taliinfortuniomonenteCiltem, vitium caperent, nam hoc elfet ftupendum prorfus miraculum. Apographaqui^em,qu« hodie fuperfunt, fere fingula fuis obnoxiafunc mendis, fed non uniformiter, non iisdem in vocibus , & Jocis, non per omnia omnino exemplaria» fed quod in unolegiturmendofe,
id

Pars I. Seft I.
9
id emendate habetur in aliis, & nota: Mafore- thica; veram & primigeniam leclionem refe- runt.
IX. Partitio Librorum Canonico- rum V. T. Judaica. Judasi hos libros difpefcunt in tres partes, quae funt:
1. 7T)1y\ i. e. lex, quz compledKtur Pentateu- chum, fiue V. libros Mofis.
2. Q^NNDJ i. e. Prophetce, a Judaeis divifi in O^toN"} priores, quo referunt librum Jofii<z y $udicum , Samuelis & Regum , & n^nr»N pofleriores , qui GmtE/aias^eremias Ezechiel ,
^«Wrfo^ov. Vid. N. IV.
3. tTOTD fcripta fc. facra, f Hagiographa, quae complectuntur omnes reliquos librosCanoni- cos,fcil. 1) tres metricos: Pfalmos , Proverbia £T librumjobi, abinitialibusliteris ^CN di&os. 2) rtfSiO ^on quinque volumina, Canticum Canticorum, librumRuthe, Tbrenos, Coheleth, &' librum E(lber£, quorum le&io in diebus feftis Ieclionilegis adjungitur, & 3) librum Da- nielis, Efrte, Nehemi£,(quiJecundusEfr£dici
. folet,) & verbadierum,J'.librumChronicorum. Circa quam partitionem notandum eft: 1) Ju- dxiprimam partem appellant legem, quia in Pentateucho continentur praecepta, fecundum quae unusquisque vitamfuam inftitueredebet; Jecundam Prophetas,quiaProphetaehos libros confcripferunt; Sctertiam Hagiographa, quia hi libri non traditi per os, ficutlex Mofis, fed tantum fcripti, & quidem non per fomnium, vifionem, auditionem vocis alicujus ocecftafin, ut pleraque fcripta Prophetarum, fed exci- tante & fuggerente divina quadam facultate, A f quam

10
Pars I. Secl i.
quam hi fcriptores fuper fe quiefcen- < tem fenferunt. 2) Libros Mofis excipiunc fcripta Prophetarum, non quafi MofesinPro- phetis locum non habeat, fed quod reliquos omnes dignitate longe fupergreflus, eodem cum ceteris cenfu non habendus fit. 3)Liber Jofuae & Judicum propheticis adnumeratur, quia uterque, utplurimi fentiunt, Samuelem au&orem habet. 4) Prophetas dividunt in priores & pofteriores, non ratione dignitatis, fed temporis. f) Chriftus particionem hanc judaicam refpexifle videtur, Luc. XXIV. 44. fi modo ponatur, Pfalmos fynechdochice ve- nire pro Hagiographis, quorum illi pars prior & major funt. 6) Divifio haec neutiquam eft accurata , nam omnes libri canonici V. T. funt Hagiographi, libri hiftorici divelluntur, & Daniel e numeroProphetarumexcluditur.
X. Ordo Librorum Canonicorum V. T. qui apparet in Versione B. LUTHERI. Iile diverfus eftabeo, qui in codice hebraico confpicitur, nam
Primum locum obtinent hiftorici omnes , quitradunt hiftoriam f. originem & fata ecclefise Dei in V. T, quod faciunt
a. ante pofleflionem cerrae promiflse, V. libri Mojts.
b. In ipfa occupatione, liber $ofu<e.
c. Poft occupationem, & quidem 4, Republica florente
1. fub Judicibus, liber gudicwn, liber Rutba
& I. Samuelis, 1. fubRegibus, I. II. Samuelis y I. II.
Regum* L&IL Cbromcorum. 0 Republica collapfa
1. In

Pars I. Se&. I.
II
1. In Judaea, liber Ejdrce & Nebiintd,
2. In Babylonia, liber Eftber<e. Secundum locum tenent dida&ici , quifunt vel
i. Poetici) f. certo metro, nobis vero ignoto^ inclufi, nimirum liber Jobi , Pfalmi, & III. fcripta Salomonis. Judaei quidem tantum librum Jobi, Pfalmos > Proverbia pro metri- cis ognofcunt, quia illi foli metrica accen- tuatione gaudent, quae vero non valida eft ratio, fiquidem accentus metrum non abfol- vunt, nec fernper indicant. Vid. a Sam, XXII. coll. Pf, XVIII. vel 2* Propbetici, quorum IV. majores, liber jfe- faice, Jeremifi, Ezecbielis & Danielis, Itf Xll.minores , ab Hofea usquead Malachiam, cujus diftindlionis rationem vid. P. I. SetJ. I. Cap. III. N. V. Circa hunc ordinem partitionemque obfervandum eft: i) LUTHERUS.quod ad ordinem quem elegit attinet, fequucus eft verfionem rav feptuaginta, & vulgatam. %) Hicce ordo accuratior eft illo, qui apparet in Codice Ebraeo, nam liber Prophetae Danielis locum fuum habet inter fcript?. Prophe- tarum, fcripta Salomonis aeque & Jeremiae non feparantur, &libri hiftorici non divelluntur, imo jufto hiftoriae temporumque ordine fe excipiunt, excepto tantumlibro Efthera», cujushiftoriaprae- ceflit hiftoriae Nehemiae; quia vero Nehemiae nar- rationes cum rebus Efrae arcHflimo nexu cohae- rent, & ad populum in Judaea jam rurfus habitan- tempertinent, iftis haecdeextraneis Judaeisagens hiftoria merito poftponenda fuit.
XI.ParticularissingulorumLibro-
RUM IN SUAS SECTIONES DlViSIO, five
Textvs Distinctio»
$u<tei

12
Pars I. Se& T.
fad&i diftingvunt, & quidem
j. Textum omniumlibrorum canonicorum per O^pna. L ^WEfc capita, DTTIO certos ordines & O^ob verfus. Capita a Chriftianis ad Judsos tranfierunt,& aMARDOCRffiONAT HANE in concordantiis fuisebraicis primum adoptata funt. Sedarim f ordines funt fegmenta majora, quae vero a capitibus hodie ufitatis funtdiverfa, nam e. g. Mafora finalis Genefi fubjeda Iibrum illum XLIII. Sedarim & L. Capitibus conftare indicat, ufus vero horum fegmentorum dudum jam obfolevit. Et verfus funt fegmenta mi- nora, quorum unumquodque duobuspunclis, (p^ioa S)"iO fnis verfus didtis,) antecedente accentu maxime diftinclivo Silluk terminatur. Elias Levita putat, ante Efrae tempore univer- fam legem unius inftar verfus fuifle; qui vero ftatuunt, fcriptores facros puncla accentuum adhibuifle, illi iisdejm diftinclionem librorum in verfus adfcribunt. 2. Pentateuchum dividunt in WV^^P Parafchas f.feBiones feparatas , quaefunt vel majoresvel minores. Quodadwrt/owattinetj funtillaevel fTininaapertae, vel FfiD^np claufae, quae etiam JTiD^CO conjundae dicuntur. Aperta fignan- tur triplici Q majori, & vocantur apertae, quia ab initio verfus five lineae incipiunt; claufe vero fignantur triplici O majori, & dicuntur claufae, quia illudfpatium, incujusmediofe&io incipit, utrinque eadem linea clauditur. His omnibus inditae funt peculiares appellationes, defumtas vel a primavocefeclionis, velaprima voce maxime emphatica, & numerus illarum eft LIV. Nam in GeneJiXU. in Exodo XI. iri Levitico X. in Numeris X. & in Deuteronomio XI. exftant.
Habenc

Pars I. Sedi I. 13
Habent autemjudaei LIV. Parafchas, eum in finem,ut Pentateuchus leclione publica in Syna- gogis facla, quotannis abfolvatur. Ad noftn Ca- lendariiquidem rationem pro numero hebdo- madumLII. Parafcha» fufficerent; aft Calendarii Judaeorum alia eft ratio,illorum enim annus luna- ris conftansXII. menfibus,alternatim XXIX. & XXX. dies numerantibus, cum L. tantum hebdomades& IV. dies compleclatur, necelli habent, quovis anno tertionovum quafimen- fem XXX dierum interferere, quem poft menfem TIN Adar, f Februarium noftrum collocatum "llNI Adar repetititm appellant. Intercalares ergo anni Judaeorum LIV, Sabbata numerant, totidemque propterea requirunc Parafchas, in vulgaribusautem annis duasbre- ves alicubi conjungunt. Quod tempore Apo- ftolorum Pentateuchus publice in Synagogis ledus fuerit, ex A&. XIII. if. conficitur, & Jacobus Acr. XV. 21. praeleclionishujusritum a longis retro feculis arcellit. Sunt, qui prae- leclionis hujus fabbaticae inftitutum ad Mofen referunt audorem, vel tempora morti Mofis proxima, provocantes ad Lev. XXIII. 3. Deut.XXXIII. 10. XXXI. 10.11. Quod vero ad determinationem Parafcharumatcinet, qua fua fmgulis fabbatis penfa addida, & libri Mo- faici in eas, quas confpicimus, fectiones divifi funt, illa recentioris oetatis efle videtur, &pro- babiliter Efrae vel Synagogaemagnaeinacceptis ferenda. Publica harum parafcharum leclio in- choatur poftfeftumtabei-naculorum, die XXIII. menjis primi civi/is anni, qui Ebraeis Tifri vocatur, & noftro Septembri fere refpondet. Minores Parafchae, conftitutae in majoribus, prout majores funt vel apertse vel clauiae, illse
fignan-

ifcwm
14 Pars I. Se& 1.
lignnntur unico s minufculo, hae vero unieoS minori> & eum iri finemexcogitatae&adhibitae funt, quia Pentateuchus olim diftinctione in capita deftitutus fuit. g. LibrosPropbetarum tam priorum quam pofte- riorum difpertiuntur in rv*niOSn Haphtaras, quae funt lectiones propheticae, fenfu & con- tentis utcunque Parafchis refpondentes. Prae- leguntur in Synagogis publice poft ledionem legis, Jectio vero illarum non prout Parafcha- rum adfinemproducitur, fedtextusillitantum delibantur,quorum argumentum ad Parafcham ejus diei quam proxime accedit, Vi vocis de- notzm mijfas, f dimiflionem, quiapoftillarum lectionem inclufis precibus coetus folvitur. Quod Apoftolorum tempore in Synagogis lectae fuerint, exAcl, XIII. if. 27. patet. Ori- ginem illarum Judsei a tempore Antiochi Epi- phanis arceflunt. Referunt: Antiochum leclio- nem legis tam publicam quam privatam fub poena capitali interdixifle, & propterea quas- dam propheticas pericopas parafchis Mofaicis fenfu refpondentes fele&as, & in le&ionem legis furrogatas, mortuo vero Antiocho, & cultu Judaeorum reftituto, leclionem legis ite- rum introduclam,& illi lectionem Haphtararum adjetf am efle. At JOSEPHUS L. XII. Antiqv. c. VII. perhibet, leclionem totius codicis in- terdiclam fuifle, nam fi apud aliquem inquit, inventum fuijjet volumen Jacrum aut lex, ille trudeli forte moriebatur, HCfictvi^ero 2e enrn /3</3Aoc evgeS-eiy ie%& h&\ vopos. Aiii propterea originem illarum indededucunt, quod Judaei poft Rempublicam a Juda Maccabaeo reftitutam lacrafuamajori zelotrac1:averint,&cum fcripta Mofis&Prophetarum agnoverint ejusdem efle
argu-

Pars I. Seft. i. Cap. i. Membr. I 1$
argumenti, & ad eundem tendere fcopum, confultum duxerint, leclionem Prophetarum cum leclione legis conjungere. CJmfliani textum librorum Canonicorum V. T. difpefcunt i) in Capita, quae divifio debetur fecundum quesdam Hugoni Cardinali, qui A. 1260. obiit, & fecundum alios Stephano Lang- thono, qui A. 1228- defunclus eft,aft argumen- torum cohasfioni & diverfitati non femper re- fpondet, & 2) in Verfus.
XII. NuCLEuS LlBRORUM CANONlCO-
rum V. T. Ille eft JESUS CHRISTUS, Servator totius mundi. Pf XL. 8- Luc. XXIV. i<) -27. 44-47. Joh. I. 4f. c. V. 39. 46. Acl. III. 18.21-24. X. 43- XIII. 27. XXVI. 22.23. RomJ 1.1. 2. X, 4- XVI. 26. 1 Cor. XV. 3.4. 1 Petr. I. 10. 11.
CAPUT I.
DE
LIBRIS HISTORICIS.
MEMBRUM I.
LIBRIS MOSKIN GENERE.
I. Appellatio. ComplexuslibrorumMofai- corum Hebraeis TT^lex, &m1n ^tSrtl mnn
t- :J t »• : t • —
quinque quinquerniones legis, LXX. vero Inter- pretibus 7rev}ciTevxo$ fc /3//3Ac? , liber quinque voluminum vocatur, nam pro diverfitate materise dividitur in V. libros, quorumtituiiebraici funt:
D^oin

I
l6 Pars I. Sectio. i.Cap. i; Membr. I.
CnDin N")p v 1 niOU; tmf&Si qui proba-
biliter olim non librorum , fed tantum fetfio- num fuere, namvero videtur fimile, LXX. Inter- pretes volumen a MOSE fcriptum in quinque libros divififle, fiquidem tituli horum librorum origine graeci funt, & proprie hebraici non dantur.
I. Auctor. Ille eft Mofes. Deur. XXXI. 9. 24. 2 Paralipom. XXXIV. 14. Joh. I. 45-. V. 46. 47. Luc. XXIV. 44. XVI. 29. A<a. XV. 21. Rom. X. f. 2 Cor.III. if.
Objicitur 1.) Gen. XII. 6- & XIII. 7. Refpond. Mofes in- dicat, Cananseos jam tum, tempore Abrahami PalselHnam tenuifTc.
4.) c. XII. l8.coll. Jof. X!V. 13-If. Refp. perhibetur tantum in ultimo di&o, Hebronem olim vocatam fuhTe Kiriath Arba.
g.) c. XIV. 14. eolt Jud. XVIII.29. Refp Mofes refpicitnon arbem fed rivunr illum Dan, ex quo 8c rivo Jor fluvium Jordanem, ac nomenillius coaluifle JOSEPHUSteftatur An- tiquit. L. I. c. XXI,
4.) c. XX. 7. coll. I. Sam. IX. 9. Refp. NOJ illo tempore denotavit in generaliori fignificatione amicum Dei , fed a Samuelis temporibus in frequentiori ufu arcanarum rerum jndagarorem & indicem defignavir, aut: vox illa N^» primum inter Ebrxos in ufufuit, deinde frequcnrius diftio ilN^ adhibita, fcd tandem vox ill a N\2J in ufum revo- cara cft.
f.) c. XXXVI. 31. Refp. Mofes Prophcta praevidit, Ifraelitas fuo rempore Rcsem efle na&uros. Conf. Deut. XVII, 14. XXVIII. 36.
6. ) Exod. XVr. gf. Rcfp, fcripfit hxc Mofes forfitan fub finem virae fuie.
7. ) Exod.XVlII. Z.f. coil. XIX. 1.2. Refp. cilanricipario.
8. ) Deut. I. r. Refp. non folum trans, fed etiam cis denotst. Conf. Num. XXXKI. 32. Deut. 111. 8,
9. ) Dlut. jll. 12 Relp. Ifraelit«e jam Perseam regionem fpa- tiofiilimam occupaverant,
10.) Deut.

De libris Mofis in genere. 17
10. ) Deut. III. 14. Refp. locutio ifta: Usque «d huncdicm, Hebraeis fspe notat rei, de qua fermo eft, perpetuitatem, & propterea indicat, appellationem illam fuille retentam.
11. ) Deut. XI. 30. coll. Jof. V.9. Refp.locus Gilgal, Deut. XI. 30. aut non eftidem, cujusmentio injiciturjof V. auc fi idem eft, nomen jam antca habuit, ac temporc Jofua: a notabili faflo cum emphafi fic vocari ccepir,
12. ) Deut. XXXIV. 4-fin. Refp. adjefta eft ha:c claufula vel a Jofua, vel ab Eleazaro fummo facerdotc.
Quodveroad Mosen attinet, patriae]useQ.JEgy- ptus. Exod.II. 6. Natione fuit Hebraus. c. II. 1.2. Confervatio ejus & ratio nmninis, quodipfiimpo- fitum eft, legitur Exod. II. 10. coll. Ebr. XI. 23. Genealogia traditur Exod. VI. 115-20. ln aula re- gis JEgyptiorum educatus eft. c. II. 1 o. PerdoBum fuifle, teftatur Stephanus A&. VII. 22. Ex^gy- ptoabnegata dignitate, Ebr. XI. 24-27. recepit fe ad Jethronem-, facerdotem Midianiticum, cujus Jiliam in matrimonium duxit. Exod. II. if, 21. Educiio 'Judieorum ex ^gypto ipfi a Deo im- mediate demandata eft, Exod. III. IV. quam quoque praeftitit. c. XII. 1. coll. Ebr. XI. 29. A Deo fummus dux Judasorum conftitutus eft. Exod. XIV. 31. &c. Familiaritas ejus cum Deo tanta fuit,quantanunquamullimortalium obtigit. Exod. XXXIII. 11. Num. XII. 6-8. Deut.XXXIV. 10. Acia ejus auguftiflima ih illis fcriptis legun- tur, quos nobis reliquit. Pietate, conftantia & patientia fuit fumma. Num. XII. 3. 7. JEtatem fuam animi & corporis viribus integram ad CXX. annos produxit., Deut. XXXIV. 7. quorum XL. tranfegit in aula Mgyptiaca, Acl. VII. 23. XL.in exilio Midianiticoy Exod. VII. 6. &XL. in mode- ramine populi $udaici. In deferto Zin bumani aliquid paflus eft, Num. XX. 12. & propterea extra Canaan f Pataftinam, tn monte Pisga diem obiit fupremum. Deut. XXXIV. 1. ?, Typus
B CHRI-

18 Pars I. Seclio i. Cap. i. Membr. II.
CHRISTI fuitilluftris, Deut. XVIII. rf, ig. coll* Acl III. 20-23. &omnium illorum, qui fcriptano- bis reliquerunt, eft antiquifiimus , Homerum cir- citer D. annos antecedens. III. Chronologia. Comprehendunt hi libri hiftoriam MMDLIII. annorum, nam a creatione mundiusque admortem Jofephi, vid. Membr.II. N-X. p. 22.fluxerunt anni - -2369
A morte Jofephi usque ad exitum ex
^figyptd, Membr. III. N. VHI. p. 28. - 144. " EtindeadintroituminCanaan, Jof. V.6. - 40
DE PRIMO LIBRO MOSIS.
I, Inscriptio. Illa eft Hehrzis ex recepto moreab initialivocabuloTpwtrxz in initio. LXX.
neratio, aut liber originum. Gen. II. 4. Vo- catur etiama ^fudteis fttytf* "fiO libercreatioms.
II. Tempus scriptionis. Probabiliter a Mofe confignatus efthoninexilioMidianitico, fed pofi eduBionem Ifraelitarum ex JEgypto, namante vocationem illam divinam in monte Horeb, Exod. III. &c. non fuit defignatus propheta.
III. Argumentum. Tradit originemrerum omnium, prsefertim hominis, ejusque lapfum & reftitutionem, propagationem generis humani ex Adamo, corruptionem omnium fere hominum & illorum interitum per diluvium,pa!ingenefiam mun- di, vocationem Abrahami fcedusque divinum cum illo, ac vitam fanctam Abrahami, Ifaaci, Jacobi & Jofephi, ac Jacobi, familiasque ejus migrationem in /Egyptum. IV.
»ff3
MEMBR UM TL

De primo libro Mofis.
19
IV. Scopus. Illeeit,rerumomnium, tumcrea- tarum, tum mali, tum quoque reftauratae verae fa- lutis originem memorise prodere, ipfique a corru- ptione cavere; veriDei, creatoris cceli&terra; ab idolis diftincliflimi cognitionem cultumque verum inorbeinftaurare; genealogiam MerTiee, ortumque ecclefioe & varium per multa fecula progreflum tradere; populum Deidemajoribus, promiffioni- busque illis : datis certum reddere, eundemque ad fidem fan&amque vitam excitare, & oftendere, quae caufa ac ratio fuerit, curgentibusreliquis re- li&is, Deus ad Abrahamum ejusque progeniem fefc converterit.
V. Singularia. (1) Eftliber antiquij/fmus; & (2) non immerito fons perennis &limpidiflima omnium prophetarum fcaturigo audit.
VI. Idea Theologize Patriarchalis,
C^UAM TRADIT GENESIS.
(I.) Deus eft ens a fe, diverfum a mundo, c. 1.1. eftacternus, c.XXI.33.omnifcius, c.III. 11.XV.13.1j. XVIII. 18. coll. Exod. 1. 7. &c. verax, c. VI. 7. coll. VII. XVII. 20. coil. XXV. 16. XXI. I. 2. XXVIII. 15. XXXII. io. omnipotens, c.XVII. 1. XVIII. 19. XXXIII.20. XXXV.u. fantfus&juftus, c.XVIII. 25. XIX. 13. mifericors&bcnignus, XXIV. 12. c.XXXII. 10» cupidus falutis
honiinuin,c.VI. 3. fittK^oB^Vfloiy ib. fummus, c. XIV. 19.efTen- tia unus , & perfonis trinus. c.I. 1-3. XIX. 24.
(II.) Vcns omnia ex nihilo intra fextiduum produxit, c. I. cft gubernator renim omnium, c. XIV. 20. XLV. 5. 8- 9. L. 2*. & oinnium rerum providentiam gerit. c. XXII. 8. 13 14.
(III/) Dantur angeli mali, c. III. &boni, qni piis ferviunt. e. XXVIII. 1». XXXIi. ,. XXIV. 7.40.
(IV.) Deus in initio uniciim virum d' unicam ninliercm crea^ xit, c. I. 27. corpus viri cx pulvere formavit, iplique animain infpiravit, c.II. 7. mulierem vero ex cofta viri condidit, c. II. 41. 22. ambosque ad imagincm fuam creavit, c. I. 27. V. 1.2. quic conftititinfimilitudinecumDeomagna, c. I, 26. acpertinuir. ad illam magna cognitio fapicntiaque, e.II. 19.20. 23. III. 22. famfHtas perfecla, c. II. 2;. III. 22. iiiimortalitas corporis & abfen- tia omnium iiioiboruin & dolorum, c. II. 17. III. 10-19. dominium- que inundi, e.1. 16, 28-30. cum habitatione in Paradifo. c.II. 8
B 2 (v.)

20 Pars I. Se&io i. Cap. i. Membr. II.
(V.) Protoplafti fraudc diaboli lapfi, imagine riivina privati funt, c.lll. 1-13. & praecipue fapientia, c. III. 8- & fanctitate,, V. 10. &mors, ac omnis miferia funt fruchis lapfus. v. 17-19.
(VI.) Peccafum non eft aDeo, c. I.31. homines nafcuntur mali, c.V. 3. VI. 5. VIII. ai. quilibet.aculpa, pcena &dominio peccati Iiberaripoteft. c. III. 15. IV. 7.
(VII) Mcflias futurus eft, &ille eft verus Deus, & verus ho- mo, ex muliere absque femine viri exoriturus, c. III. ; ij. cxfamilia Abrahami, c.XII. 3. Ifaaci, c. XVII. 19.21. XXVI.'4. Judac. c.XLIX.io.antequam respublica Judaica penitus tollatur, ib.pafiiirus&reguumdiaboli deftrudrurus, c. III.:?. ac pacem <3fc omnia bona fpiritualia hominibus, etiam gentibus, ex mera gratia, fine ullo merito collocaturuseft. c. XII. 3. XXII. 18. .XXVI. 4. XLIX. io. 18.
(VIII.) Agnitio peccati & contritio cordis eftnecefiaria. c. III. 8-13. XLII. 14. 21. 22.
(IX.) Homincs pcr fidem juftificantur, c. XV. 6. & quicquid ex fide proficifcitur, eftbonum, quod non, malum. c. IV. 4. Kbr. XI. 4.
(X'j Vita fancta a quolibet geri poteft & debet. c. IV. 7. V. 21. VI. 9. VII. 1. XVII. 1. Unumquemque in omnibus Deo obedire oportet. c.VI.22. XXII. 3, Hominumeft, Deumtimere, c.XXII. ia. XXXI. ?4 : XLII.iS. Iaudarc,c.XIV.20. XXIV. 27. & gratiam pro prxftitis beneficiis haberc & agere. c. XVII. 17. XXIV- 52. Deus eft adorandus, & omnia bona funt ab illo pe- tenda, & quidem fubmifia mcntt. c.XVII. 17. ig. XVIII. 24. &c. XXXII. 9. &c. VotaDeommcupataftmtfolvcnda. c.XXVIII. 20. XXXV. 1-3. Cognitio Dei eft promovcnda, c. XII. 8- XXI. 33. ejusqtic gloria. c. XIV. 22. 23. Idololatriaeft vitanda. c.XXXV. 2-4. Superbiam Deus odio habet. c. XI. 1. &c. Sacrificia a Deo inftituta, c.HI. 21. IV. 4. ftint ofFerenda. c. VIII. 20.21. IV. 3. Jus- jurandum apio pntftari poteft. c. XXI. 24. XXIV. 3. XXXI. 54. XLVII. 31. Sabbatum obfervandum & fanfte colendum eft. c. II.3. Pro aliis orandum eft. c XVIII. 22. &c. XX. 7. Filii filixque parentcs honorare debent. c. IX. 24. 25. Parentibus incumbit, infantibus mandata divina inftillare, eosdemque adobfervanda illa perducere. c. XVIII. 19. Famulitii eft,heris fubmifiumob- fequium prxftare. c. XVI. 6. 9. XXIV. Bclla jufta geri pofiiint. c. XIV. 13-20. Ira eft pcccatum. c. IV. $. 6. XLIX. 7. Lites funt vitandae. c. XIII. 8. 9- Homicidium a Deo eft prohibitum, & propterca vitandum. c IV. 8-12. 15. IX. <5, Hofpitalitas eft exerceuda, c. XVIII. t. XIX. i. & manfvctudo. c. L. 19-21. Matrimonium a Deo in ftatuintegritatis eft inftitutum, c. I. 28. II. 18- 21-24. & quilibet proptcrea liue peccato in illo vivere poteft. c. V. 22. Proba conjux a Deo eft expetenda. c. XXIV, 7. 12. Uxor viro ftibdita eiie debet.c. III. 16. Omnes fincs in- jufti circa matrimonium funt vitandi. c. VI. 1. 2. Proles eft do- mim Dei. c. IV. 1. XXV. 21. XXX. 2.12. Impuritaseft vitanda.
c. XXXVIII

Dc primo libro Mofis.
21
c. XXXVIII. 9. ut & fcortatio, c. XXXIV. 7. adulteriumque. c. XX. 3. 7. S>- XXXIX. <?. XXXVIII. 24.
(XI.) Deus gratia ergapioseftaffedhis, c.VI. g. illosquequau. doque tentat,c. XXII. 1. atque femper cum illis eft, c> XXVI. 3. *8- XXVIII. 15. XXXIX. 2.3. XI. 23. five, curamillorumfpe- cialiffimam gcrit. c. XXIX. 32. XXXI. 42. XIX. aa. XV. r, XXXI. 7*24. XX.<5. XXVIII. XXVI.11. XXXIX.31. XVIII. 26. XXI- 17- XXV. zi.
fXII.) Pii peccatisinfirmitatisobnoxiifunt, c.IX. 21. XIX. 31. XX. 11. & beneficiis divinis indigni. c. XXXII. 10.
(XIII.) Pios inter ac inipios inimicitia nianet. c. III. if.
(XIV.) Sacramentum circumcifionis, quod cft fignum faderis divini, &a Deo pofteris Abrahami mandatum, eft obfervandum, etiam in puerulis, utpote gratix & fcederis utique capacibus. c. XVII.
(XV.) Refurrcctio homimimfuturaeft. c.V. 24.. XXVIII. 15. coll. Matth. XXII. 31.
(XVI.) Deus eft Judex omnium hominum. c. XVIII. a?. (XVII.) Vita xterna pios manet. c.V.i 4 . XXV. 8. XLIX.ac,. fqq. coU. Ebr. XI. 10. i 4 -i<5. -
VII. Typi JESU CHRISTI. Illi funt Adam, Rom. V. 14. 1 Cor. XV. 4?. Abel, Ebr. XII. 24. Henecb ,Noab, Matth. XXIV. 37. Luc. XVII.25. Melcbifedech* Pfalm. CX. Ebr. VII. Abraham, I/aac, Ebr. XI. 18. 19. Jacob, fofeph.
VIII. Vaticinia deCHRISTO. C.III.15. XII. £ XVIII. 18. XXII. 18. XXVI. 4. XXVIII. 14. XLIX. 10-12. 18.
IX. Allegatio seu Citatio inN. T.
C. I. Ebr. XI. 3. C. I. 2. % Petr. III. j. ■v. 27. Matth. XIX. 4- Marc.X. 6. iCor.XI. 7. Jac.III. 9. c. II. 2. Ebr. IV. 4. *b. 7. 1 Cor. XV. 4 ;. 4.7. -v. 21. 22. 1 Cor.XI.8. 1 Tim.II.13. "V.2+. Matth. XIX. 5, Marc. X. 7. 1 Cor. VI. ic». Eph. V.31. c. III.6- 1 Tim. II. 14.. v. +. 13. 2 Cor. XI. 3. v. '6. 1 Cor. XIV. 34- ■v. ip. 1 Cor. XV. ai. c. IV. 4 Ebr. XI. 4. v.,s. Matth. XXIII. 3;. Luc. XI. 51. 1 Joh. III. 1». Jud. v. 11. v. 10. Ebr. XII. 24. c. V. 1. otc. Aft. XVII. 25. v. 9- Jud. v. ! 4 . v. 24. F.br. XI. J. c. VI- VIII. Matth. XXIV. 37- Luc. XVII. 26. 27. Ebr. XI. 7. 1 Petr. III. 19. 20. 2 Pctr. II. ;. III. 6. c. XII. i.fqq. Aft. VII. g-;. Ebr. XI. 8- f. j. Gal. III. 8-14. f- 7. & XIII. i>. Rom. IV. 13. c XIV.is-20. Ebr. VII. i-io. j. Rom.IV. 18. «tt 6.
Rom. IV. 3. aa. Gal.III.5. v. 13-16.A&.VIl. tf.7. c. XVII.v.4. Rom. IV. 17. y. 10. Joh. VII. 22. A&. VII. 8- Rom. IV. u. v. 7.19. Luc. t jj. 1%. v. 17. Joh. VIII. 56. Rom. IV. 19. e. XVIII.
B 3
■ J. • )F ' »■

22 Pars I. Se&io. i. Cap. i. Mcmbr. II.
S. & XIX. 2. 3. Ebr. XIII. %. c. XVIII. io. Rom. IX. 9. <v. 12. 1 Petr. III. 6. c. XIX. is. 26. Lue. XVII. 28- *9- 3*- *f. /^f. a Petr. II. 6. Jud. v. 7. c, XA7. A&. VII. 8. Ebr. XI. II.
Gal. IV. 22. fqq. f 5 . i£ Rom. IX. 7. Ebr.XI.t8. e. XXII.9-12. Jac. II. 21. Ebr. XI. 17. u. 16.17 >,\mz. I-73-74. W*s. Act.III. aj. Gal. III: i5. £. XA7//. 16.17. A6t. VII. itf. c. XXV. 21. 23. Rom. IX. 10-tz. v. 26. Aa. VII. 8- v.33. Ebr. XII. 0. r. XXVII. 38.jqq. Ebr. XI. 20. XII. 17. c. XXIX. 32. [qq. & XXX. s. (qq. A€c. VII. 8- fo XXXVII, 4. as; Acl. VII.9. c. XXXVIII. Matth. I. 3. c. XXXIX 2. XLI. 4». 41.J4. A'Z.7/. /. XLV.i.fqq. Ac~t. VII. 9-1?. c.XLVII. )m. 6- XLVIII. s. 9- Ebr. XII. 21. . c, A7./X Aft. VII. ij, £. Ebr. XI. 22.
X» Chronologia. Continet hiftoriam MMCCCLXIX.annorum, nam
Seth nafcitur aetatis Adami anno 130. Gen. V. 3 - 130
Enos - - . . Setho annos ioj nato v. 6 - 235
Cainan « . Enofo 90 - - 9 • 3*5
Mahaleel . - Cainano - 70 - - - iz - 395
Jarcd - - Mahaleeli - 6{ - - . 15 - 460
Enoch - - Jaredi . 162 - .- '. 18 - 6iz
Methufala . - Enocho - 6"? . - . 21 . 687
Lamech - - Methufate - 187 - - - aj - 874
Noachus . - I.amecho - 182. - - -2819 • lojS
Japhet pri- - - Noacha . 500 - - - 32 -
mogenitus . . . coll. X. 21 . ijsS
Orbis diluvio peritanno;etatisNoacht 600. c. VII. 6. n. - 1656
ArphaxadnafciturSemoannoII.poftdiluvium.c.XIto. . 16,8
Sala «af itur Arphaxado actat. 3? c. XI. v. 12. - 1693
Eber . . Salx .30 - 14 1723
Phaleg . . Ebero - 34 - - itf - 1757
Regu . . Phalego 30 8 - 1787
Serug - . Regu . 32 . 20 - 1819
Nahor . . Serugo . 30 . - 22 - 1849
Thara - . Nahori 29 - 24 - 1878
Haran Nahoris primogenitus Nahori xt. 70 - a,6 . 1948
Abraham. . Thara; . 130 - c. XI. 32 -
coll. XII. 4. Act. VII. 4 . 2008 Abraham annos natus 7>. Dei juffu Charane in Ca.
«aanproficifcitur.c.XV. 7.jof.XXIV.2.3.Gcn.XII.7. . 2083
Ifaac . - Abrahajno - 100 XVII. 17. II. - atog
Efau e% jacob - Ifaaco . 60 XXV. 2<S, . ai58 Jofeph - - Jacabo - 91 namcum Jaca- fcusante Pharaoisem ftaret, exa&is 7 annis copix dfc duobus fterilibus , 130 annos natus erat, c. XLV. tf. coll, XLVII. o.atqueeodeintempore Jofephhabuitan. nos XXXIX. Nam XXX. annorura erat, cum ad
Pharaoncnt

De primo libro Mofis.
23
Pharaonem vocaretur, immediate ante annos copiac.
c. XLI. 4<S- - - - - - » 2 >V
Jofephus trioenarius VII. annos fertiles totidenique
fteriles praedicit. c. XLI. 1, 46. - . - a»89
Jacobus (goannosnatus, c.XLVII.9. poftannum fte-
rilitatis fecundum, XLV. 6. itl jEgyptum defcendit. - aapg
Jofeph moritur annos natus CX. c. L.z». - . 2.3(59
XI. Partitio. Continet Capp. L. N Res ante diluvium, c. I-V.
3 Diluvium. c. VI-IX. 3 Res poft diluvium,
a) m genere, c. X.'XI.
b) in fpecie,
j. Abrahami. c. XII-XXIII.
2. Ifaaci. cXXIV-XXVL
3. Jacobi. c. XXVII-XXXVIII.
4. Jofephi. c. XXXIX. - fin.
XII. LOCA NOTATU PRiECIPUE DIGNA.
c 1. i. 2.26.27. 31. n.a. 3.7.17.21-25". w. 4-7. if-19.
22. V. 3. 24. VI. 3. f. VIII. 21. 22. IX. 6. XII. 1-3. XIV. 22. XV. 1.6. XVI.9. XVII. 1. ! XVIII. 14.19.2f. 27. XX. 7. XXXII. lo.26.28. XXXIX. 9.10, L. 19-21.
XIII. LoCA DIFFICILIORA. C. I. 6. 28. (coll. lCor.VII.7.) ir.2.(coli.Joh.V.i7.) 17. i8.(coll.I Cor. VII. 8.) 24. fcoll. Exod. XX. 12.) IH.I.If. 22. 24. IV. 1.7. 13. If. 16. 23. 26. VI. 2. 3- 4- 6. (coll. I Sam. XV. 29.) VII. 11. VIII. 1. 21.22. (coll. I Rcg. XVII. i.) IX. 2.3. (coll. Job. XXXIX. 9. 10.) 21.24-17- XI. 7. XII. 3. XIII. 6.16. XVI. 13.14. XVII. 7.14. (coll. Jof. V. 4) XVIIf. 14. XIX. 26. XX. 16. XXI. 31. (coll. XXVI. 33.)
xxii. 1.12. xxiii. 7. xxiv. 63. xxviii. 16.17.20-22.
XXX. 14. XXXI. f4. XXXIH. 10. XLII. if. XLHI. 34. XLIV.f. XLVI.4.26.27.34. XLVIII.l6.22. XUX.6-27- 28- (coll. v. 2-7.)
MEMBR UM IIL
DE SECUNDO LIBRO MOSIS.
I. Inscriptio. Hebr<eis & inprimis Rabbinis a primis libri vocibus JVOIi n^N hcccjunt nomina^ B 4 ' " vel

24 Pars I. Secl I. Cap. E M^mbr. III.
vel fimpliciter niDitj '■> vocatur quoque a Judsds SKjrfSjj lex facevdotum. Gracis vero ab argumento praecipuo e£cJoc, Ex^kj- infcribitur. IJi Tempus scriptionis. Confignatuseft a Mofe poft latam aDeoinmonte Sinai legem & exftructum tabernaculum, c. XIX. XX. XL.
III. Argumentum. Continet adflidiones Ifraelitarum in^gypto, vocationem Mofis, plagas a DeoiEgyptiisinfliilas, exitum Ifraelitarum &de- duclionem per mare rubrum indefertum, itinera in eodem ad montem Sinai, pugnam cumAmale- kitis, miracula divina, leges a Deo populo datas inobedientiam, incredulitatem, murmurationem & idololatriam Judaeorum in deferto, apparatum rerum omnium ad cultum divinum pertinentium & erectionem tabernaculi.
IV. Scopus. Ille efl, memoriam exituslfrae- litarum ex ./Egypto, tanquam illuftris beneficii divini confervare; promiffionis, Abrahamo de mul- tiplicando femine ejus, &edu6floneilliusex/Egy- pto fa£tae, (Gen. XV. 13.14.) impletionemoften- dere; divinae gratiae, fummae patientioe, omnipo- tentise & juftitia; luculentafpecimina tradere; ipfa Theocraticae reipublicse fundamenta defcribere; leges a Deo datas Ifraelitis ob oculos ponere&ad pofteros propagare; infirmitatem hominum etiam poft accepta aDeo maxima beneficia divulgare; populo Judaico timorem Dei inftillare; res futuras, fuoque tempore apparituras, fuis quafi umbris ac figuris delineatas reprsefentare; & ecclefiam Dei omnium temporum de ludibus &fludtibus vario- rumpericulorum patienterexantlandis, & defelici omnium calamitatum eventu commonefacere.
V. Singularia. (i)Defcribitmagnamillam &gloriofam promulgationem Decalogi, qui eft fumma compendiaria & brevis elenchus omnium
legum

De fecundo libro Mojfls.
legum divinarum. (i) Siftit nobis facramenta novi teftamenti prafigurata, nam mare rubrum eft typus baptifmi, & agnus pafchalis facroe ccenae. (3) Docet nos providentiam divinam in confer- vanda, propaganda &liberanda ecclefia. (4) Multa in Pfalmis & N, T. leguntur, quae jfine collatione cum hoc libro commode intelligi nequeunt. (0 Oftendit nobistentationes, quibus afervitute Pharaonis infernalis vindicatus, & ad Canaancce- Jeftem iter faciens, expofitus eft 3 acfimuldemon- ftrat, quod Deus illi in omnibus anguftiis praefto £t. (6) Documento manifeftillimo eft, rcligionem Sudaicam a Deo efferevelcttam, &proinde divhw criginis. Nam enarratpnwo, quod Deus montem Sinai defcenderit, &legemmcralem,X. prceceptis comprehenfam, clariflima voce inter tonitrua & falminaproclamaverit, quodverba a Deo prolata» i> univerfopopulo, quamvis illeingentismultitu- ciniseflet, auribusperceptafint, &quodpopulus, cuia fermocinationem Dei diutius ferre non po- tiit, Mofen rogaverit, ut mediatoris officio fun- teretur, & a Deo accepta ipfi referret, fide data, iore fe promtum ad fufcipiendum & exfequendum omniaaDeo mandata. c. XIX. 16-20. XX. f.feqq. |8- !$■ 22. XXIV. 3. Quod autem haec omnia yere acciderint, nemo fanaementis negabit, nam lic liber a Mofe editus eft viventibus adhuc illis , quorum tempore haec hiftoria contigit, :. XXIV. 4. 7. & omnium confenfu vera cft illa liiftoria, quam pro vera habent teftes ejusdem ;emporis wS\vif\ki & etvjyxoot. Sccundo hic liber docet, qua ratione Mofes leges forenfes & cere- jnoniales, quas populo Judaico tradidit» a Deoin ponteSinai acceperit:quodveroetiamhocomnes veritatis numeros in fe habeat, luce meridianaeft clarius. Nam a)Mofes, quiteftatur, illasleges fibi B ? a Deo

26 Pars I. Se&. i. Cap. t Mcmbr. III.
a Deo immediate datas efie, fuitvir fummaefince- ritatis; liquidem fuos vkx integerrimasnaevosne- quaquam diflimulavit & reticuit, favorem populi non captavit, & ducatum populi non filiis fuis fuaeque familise, fed ad mandatum divinum Jofuae tradidit; & b) ccrtum eft, quam quod certifii- mum> quodpopuluslegis, praecipue ceremonialis jugum dwrfiitftbKloV) Ach XV. io. fumma cumre- verentia receperit, quod illudfineullamutatione, nedum abrogatione quam conftantifiime rethiue- rit, & quodnunquamullacontroverfiamota ficde veritate tofio&eo-tite Sinaiticae, fed potius adunum omnes legem hanc pro divina divinicultus acvita; fuae regula agnoverint, quamvis tot diflcnfiones inter tribus &deincepsinterdiverfaregnafubortae fint. Ex quo manifeftum eft, quod.^/^e/ unirerfi planeconviffi fuerint, legesillas, quasMofestradi- ah,Deum agnofcereauclorem^ Ethaeeconviclioillis neceflario inefle debuit, nam Aaron & LXX. feniores, viri vitx integerrimi, c. XVIII. 21. 24. cum Mofe montem Sinaiafcendentes, Deumvifi- bili quodam corpore indutum confpexerant, & Deum, Mofen ad fe vocantem,audiverant. c. XXIV. 9. 10. r2. Notumiilis erat, Mofen XL. diesno- ctesque in monte Sinai fine fumto cibo & potu tranfegifle, c. XXIV 18. XXXIV.- 28. Quotidie videbant ad introitum Mofis in tentorium co- lumnam nubis defcendentem, &DeumcumMofe loquentem audiebant. c. XXX. 9.10. Splencor, quem facies Mofis circumquaqiie fparfit, & qui omnium oculis intolerabilis fuit, documentum illis erat commercii Mofis cum Deo familiariflimi. c.XXXIV. 29.30.33-37. 2C0r.HL 7.C0II.LUC.II.9. Experientia didicerant, Mofen eife prophetam, & Spiritu divino illum agi, fiquidem eventus femper refponderat praedictionibus ejus, & quidem illis,
quibus

De fecundo libro Mofis. 27
quibus futura contingentia praedixerat. c. V-XVII. lmo Mofes ftupenda multaque patraveratmiracu- la, nbn tantum poft exitumlfraelitarum ex./Egy- pto, c. XIV. XV. 2 f. XVI. 4. leqq. XVII. fed & ante illum in regione iEgyptiaca, c. IV. 30. VII. 10. 20. VIII. 6. 17. 24. IX. 6. 10. 23-26. X. 13. 21. 23. XII. 23. 29. & hsec ad unum omnia in conlpeclu omnium Judaeorum & y^Egyptiorum ediderat. Prsecipue notatu dignumeftilludmiraculum, quo aqua in fangvinem commutata eft, nam non tantum aqua Nilotica, fed reliqua omnisinrluviisreliquis, in rivis, paludibus &cifternis, immo in ligneis, lapideis, aliisque vafis contenta-, fangvis fuit,, & . quidem non horamunam& alteram, fedintegros dies VII. c. VII. 17-2^. adeo utyEgyptii necelfe habuerint, aquis aliunde erfoffisfitimreftingvere; quod fane modo naturali neutiquam potuit acci- dere. Quid ? quod ipfi /Egyptii convicti fuerunt, Mofen vereaDeomifiumeire, uteduceretjudaeos ad cukum Deo praeftandum in deferto, c. X. 7. XI. 8« XII. 33. horumque miraculorum fama alias quoque gentes occupavit. Jof II. 10. r r.
VI. Typi JESU CHRISTI. Xlli funt Mefes. Deut. XVIII. 1 Aaron. £br. IV. i4.fqq. Agnus pafcbalis. Joh. XIX; 36. 1 Cor. V. 7. 8. Manna. Exod. XVI. coll. 1 Cor. X. 3. Fetra. Exod.XVII. coll. 1 Cor.X.4.Prop/r/^rcim^«.Exod.XXXVII.(?. coll. Rom. III.2 f .Ebr. IV. 16. Tabernaculum. Exod. XL. coll.Joh.I. 14. C0I.II.9.
VII. Allegatio in novo Testamen-
T 0. C. 1. 7. fqq. 'Aft. VH. I7-I9, c. II. 2. fqq. A&. VII.
20-29. Ebr. XI. 23-27. c. Ui. z.fqq. A&. VII. 30-34. c. III. 6. A&. XXII. 3i. 31. Marc. XII. 26. Ebr. XI. 16. c. VII. lo.Jqq. ASt. VII. 3<5. c - XV- & 'S. Ebr. XI. 28. V. 37. Acl. XIII. 17. v, 40. 4/, Gnl. III. 17. -v. 4JS. Joh. XIX. 3*. f.X7//.2.Luc.II.23. v. 21.22. & XIV. 22. 1 Cor. X. 1. c. XIV. 14. 17. Rom. IX. 7. <v, 21. A&. VII. 3*. v. 22. /qq. Ebr. XI. 29. c. XVI. 13. 1+. Joh. VI. 31. 49. v. is. 1 Cor. X. 3. v, is. 1 Cor. VIII. 18.
c. XVI.

28 Pars I. Se£io I. Cap. I. Membr. III.
c. XVI. 2. ss. Aft. XIII. 18. c. XVII. 6. i Cor. X. 4. v. 7. Ebr. III. 10. it. XIX. 3. Aft. VII. 38. c. XIX. 5. iCor. X. 16. 28. v. 6. 1 Petr. II. 9. v. 12. fqq. Ebr. XII. 18. 19. 20. c.XX. 12.16. Matth. XIX. 18. rp.Marc.X.iji. Luc.XVni.20. Rom.XIIi; 5. Jac. II. 11. -v. 12. Epb. VI. 2. 3. Matth. XV. 14. Marc. VII. io. -V. .y./^.Matth. V. 21. 27.Jac.II. 11. z>. 17. Roin. VII. 7. -v.is.ip. Ga!. III. 19. c. XXI. 17. Matth. XV. 14. Marc. VII. 10. v. 23. Matth.V.38. c. XXII. 28. Acl. XXIII. J. c.XX/F-.i^. 2Cor.III.7. c. XXIV. 6-s. XXV. 23.31. XXVI. 33. 3+-XXX. 10. Ebr. IX. 2-25. c. XXV. 2. 2, Cor. IX. 7. v. 40. Aa. VII. 44. Ebr. VIII. f. c. XXVIII. 1 Ebr. V. 4. f. XX7X. /4-/^. Ebr. XIII. 11. c. XXXII. A£t. VII. 39-41. v. 6. 1 Cor. X. 7. f. XXXIII. 19. Roni. IX. ij. c. XXXIV. 30.33. a Cor. III. 7,113.
VIII. Chronologia. Continet hic liber hi- ftoriam populi Judaici a morte Jofephi usque ad initium fecundipo/i egrefum anni,£ usque ad ex- ftruclionem tabernaculiindeferto, c. XL.17. quae eft CXLV. annorum, ab A. M. 2369. adannum -2514. inclufive, nam
Abrabmn DEI juflu in terram Canaan profici- fcitur p. 22. - - A. M. 2083
Et fecundum Exod. XII. 40. peregri- natio IJraelitarum, quce fimul corapre- hendit annos peregrinationis Patriar- charum, Abrahami» Ifaaci & Jacobi, fuic annorum - - - - 430
Summa 2^13 Jam vero liber Genefis inmorte Jofe- phi terminatur, anno - 236Q
Remanentergo/;//?0r/<e inExodo com-__
prehenfae, a morte Jofephi ad exitum
populi, anni - 144
Tabernaculum erigitur exaclo poft
cxitum mno primo. Exod, XL. 2.17. r
Summa 14
IX. Partitio. Compvehendit capp. XL. N Res anteexitum, ubi
oo

De fecundo libro Mofis. 29
a) Ada Mofis. c. I-VI.
b) Pharaonis obduratio cum X. afflidionibus, c. VII-XI.
p Exitum ipfunu c. XI-XIV. J Res pojl exitum. c. XV-XL. ubi
a) Miracula.c.XIV-XVII.
b) Lex. c. XIX-XXIV.
c) CultusLeviticus.c.XXV-XL. cum intermixta legis repetitione. c. XXXII-XXXIV.
X. LOCA NOTATU PRiEClPUE DIGNA»
c. 1.12. m. 14. iv. io-u. 25. v. 9.23. vin. 15.18. ip. 32. x. 16.17. xn. 13. xm. 21. xiv. 13-17.24. xv. 2.3. n. i«.
XVI. 8. XVII. .11. 12. XVIU. zr. XIX. f. 5. XX. 4-17. 20. XXI. 12. IJ. XXII. 3. 4. ip. 2». 2j. XXIII. r.5. 8.13. 20.22.25. XXIX, 43-4«. XXXII. 8-14. 15.1(5.32-34. XXXIU. 14. ij. 17.20. XXXIV. 6. 7.
XI. L0CA DIFFICILIORA. CI.;.CcoII.Gen.XLVI. 16. 27/} ai. II. 14. 15. (eoll. Hebr. XI. 27.) HI. 14. IV. 16. 2r.
24. Ccoll. XVIU. s.) 2?. VI. 3. VII. r. 11.25.CcoH. v.a40 VBDf.
25. IX. 5-16. X. 22. XII. 6. 36. XIV. 23. Ccoll. v. 30.) XV. 25. XVI. 13. 15. 17. 18. XVII. 15. 16. XVIU. 12. XX. 3-?. Ccoll. Exod. XVUI. 20.) 6. fcoll. Mal. I. 3.) 24. Ccoll. XXVII. 1.) XXI. 6. Ccoll. Lev. XXV. 4 r. 54O XXII. 28. XXIII. »1. XXXII. 24. 2j. ay. 30. XXXUI. 20. XXXIV. 1. (coIL v.280 XXXVIII. 8.
MEMBR UM IV.
DE TERTIO LIBRO MOSIS.
I. Inscriptio. Hebrais abinitialivoceN^p^
ti:
O vocnvit, Gracis vero ab argumento AeviTtxov ic. /3</3Aiov, Leviticus liberinfcribitur, namuni- verfam muneris tribui Levi commifii difpofitionem continet, Ebr. VII. 1i.
II. Argumentum. Continetlegesceremo- niales., politicas&morales, inaugurationem Aaro- nis filiorumque ejus ? & internecionem Nadabi & Abihu. • III.

50 Parsl. Secl I. Cap. i. Membr. IV.
III. Scopus. IUe eft, praecepta a Deo data & a pofteris Levi populoque obfervanda, confervare, & Meffiam ejusque facrificium unicum per typos & figuras, quafi per vivas conciones exprimere, cukumque internum adumbrare.
IV. Singularia. (i)Docetnos, quamfeli- ^iore longe forte nos tempore N. T. viventes, prce Ifraelitis V. T. fruamur, f qux efyxy N. T. pree veteri fit. A6\. XV. ro. {z) Sicuti hicce
. libcr ex libris N. T. lucem fplendidillimam accipit, Col. II. 17. Ebr. X. 1. ita quoquemagnamlibrisN. T. lucem fceneratur, nam fine hujus libriaccurata cognkione intelligi non poflunt, qucedeSabbato, de lepra, de conjugio, de puerperio, de pane pro- pofkionis, de oblatione, de agno tollentepeccata mundi, & de facerdotio JESU CHRISTI, &fa- crklciis Chriftianorum narrantur.
V. ALLEGATIO IN N. T. <\ VIi.is. iCor. X. ig. c. Xl.fqq. Ebr. IX. 10. -v. 4-s. 1 Petr.1. 16. c. XII. 2. s. Luc. II. 2,2. »4. r. XIV. 2. Matth. VIII. 4. Luc. V. 14. Marc. I. 44. c. XVI. 3. 6. Ebr. VII. 27. v. 74. Ebr.IX. 13. v.27. Ebr. XIII. 11. c. XVII. 11. Ebr.IX.22. f.xra/.j.Ronj.VII.io.X.,-. Gal.III.12. V, 16. Matth. XIV. 4. Marc. VI. 18. c. XIX. 12. Matth. V. 33. v. is. Joh. VII. $r. Jac. II. 9. v, is. Matth. V. 43. XIX. 19. XXII. 39. Marc. XII. 31. Luc. X. 27. Rom. XII. 19. XIII. 9.
1 Gal. V. 14. Jac. II. 8. c. XX. 10. Joh. VIII. 5. r. XXIV. 9. Matth. XII. 4. Marc. II. 25. ». is. 16. Joh. XIX. 7. kfi 20. Matth. V. 38. c. XXVI. 12. 2 Cor. VI. 16. -v. +6. Gal. III. 19.
VI. Chronologia. Continetur hoc libro hiftoria unius tantum menfis, fc. ab ereclione taber- naculi usque ad numerationem eorum, qui apti erant ad bellum. Exod. XL. 17. coll. Num. I. 1.
VII. Partitio. In tres partes hic liber dis- pefci poteft,
I. Pars continetdoclrinamdc facrificiis. c.I-VII.
II. Pars agit depcrfonis, quce circa facrificia occu- patce erant. c. VHl-XXlII. III.

De quarto libro Mofis.
31
III. Pars inftitutione de folennibns & feftis abfol- vitur. c. XXIV-XXVII.
VIIL LOCA NOTATU PRJE CIPUE DIGNA.
c. V. i. 17. X. 1. 2. XI. 45. XVIII. c. XIX. ii-i8. ap. 32.35. XX. 9. 10.13. 15. XXIV. 14. XXV. 3J. 37- XXVI. 4.12.16-10. 21.40. 42.
IX. LoCA DIFFICILIORA. C. I. 13. III. 16. (coll. Deut. XXXII. 14O VI. 18. X. a. (coll. v. 4.) XI. 4. (coll. Gcn. I. 31.) XVI. 2. (coll. Pf. XL. 7.) 6. (coll. Hebr. X. 4.)
xvn. n.
MEMBRUM V.
DE QUARTO LIBRO MOSIS.
I. Inscriptio. Illa Hebrteisefi. abinitialivoce fii3X$\ & locutus eft, & ab exftantioriverfus primi voeabulo, & quia in deferto atla hoc librodefcri-
. buntur, in deferto. Grecis vero A^iB-^ot
Numeri, quia magna pars hujus libri. confumitur in recenjionibusbdlatovum, primogenitorum, Le- vitarum, & manfionum in deferto.,
II. Locus scriptionis. Exaratus eft a MOSE in -campis Moabiticis. Num. XXXVI. 13,
III. Argumentum. Tradit totius populi cenfum, leges quasdam a Deo latas, oblationem principum, initiationem Levitarum, ordinem ad profedtionem populi a Deo fmcitum, inobedien- tiam & murmurationem populi in deferto, mira- cula & judicia divina, motus& tumultusaquibus- dam excitatos, confirmationem pontificatus Aaro- nis, mortem Aaronis & Mirjam, ereclionem fer- pentisamei, adflicHonem populi per Balack &Bi- leamum, furrogationem Jofuse in locum Mofis, Midianitas a populo viclos, diftributionem terrae
Canaan

32 Pars I. Se&io t Cap. i. Membr. V.
Canaan inceptam & narrationem profeftionum in deferto, five, exponit hiftoriam profedionis Ifraelitarum a manfione ad montem Horeb, ad illam, quse in campeftribus Moab, e regione Hie- richuntis inftituta eft.
IV. Scopus. Illeeft, ea, quae Ifraelitis viatori- bus in deferto evenerunt, curam divinam prorfus fingularem, tentationesque, in quibus Deum offen- derunt, una cum fequentibus Dei judiciis, ut fem- piterno exemplo effent, memoria; pofterorum tradere; & Theocratise fundamenta, legesque & ftatutaipfapraxiconfirmare&£Etati venturae com- mendare.
V. Typi JESUCHRISTI. C.F/.colI.Matth.II. a 3 . Ebr. VII. 26. c. XIX. coll. Ebr. IX. 13. 14. XIII. 11-13. c XX. coll. r Cor. X. 4. x. XXI. coll. Joh.III. 14. c.XXXV.
VI. Vaticinium de JESU CHRISTO. c. XXIV. 17.
VII. ALLEGATIO INN.T. C XI. 4 . 1 Cor. X. 6. c.XII. 7. Ebr. m. 2. c. XIV. 21. fqq. Ebr. III. 16. 17. 4, p. Judx v. t. c. XVI. Judx v. 11. -v. 1 Cor. X. 10. c. XVIII. ts.i Cor.IX.13.. c.XIX.i-s. Ebr.XIII. 11. z>. iz. fyf. Ebr.IX 13. c. XX. 10.11. 1 Cor. X. 4. c. XXI. +-6. 1 Cor. X. 9. i>. s. 9. Joh. III. 14. c. XXII. 2. 2, Pctr. II. is. 16. Judx v. u. c. XXV. i.fqq. 1 Cor. X. 8. Apoc. II. 14. c. XXX. Matth. V. 33.
VIII. Chronologia. Continet hiftoriam XXXVIII. annorum & IX, menfium, nam de- fcribit res geftasamenfefecundo,anni poftexitum fecundi, Num. 1.1. usque ad initium menfis undeci- mi, anni poft egreffum quadragefimi. Deut. I. 3.
IX. Partitio. Abfolvitur hic liber IV. partibus.
I. Pars eft numeratrix, exponens cenfum tribuum & Levitarum, c. I-IV.
II. Pars

Membr. VI. de quinto libro Mofis, 33
II. Pars eftlegumquarundamordinatrix. c. V-X.
III. Pars eft rerum geftarum commemoratrix. c. XI-XXVII.
IV. Pars eft mixta, ita ut ex parte fit legalis, & ex parte hiftorica. c. XXVIII-XXXVI.
X. LOCA NOTATU PR/ECIPUE DIGNA. C. VI. 13-27. X. 3j. 3«. XI. 4.23. 28. 59. 31. XII.3. 78. XIV. 8-10. .2. 24. 3S. XV. 30-32- 3j. XVI. 4.22. XXII. 18. 38. XXIII. 8. 10. !?. XXIV. 15. 16. XXX. 3. XXXIII. «. XXXV. 31, 33. 34-
XI. LOCA DIFFICILIORA. C IV. 3. fcoll. VIII, 24. 2,-.) Vin. 7. 'coll. Lev. XIX. 27O X. 29. f coll. Exod. II. ig. III. 1.) 3'. fcoll. V. 33.) XI. 17. 31. 32. 33- Xn. 8. XIII. 3. fcoll. Jof. XIV. 7.) 33. XV. 34. (coll. Exod. XXXI. rj.) XVI. 31. (coll. c. XXVI. 11.) 33. XVIU. ii 19.20. (coll. Jof. XXI. 41.) XX. n. 18 - 21. (coll. Deut. II. 29.) XXI. 5. 14. i). XXII. i2.(colI. v. 20.) v. 22. 28. XXVII. 12. (coll. Deut. XXTV. 1.)
MEMBRUM VI.
DE QUINTO LIBRO MOSIS.
I. Inscriptio. Illa Hebr<sis eft ab initialibus vocibus D^lS^n niN i/la verba, & ab argumento ex Deut. XVfl. 18- refetitio fc. praeci- pue legis, Rabbinis rYiPDin ^SD //Z>pr refrehen- fionum, quia Mofes in illo populum feverius objurgat, ac Gnecis ab argumento AtvrefovofJiiov Deuteronomium^ fecunda lex. Vocatur etiam Aetflefams fecund<s fartes, f fecundus ordo,
II. LoCUS ETTEMPUS SCRIPTIONTS. Mo-
fes hunc librum confignavit in campis Moabiticis, c. I. c. XXXIV. 1. paulo ante fuam mortem. c. XXXI 14. XXXII. 48" fo. XXXIV. 4 - S.
III. Occasio. (i)Mofismorsinftans;c.XXXI.4.
C (a)

34 Pats I, Seflio i. Cap.i. Membr. VI.
(2) praelens Ifraelitarum conditio; & (3) ftudium Molis cultum divinum confervandi.
IV. Aegumentum, Continec repetitioneni & explicationem legum a Deo latarum, novis quibusdnm additis, anacephakeolin beneficiorum a Deopopulocollocatorum, graviffimam admoni- tionem ad obedientiam Deo femper prasftandam, accanticum, benedi$ionem, mortemque Mofis.
V- Scopus. Legesa Deo datas,novohuicpopulo, qui maximam partem primae recitationi legis in monteSinai noninterfuit, commendare &inculca- re, eumque ad illas obfervandas promiffionibus,mi- nis&novaftipulationeobftringere. Deut. XXVII- XXXI. 1-13.
VI. Singularia. (1) Continet verba mo- rientis patris, & (2) Mofes regibus novis impo- nit, ut hunc librum defcribant, alFiduoque ufu terant, c. XVII. 18. & quolibet feptimo remiffio- nis anno promifcuce piebi eundem prceiegi jubet. c. XXXI. 10-13.
VII. Vaticinium de JESU CHRISTO. c. XVIII. 15. i8-19.
VIII. AlLEGATIO IN N.T. C. /. 17. Jac; TL 9. c. IV. z+. Ebr. XII. »9. V; 35. Marc.XII. 32. c. V. 16-ac.Matth. XIX. 18. 19. Marc. X. tp. c. VI. 4. Marc. XII. 29. v. s. Matth. XXII. 37. Mnrc. XII. 30. Luc. X. 27. v. 13. Matth. IV. io. Luc. IV. 8. -v. 16. Matth. IV. 7. Luc. IV. 12. c. VII. 1. ASt. XIII. 19. c. VIU.3. Matth. IV. 4. Luc. IV. 4. c. XIV. is. 19. Ebr. VII. 11. c. XVIII. i, 1 Cor. IX. 13. iii is. mip; A&. III. 22. £3. VII. 37. c. XIX. 7. & XXIV. 1. Matth. V. 31. Marc. X. 4. Luc. XVI. 28.
is. Toh. VIII. 17. Ebr.X. 28. c. XXI. 13. Gal.HL 13- tt 22. Joh. VIII. ?. c. iXPT. 4. 1 Cor. IX. 9. iTim. V. 18. v.j. Matth. XXII. 24. Marc. XII. 19. Luc. XX. 28. v. 19- Luc. XX. 28. c XXVII. xo. Gal. III. 10. Jac. II. 10. c. XXVIII. +9. 1 Cor. XV. 11. r. 3S3SSC i*?ifS Rom. X. 6-8. r. XXXII. 21. Rom. X. 19. 1 Cor. X. £2. v. 3J. Rom. XII. 19. Ebr. X, 30. v. 43- Rom. XV. io.
c. xxxui. 2. Aa. vii. {3.
IX. Chronologia. Continer hiftoriam ul- timorum duorum moijium , anni poft exitum qua-
dragefimi,

De quinto libro Mofis. 35
dragefimi, & fex circiter dierum, ex menfel.anni XLI. nam initium hujus libri incidit in diem pri- vium menfis XI. anni XL. c. I. 3. & libri Jofua?, qui cum Deuteronomio arclifiime cohaeret, iii diem feptimum menfis I, anni XLI. Jof IV. 19. coll. c. L 11.
X. Partitio. Abfolvitur hic liber IV. par- tibus.
I. Pars continet tum hiftoricam repetitionem, tum quoque gravem exhortationem ad obfe- quium Deo praeftandum. c. I-IV. 1-44.
II. Pars exponit leges. c. IV. 4.C-XXVI.
III. Pars confirmat fandionem legis. c. XXVII- XXX.
IV. Pars exhibet nobis ultima Mofis. c, XXXI- XXXIV.
XI. LOCA NOTATU PRiECIPUE DIGNA.
C. I. 17. IV. 2. 7-9. 24. 29. 30. 39. V. »9. VI. 4-9, 12. 13. VII. 7. 8. 10. VIII. 10-14. CC. X. 12. r 4 . 20. XI. 13-K. 10. 2<S-2k. Xifl. 1-4. fi-g. XV. 4. 7-9.15 XVH. 18-26. XVIII. 10. 15. ig. 19. XIX. 15. XXI. XXII. 1-4. XXIII. 17.
ai.,a*. XXVII. 16-18.•:*."« XXVIIL 6. 8. XXIX. lfj-ao. XXX. 19. 20. XXXII. 3-S. 3> 39- XXXUt 3- 9.
XI. LOCA DIFFICILIORA. C. I. r. i6\ (coll Matth. VII. 1.*) 37. 39- II. i fcoll. H LX. 10.1 Par. XIX.^i ^. 5OII i9. Ccol].Jor.XIII.2'.)in.u. coiUjof.XVi 4 .)lV.--. (coU.Jef.LV io.(coll.Exod,XIX. 20.&C.) 48. V. 3. VI.i3.(coII.Mattb.IV.io.
V. 54-- VII. i2 . (coii.JX. 3.) VIII. a. 4- 1X - r *pU« c - 1« ai-23.) X.tf.(co]l, Num. XX. 22, fqqj g.(coli. Num. III. 6.) 17. (coll. Ef XLVI. 9. Gen. IV. 4.) XI. lg. ii. (coll. Jud. f. 34-XIII. XIV. ai. (coll.Num. IX. i 4 0 XIV, 23. XV. 3. icoll. Luc. VI. 3i-) 4. (coll. v. n.j <5. (col!. PC XV. 1. 5.) XVI. 2. (.cofl. Exod. XII. 3O 7. (coll. Exod. XII. 9.) 8. (coll. Exod. XIII. 6.) XVII. ij. (col!. r Sam. VII!, 7. fqq.) 17- XX i(5, (colI.XXI. 10,fqq.) 19. Ccoli. 2, PvCg. IIL19. XXI. 23. XXIII. Cio. XXIV. 1. (coII.Matth.V.32.) XXV. 4 . (g3Il-fCor.IX.9O
xxvn. !2. (coii. jof. vni. 34 . xxvni. 6'?. xxix. i$> xxxn.
17. 3,. icoil. Rom. XIII. 4 0 56. XXXIil. 2. 8- 9- t**5« a 9> (coli. c XXXII, j.j XXXIV. 5. (colU c. II. 9-J
C 2 AIEM-

36 Pars J. Seclio i. Cap. i. Membr. VII.. MEMBK UM VII.
DE LIBRO JOSU.E.
I. Inscriptio. Hebrxis ab argumento 120
. ^ v "
y^n*; liber ,jfofu<e, & Grttcis ir/c-ag Ngty j j^tfJ"
ivVrrt' inlcribitur.
II. AUCTOR SECUNDARIVS. Quod jfo/tttf
hunclibrum non exaraverit,conftatexc. X. 13. XV. 63.XXIV.29-33.XV. n-19xoIl.JudI.10-u.XVI. io.coII. Jud.I.29. c. XIX. 47. coll.jud XVIII. 7. 29. Objicitur quidem c XXIV.26. at, quae 1 c. dicun- tur, de iolemni fcederis paclione funt intelli- genda. Forfitan Samuel, aut alius vir pius ex rerum geftarum annalibus, fivemonumentis ajo- fua vel Eleazare pofteritati relictis, totum librum confignavit. Conf c. X. ip XXIV. 26. Certe Esdras non fuit auctor, conftat enim, ante Davi- dis&Ahubitempora fcriptum efle excnp.XV.63. coll. 2 Sam. V. 7. 8- c. VI. 26. coll. 1 Reg XVI. 14. Quamvisvero audor fecundarius hujuslibrinobis ignotusfit, nihiltamencanonicoe hujus libriaucto- ntati derogat, fiquidem jlla aliis fundamentis innititur. Et credere par eft, quod Deus eum in finem quosdam auctores canonicorum librorum nobis abfconditos efie voluerit, ut ad auctorem illorum unicum ubique refpiciamus.
III. Arg umentu m. Defcribit Jofuac Ifrae- litarum ducisres geftas, feu introductionem Ifrae- litarum in terram Canaan, Cananeeorum expulfio- nem, terrae diftributionem, ultimamque Jofuie concionem & fata fuprema. Heros ille magnus ex circumcifione obtinuit nomen PUTin fervato- rem denotans, quod autem a Mofe mutatum eft, ") penultimo demto, & "* ex ililT; praefixo, in WSftpt\

De libro Jofuar. 37
fignificans fervatorem fen falutem Domini, aut: Dominus tftjervator. Num. XIII. 17. Sir. XLVI. j. 2. Natus fuicin /Egypto, ex tribu Ephraim. t Par. VIII. 20. 28. Cgerm.) Patrem habuit Nun, & Mofis fuit famulus, feu minifter. Num. XI. 28. Redux ab exploratione terroe Canaan fidem fuam Deo probavit. Num. XIV. 6-9. Mofe adhuc vi- vente in ejusdem locum a Deo conftitutus eft, Num. XXVII. 18-20. & dignus habitus, qui cum Calebo terram promiflam adiret, reliquis, quiex /Egypto egrelli erant, in deferto occifis. Num. XXVI. 6r. Populum Ifraeliticum in terramCa- naan introduxit. Jof III. &c. Fide fuit eximia, per quam ftupenda miracula patravit. Ebr. XI. 30-33. Hoftes feliciter debellavit. TerramCanaan Ifraelitis diftribuit. PopuloA.XVII.praefuit. Anno set. CX.diem fuum obiic.c.XXI V.29. Sepultus eft in ThimnathSerach.c.XXlV.Jo.JefumChriftum prse- figuravit nomine, inftrucYione ad munus per Spi- ritum Dei fatfa, (Deut. XXXIV. 9. coll. AcL X. 3 8.) introductioneinCanaan, (Ebr.IV.) fidelitate, qua munus fuum obiit, (Jof XI. 1 f. coll. Joh. IV. 34. VIII. 29.) & fortitudine bellica, triumphisque ex hoftibus reportatis. (Luc. XI.20-22. Col. II. if.) IV. Scopus. Ille eft, (1) ut hiftoria facra a morte Mofis, usque ad Judicum fere aetatem continuaretur. (2 j Utpromiflionibus, Gen.XV. & comminationibus, Gen. IX. 25. 26. c XV. 16. a Deo datis, fua conftaret veritas. (3) Ut doeu- menta amoris, juftitiae & potentiae divinae exftarent illuftriflima. (4) Ut populo Dei certum omni tempore fupereflet teftimonium ingreflus fui in terram fanctam, & ejusdem diftributionis. (OUt Jofuae & feniorum fides&pietaspofteris exemplo eflent. (6) Ut memoria miraculorum per fidem patratorum confervaretur.

38 Parsl. Se&ioi. Grp.i. Membr. VII.
V. Singularia. (i)Stiloconfignatuseftpuro, limplici, humili, hiftoricisfamiliari, & rebusenar- randis attemperato, quem etiam in librojudicum & Ruthae confpicimus. (i) Tradit geographiam facram, five terrae Ifracliticae delineationem. (3) Si- ftit nobis boni principis ac ftrenui imperatoris imaginem.
VI. Allegatio inN.T. c.i. s. Ebr. xm. *.
. c. II. 2. & VI. 22. 23. Jac. II. z;. c. IV. n. Aft. VII. tf. c. VI. 17. 22. 23. Ebr XI. 31. v. 20. Ebr XI. 30. c. XIV. i. z. A&. XIII. 19. c. XXIV. 32. Joh. IV. 5. Aa. VII. i«.
VII. Chronologia. Continetacap.I. usque ad cap XXIV. r-30. hiftoriam XVII. annorum, nam ab exitu ex y^gypto, ad initium ftru&urae templi, effluxerunt A. 480. 1 Reg. VI 1. coll. v.37. 38- Sunt vero ab exitu populi ad principatum Jofuae.per Jof V. 6. anni - 40 A morte Jofuaead Samuelem p- 40. & 41. - 340 A Samuele ad Davidem. Acl\ XIII. 21. - 40 A Davide ad Salomonem. 1 Reg. II. n. - 40 Inde ad ftrucfuram templi. 1 Reg. VI. ir.
coll. 37. 38. - _3
Summa 463
XVII. ergo anni, qui toti fummae defunt, dandi funt regimini Jofuae.
VIII. Partitio. In tres partes optirne dis- pefci poteft.
I. Pars defcribit terrae Paleftinae occupationem. c. I-XII.
II. Ejus diftributionem. c. XIII-XXII.
III. Ordinationcs & monita Jofuae ultima in co~ rnitiis. c. XXIII. XXIV. ■
IX. LOCA NOTATU PRiECIPUE DIGNA. C. t ?. 7-0. VII. ij. 19. ao. ai. IX. 20. XXII. ii. XXIII. 11. 14-11*. XXIV. i|. i5. 31.
X. Loca

Membr, VIII. de libro Judicum. 39
X. LOCA DIFFICILIORA. C.I. 5. (coll. VII. 4.5.)
II. (coll. c.II. zz. III. 1.2.) V. 7.(coIl.Gen.XVII. 14.) 9- VI. a6. VII. 7. 15. (coll. v. 25.) 24. & 2,-. (coll. Dcut. XXIV. 16.) gz. X. ia. 15. 36. 37. (coll. c. XV. ti. fqqO XI. 20. XIII 25. (coll. Dcut. II. 9.) XIV. 13. (coll. c. XXI. 8- «0 XIV. «4. (coll. XV. 17.) XVIII. 28. (colt XV. 63O XIX. 9. XX. g. Ccoll.XXJ.26.>XXIV.7.(colI.D8ut.I.3J0 »S>-3°- (coll. Jud.ILp.)
MEMBRUM VIII.
DE LIBRO JUDICUM.
L Inscriptio. Apydhturabohjetfo Ilebr&is tptDi^# ScGracis Kfircu .Judices. c. II. 16.
II. Tempus scriptionis. Non poft fed ante tempora Davidis. c. I. 21. coll. 2 Sam. :V 7. Confer. quoque 1 Smn. XII. 9. 10. i t, 2Sam. XI. 21. quselocalibrum Judicumrefpiciunt. Objicitur quidem Jud. XVIII. 3 o. at migratio terroe commode accipiturdeillamigratione f. captivitate, quatem- pore Eli, cum capta arca foederis, multi lfraelitse limul abducfi funt. 1 Sam. IV. 10. fqq.
III. AUCTOR. Ille probabiliter eft Samuel, 111 ipfius enim aetatem confcripti libri epocha exacle quadrat, nec ab officio ejus fuit alienum. Conf. quoque Ati. III. ii. 24. Judaei Talmudifbe huic adftipulantur fententia:.
IV. Objectum. Res fadicw?! Ifraelirarwn, qui fuerunt perfonse a DEO extraordinarie excitatae, ut populum Ifraeliticum duris hoftium oppreflio- nibus liberarent, inque priftinam vindicarent li- beitatem; unde & Servatores vocantur, c. II. 1?.
III. ic. & ceu extraordinariiproreges Dei, five dictatores Ebrseorum, pfincipatum judiciorum, confiliorum & bellorum tenentes, confiderari
C 4 poiiunt.

40 Pars I. Sea. t, Cap. L Merabr. VIII.
pofTunt. Animadvertimus in illis fingularem ele- ctionem, fingularem rationem res maximas confi- ciendi leviflimis inftrumentis, fingulares defedus, & fingularem fucceffionem.
V. Argumentum. Oppreffi ob peccata populi, poft feriam poenitentiam, perXII. Judi- ces facta liberatio bellumque Benjaminiticum.
VI. Scopus. (i) Hiftoriam reipublicae atque ecclefiae Judaicae a Jofuae temporibus Usque ad aetatem Eli ac Samueliscontinuare. (2) Defe- clionem Ifraelitarum, illorumquecaftigationem& liberationem a Deo faclam, pofteritati tradere. C OEpidemica: corruptionis originem.calamitatum veras caufas, efhcaciam poenitentiae ad reftituenda halcyonia, documenta juftitiae & mifericordiae Dei, & necefiltatem tum vigilantiae in ftatu rerum me- iiori, tum quoque magiftratus in corrupto hoc generis humani ftatu exprimere. (4) Naturam, virtutem & efficaciam fidei in aprieum ponere.
VII. Singularia. (i)Eft fpeculummiferi- cordiae juftititeque Dei in ccelo, & corruptionis hominum ac heroici magirtratus in terra, ofhcio- rumque,quae imperantibus incumbunt. (1) In- ftruitnos de neceihtate magiftratus. Jud.c. XVII. 6. XXI. f,
VIII. Typi JESU CHRISTI. Mi funt $udi- ccs. c. III. 15.
IX. Allegatio in novo Testamen-
TO, k&; XIII. 20. Ebr. XI. 32 .
X. Chronologia. Si regimini Jofuac XVII. anni danrur, liber Judicum tradit hiftoriam CCCXL, annorum, qui optime hoc modo com- putari porTunt.
Anarchi*

De libro Judicum.
41
8
3587
40
3<5*7
18
3<S4J
80
37»;
Anarchia poft morteni Jofurt, c. I-III. 1-7. X. an- noruni, qua durantc contigerunt ea, qux poft Simfonis hiftoriam , V. ultimis capp. enarrantur. Jud. XX. »8. XVIII. 1.
Opprejfio Ifrachtarum fub Cujchane VIII. annorum Jud. III. 8-......
Qyies terrx redditur pcr Othnielem, durans A. XL. Jud III. 9-11. - -
Opprefw Ifraelitartim circa Jordanem Moabitica [ub Eglonc, durans A.XVIII. v. 12-14.
Qytes redditur per Ehudcm, durans A. LXXX.
, Jtid. III. 3°.......
Per hanc quietem vero intelligitur liberatio a jugo Moabitarum & vicinaruingentium, Amale- kitaruni, Aminonitarum & Midianitarum. Nam Moabitx una cum Ammonitis & Amalckitis Judx- aminvaferant, c. III. 12.13. & Midianitjefe ciun Moabitis contra Judxos coniungcre folili fuerunt; Num. XXII. 4.7. imo quandoque fub illis compre- hetidiintur. v. 8-14.21. coll. v. 7. Et in hoctem- pus incidit oppreffio tribuum, prafertim fepttntrio- nalium, per Jabinem, rcgem Canan^um, durans A. XX. Jud. IV. 3. & quics per Barakum & Debo- ram reddita, durans A. XL. c. V. 31.
Midianit&unz cum vicinis gentibus, ad (-juas quoqtie Moabitz pertinuerunt, iterurn atHigunt Ifraelitas circa Jordanem & in meridionalibus partibus A. VII. Jud.VI. 1-3. VII. 12.
Qvies redditur per Gideonem annorum XL. c, VIII.28.
Abimelech dominatum uftirpat A. III. c. IX. 12. -
Judicat Thola A. XXIII. c. X. 2.
- - Jairus A. XXII. c. X. 3.
Ifraelitse a Philift&is ey Ammcnitis adlliguntur. A.XVIII. Jud. X. g......
Jephta Ifraelitas liberat, iisque prxcft A. VI
jud. xii. 7.
Ebzan judicis ofHcium obit A. VII. c. XII. g. 9. - E/raifticceditEbzani, judicans IfraelemA.X.c.XVil.u. Abdcn Ifraelitis prxeft A. VIII. c. XII. 12-14. Ifraelitac a Philift&is premuntur A. XL. c. XIII. 1. -
7
40 3 2-3 22
18
6
7 10
8 40
Summa 340
In hos autcm XL. annos incidit xtas judicis '•'imjoms per A XX Jud. XV. zc. & Eli pcr annos XL. 1 Sam. IV. i£.
Obftare videtur Aft. XIII. 20. & Jud. XI. z6. at, quod ad di- ctum Pauli attinet, ad voces r ]uv r ]cl,&7revj>jy.ov]ct, VTronyut) adhibita, fenfus illius eft: poft hxc, (v. 17. &.$>. enarrata^ qux
C 4 fpatio

42 Pars I. SecL x. Cap. i. Membr. IX.
fpatio 4?o. circiterannorumgeftafunt, dedit Judices, &eft Paulo tcrmimis aquo , f. migratiojacobi iuiEgyptum, f.nativitaslfaaei Et quod dichim Jepktae Jud. XI. concernit, atemporequidem, quo Ifraelitae terram iftam Amorrhacis eripuerunt, Num. XXI. tantum 296. anni elapfi funt, aft Ionge frequentiffimum eft, an- noriim quorundam nonhabere rationem, ut tmmero rotundo efterri queant.
XI. Partitio. Continet capp. XXI.
1. Exordium, feu praecognita hiftoriae Judicum. c. I-III. 1-8.
2. Hiftoriam ipfam, qua vita & res geftae Judicum explicantur. c. III. 9-XVI.
3. Appendicem, duo graviflimorum populi fcelerum fiftentem fpecimina. c. XVII-XXI.
VIII. LOCA NOTATU PRJECIPUE DIGNA. C. I. 6. 7. II. 14. 1?. 11. V.3t. VI.14.1j. VII. 2. VIII.23. IX. 5 <5. X. 13.15. XIII. 22. 23. XVII. <5.
X. LoCA DIFFICILIORA. C. I. 7. 8. (coll. % Sam. V. <0 1;. 16. 20. V.lfi 14.20.2i.23.(coll.Matth. V.44.) 31. (coll. Rom. XII. 20.) VI. 17. (colI/Matth.XII.39.) VI.20'. (coll. Lev. I. 5.) VIII. 1(5. IX. 18. (coll. c. VIII. 30. &c.IX.) 23. X. 4. 1 coll. Nmn. XXXII. 41.) X. 13. XI. 1. fqq. (coll. Deut. XXIH. 2.28.31.39.) XIII. i8.XV.4. 5 .n.(coll.Rom.XII. 17.) 1,-. 19. XVI. i. (colJ. Hebr. XI. 32.) 27-30. XVII. 5. 7. XVIII. 1. 30. XIX. 3. (coll. Deut. XXIV. 3. 4.) io. & n. (coll. c. 1.8.) XX. j. (coll. c. XIX. 2».) 18. (coli. v. 21.) 35. (col). v. 46.)
MEMBR UM IX.
DE LIBRO RUTH.
,
I. Inscriptio. Hebrtsis , a fr^cipuo materi<e . objetlo, mkribimr r\T\&zGrtecisFovB-,Ruth. De- notat vero n*h faturatam f. inebriatam, aut ut putat HILLER in onomaftico facro 7 fpeciofa, fpe- clabilis.
II. Auctor. Ille probabiliter idem eft, ac librijudicum, i.e.Samuel, adjutusannalibusante-
'. grefforum

De libro Ruth. 43
grefforum temporum. Ante Samuelem hanc iii- ftoriam non ineam, quam habet, formam red;icram eife, patet ex genealogia illa.quae legitur c. IV. 17-22.
III. Argumentum. Hiftorica Ruthae Moa- bitidis defcriptio, ejusque adverfae & fecundae fortunae.
IV. SCOPUS. (i) Genealogiam regis Davi- dis, ex cujus fangvine Meffias erat oriundus, a Judti ejusque filio Perezo, per iineam Ruthae Boafo nuptae, proponere, infinuatofimuljudicio, Meffiam non folum Judaeorum, fed &reliquarum gentium Servatorem fore. (0 Speculum tum divinae providentiae, tumquoquevariarum virtu- tum repraefentare. (3) Deum \xtam cafibus tri- ftiffimis piorum cataftrophenimponere, &parata effe etiam in hoc feculo virtutibus, & praecipue reverentiae & obedientiae erga parentes praemia, docere.
V. Determinatiotemporis, quo hfsto- RIA CONTIGIT. llludcirciter eftj)r<efectura Ebudis. Narn Salmon duxit Racbabam, & ex illa Boafum fufcepit, Matth. I. <;'. qui cum Rutha con- jugium inivit; & ab ingreflli in Cannan usque ad natum Davidem, pronepotem Boafi, effluxerunt anni 366. i Reg. VI. j. coll. 2 Sam. V. 4. Exquo conficitur, hiftoriam Ruthae, uxoris Boafi, incidere in priora, fed tamen jam adultatempora Judicum. Videtur quidem parum verofirnile ifti temporis intervallo, tantum IV. refpondere generationes, at quid impedit, quo minus Salmonem, ejusque polteros, admodumlongaevosftatuamus? Conf. Ruth. III. 10. 1 Sam. XVII. 12. coll. 2 Paraiip. XXIV. if.
VI.SlN-

44 Pars I. Sedlio. i. Cap. i. Membr. X.
VI. SlNGULARIA. (i)Lesiirura Juciseis publi- ce ffjio Scbebuoth f hebdomadum, quod Penteco- //^dicimus, &quidem, quiamefftsinhoclibrorit mentio. (i)GenealogiamDavidis, i Par. II.4-12.& Chrifti, Matth. L q-^.Luc III. 32.33. egregieconfir- mat. (3) Legem dejure vindicis illuftrat. Ruth IV. j -10. (4) Docet, qua fide & humanitate peregrinos, pauperes cognatos noftros, & recens veram reli- gionemamplexosexciperedebeamus. (t) Often- dit, quomodo conjuges> focrus, nurus, viduae, patresfamilias, fervi & mercenarii fe gerere debeant.
VII. Partitio. Continet hic liber
I. Hiftoriam Ruthae, nuptias fecundas cumBoafo ceiebrantis, quarum
1. ) Antecedentia.
(a) Ruthae digrenus e patria. c. L
(b) Spicilegium in agro Boafi. c. II.
(c) Confilium Naemi in jure leviratus funda- tum. c. III.
(d) Vindicis, jus habentis propinquius, de jurefuo ceilio. c. IV. 1-12.
2. ) Nuptiae ipfae. v. 13.
3. ) Confequens, prolis ex hoc matrimonio generatio. v. 13-17.
II. Davidis a Perezo genealogiam. c. IV. 18-fin.
VIII. LOCA NOTATU PR^ECIPUE DIGNA. c. I. 16. II. 4. 12. III- S- 8- 10. 12. 13-
IX. LOCA DIFFICILIORA. C. I. 2. III. 4. j>.
MEMBRUM X.
DE UTROQUE LIBRO SAMUELIS.
I. Inscriptio. Illa eft Hebrttis SfrfOLj "120 liber Samuelis, Hi enim libri apud Hebrasos imum
tantum

De utroque Iibro Samuelis. 45
tantum librum conftituunt, &prima parsitlorum probabilitera5Ww?^/(? confcripta eft, ejusqueada eontinet. Gr^cis vero infcribitur Bac-iXuuv f. Ba<ri~ teuva,x&& Regnornm f. Regnm I. & II. Re- gum enim gefta, prsecipue Saulis &f Davidis, his librisenarrantur, adquasredeagnofcenda hiftoria Samuelis praemittitur.
II. AuCTOR. Confcripti cenfentur hi libri partim a Samuile. fcil. usque ad c. XXIV. libri I. partim a Gad & Natban, inde a c. XXV. lib 1. ad cap. ult. lib. II. conf. 1 Paral XXIX. 29. Objicitur quidem, quod ad Samuelemattinet, r Sam. V. <;. at hsec gefta funt Samuele adolefcente. - Fuit vero Samuel expofteris Kaharb ,filii Levi. 1 Par. VII. (germ.) 22-28. Pf. XCIX. 6. Nomen ejus denozst exauditum, five adpetitionem datum, quod ipfi ideo impofitum eft, quia mater illum a Deo exoravit. 1 Sam. X. 11. In Nazareatu edu- catus eft. c. L 11. Munus Judicis ad finem vitae obiit. c, VII. 1 Dei inlignis fuit propbeta. c. III. 20. IV. i.Act.III. »4. Sacrifkio&precibus cladem Philiftaeorum aDeoimpetravit, quamre- cuperatio ereptarum urbium fecuta eft. c. VII.
A teneru usque ad feram feneclutem t omnibusadverfisconftantiffimefuperatis, fidelem fe Deo & populo praebuit. c.II.25. III. 20.XII. 3-s. Saulem tf Davidem unxit. c. X. XVI. RegiSauli, cum res popofcit, neutiquam pepercit. c. XIII. 13. 14. XV. 13-28- Apud Deum precibus pluri- mum valuit. c. VII. 9. fqq- XII. 13. Ultimus Judseorum fuitjudex. Judoei ipfigradumexcellentite a Mofeproximum a/iignant, conf. Pf. XCIX. 6. imo magiftrum omnium prophetarum falutant.
III. Singularia. (1) Prabetfpeculum virru- tum & vitiorum- (2) Siftit nobis felicitatem pio-
rum

46 Parsl. Se& i. Cap. i. Mcmbr.XI.
rum, & infelicitacem impiorum. (3) Oftendit, pietatem non efle hcereditariam, c. VIII. 5. impio- rumque nequepotentiam, neque aftutiam, adver- fus pics Deo conrlfos quicquam valere. (4) Lihro Pfaimorum inftar focis five clavis eft, & foene- ratur iucem Pf. III. ex 2 Sam. XV. 14. fqq. Pf. L V. tx 1 Sam. XXII. XXIII. XXVI. Pjl VII, ex 2 Sam. XVI. 5. 11. Pf XXX. ex 2 Sam. XX. 3. Pf.XXIV. ex 2 Sam. VI. 12. fqq. P/ III//. <y Ll ex 2 Sam. XII. Pf XXXIV. ex 1 Sam. XXI. ic.fqq. Vf.XXXV. ex 2 Sanu XV-XVII. P/ II//. II///. ex x Sam. XVII. 22.24. ?/£//. ex 1 Sam. XXII, 9. P/X/F. ex 1 Sam. XXVI. r. Pf LV. ex 2Sam. XVII. it. 22. P/ Z,F/. ex j Sam. XXI. . r. fqq. P/.' LVII. ex ji Sam. XXII. 1. &XXIV. 4. PfLIX. ex 1 Sam. XIX. * r. PJ. LX. ex 2 Sam. VIII. & X. 13. 1 g. Pf LXIII. ex 1 Sam. XXIII. f 4. & XXIV. LXVUL ex 2 Sam. VI. 3-12. P/." LXXXIX. ex 2 Sam. VII. 1 z.fqq. P/ CIZJ/. ex i Sam. XXIV. i.fqq.
IV. Typi JESU CHRISTL Samuei&David.
V. Vaticinia de JESU CHRISTO. 2Sam.VlI. 12-16. (coll. Acl.lll. 30. 31. Ebr. I, 5.) c. XXIII. 1.
VI. ALtEGATIO IN N. T. 1 Sam. VIII. & X. .11. A<5L XIII. 2i. c. XIII. 14..XV. 23. XVI. 12.13, A£t. XIII. 22. c XV. 22. Matth. IX. 13. & XII. 7. r. XX/. 6. Matth. XII. 3. 4. Luc. VI. 3. 4. Marc. II. 25. acS. 2 Sam, VII. 2. A&. VII. 4<S. 1/. Hebr. I. j. c. XII. 2+. Matth. I. 6.
MEMBRUM XI,
DE LIBRO PRIORE SAMUELIS.
I. Argumentum. Qonriiiuatur hffforia ec- clcfiae ac rcipublicse Judaicas, ab Eli prxfeclura
ad

De libro priore Samuelis. 47
ad mortem usque Saulis ignominiofam, f. defcri- buntur rcsgefladuorumpriorumregimi, profperae & adverfae.
II. Scopvs. Illeeft, (i) ut continuaretur hi- ftoria ecclefwe ac reipublicae Judaicse, mutatique regiminis , ejusque caufae memoria proftaret. (2) Ut fecuturis deinceps rcgibus exemplum regni infaufti, aeque ac felicillimi in 2 Sam. pro- poneretur. (3) Utnobis ecclefia Dei, in mediis reipublicae turbis ac mutationibus fervata & ad pofteros transmiiTa, oftenderetur. (4) Ut infignia Dei mifericordiae acjudiciorum exempia, fingula- riumque virorum Dei pofteris traderentur.
III. Chronologi A. CompIeditLirhicliber,hi- ftoria Eli ad librum Judicumrelata, hiftoriam XL. annorum,abanno 2909. usquead2049. Namregi- minis Samuelis & Saulis fuere anni XL. Act Xlil. 20. 2 r. Forfitan Samuel folus XXX. annos Ifrae- litis prcefuit, & Saulus X Samuele adhuc populum judicanteannos VIII. 1 Sam. VII. 2. if.XIII. i.fqq.
IV. Partitio. Tres continet partes.
I. Res fub Eli geftas: c. I-IV.
II. - fub Samueie. V-XII.
III. — fub Saule, & quidem
j.) ante reprobationem, ubi electio, inauguratio, & vicloria adverfus
(a) Ammonitas, c. XI. & Philiftaeos. c. XIII. XIV.
(b) Amalekitas. c. XV.
2.) Poft reprobationem. c. XVI-fin. ubi
(a) SucceiToris Davidis varia perfecutio, &
(b) Saulis novilTiroa, & funeftus interitus.
V. LOCA NOTATU PR^CIPUE DIGNA.
c. i-13. ij. 17.18. 11.1.2.(5-9.12.30. m. 13.18. vm. 3% $.7.
X. 6. 17. XII. 3. 4- 10-2,-. XIV. 6. XV. n.22. 24 29. XVI. 7. XVU. 45.47. XIX. 24. XXII.2.17, XXIV. ts. XXVIII. 16.
VI. Lo-

48 Pars i. Sedl I Cap. I. Membr. XTT.
VI. L()CA DIFFICILIORA. C. I. (coll. i Par. VII. germ. 23. s6.) 9. 11. II. 13.2.4. 25. *R. i$>. 30.; (cpll.Ilj, «3- III. 7. 4. VI. 13. 14. iv. VII. 2. (coll. 1 Par. XW^germ.) 13*. (coll. c. XIII.1 IJ. (coH. Vflt «0 1.7. VIII. 2. (coll. 1 Par.VII.^rw. 28.) 11-17. '8- (coll. IX. 16.-) IX. 16. Ccoll. Hof. XIII. n.) X. 2.10. icoH. < Sam.III. {.•) t2. (coll. XIX. 24.) XI. t. K coU. XII. 12.1 XIII. 13. i.coll. Gen.XLIX.io.) XIV. 35. (coll XIII. y.) 50. (coll. 1 Par. iX.germ. 33- XV. 6. n. (coll. ipj) -14. 2«. (coll. XIII. i 4 .) 3 - (coll. XIX. 24.) XVI. 10. 12. & XVII. 18. (co!l. 1 Par. II. -3. fqq.) XVI. i 4 - »t. & (coll. XVII. 58.) XVII. t. ? 4 ; (coll. XXI. o.) XVIII. 19. (coll. i Sam. XXI, 8.) XX. XXI. 1. i coll. Marc. II. z6.) z. ,-.7. 13. (coll. iPetr.II.i.)
xxm. 0, xxiv. 6, xxv. 2?. 29. xxvi. 19. xxvii. io.xxvm.
i 4 . ij. XXXI. 4 . (coll. 2Sam. I. 10.)
MEMBRUM XII
DE LIBRO POSTERIORE SAMUELIS.
I. Argumentum. Res a rege Davide geftar.
II. Scopus. Illeeft, (i)tradereaccuratam vita: Davidis hiftoriam, MerTiae typi plane illuftris. (2) Confirmare veracitatem Dei in fuis liberandis. Q) Oftendere, piorum felicitatem in hac vita ternperari multis calamitatibus (4) Omnibus fubfequentibus regibus Davidem ceu exemplum proponere, cujus veftigia laudabilia fequerentur, culpanda autem evitarent. (O Enarrare transla- tionem regni a tribu Benjamin ad tribum Judae, adeoque complementum vaticinii Gen. XLIX. 10. Deuter.XXXIII.-7. Conf.quoque, qusedefcopo Hbri prioris dicla funt.
III. Chronologia. Comprehendithiftoriam XL. annorum, & VI. menfium, ab anno 2949. ad annum ^989. 2 Sam. V, 4. 5. coll, XXIII. r.
IV. Par-

De libro poiteriore Samuelis. 49
IV. Partitio. Continet hic Jiber tres partes,
I, Profpera regni aufpicia &felices fuccellus, ubi j.) Rcgni occupatio & confirmatio. c. I-V.
2.) Confirmati adminiftratio, tum
(a) in ecclefiafticis, c. VI» VII. quam
(b) in poJiticis. c. VIII-X.
II, Peccata Davidis & fuppJicia, ubi
1. ) Peccatum commifium & exprobratum c XI XII. ' 6
2. ) Pcenae.
(a) privatse, c. XII-XIV.
(b) publicae. c. XV-XVIII.
III, Ultima Davidis poft reftitutionem, ubi
1. ) Reftitutio ipfa. c. XIX XX.
2. ) Res poft reftitutionem geftae <
(a) laudabiles, c. XXI-XXIII.
(b) vituperabiles. c. XXIV.
V. LOCA NOTATV PRiECIPVE DtGNA.
c.vr.aa. vii. 18.27-29. xii. 12.13.22.23. xiv. 17.20. xv.
2?. 26. XVII. 14. XXI. a. XXII. a. 3. 7. 24.30. 3?. XXIII. 1-3. XXIV. 10. 14.
VI. LOCA DIFFICILIORA. C.I.18.21. n. 10. (coll. v. 11.) III. 3. (coll. 1 Par. UX 1.) 8. % V. 8. i?. (coll. 1 Par. XV. germ. 16.) VI. 3. (coll. Num. IV. ij.) VI. 4. (coll. Jud. XIX. 16. & 1 Par. XIV. 6.) 6. (coll. 1 Par. XIV. germ. 9.^1 6. 7.
14. 17. (coll. 2 Par. I. 3.) '20. 23. (coll. c. XXI. 8.) VII. 19. VIII. 4. (coli. 1 Par. XIX. germ. 4.) 18. XII. 30. 3 . XIV. 2(5. 27. (coll.XVIII. 180 XV. 7. XVI. 10. XVII. 25. (coll. iPar.II. 17.) XVIII. 6. XIX. 23. (coIJ. 1 Reg. II. 9.) XX. 1. (coll. v. 21.) 18. XXI. 6. (coll. Deut. XXIV. 16.) X. (coll. Deut. XXI. 23.) XXII. 6. 41. 2T-17. XXIII. 6. 8. Ccoll. I Par. XII. ?»w;. n.) Ii. 1 coll. 1 Par. XH. gmn. 13.) XXIV. 1. 9. (coll. < Par. XXII. germ. ,-.) 13. (coll. 1 Par. XXII. 12.) 14. (coll. Hebr. X. 31.)
15. (coll. v. 16.) 24. (coll. 1 Par. XXII. germ. 25.)
P MEM-

50 Pars l Sedl L Cap. L Membr. XIIT.
MEMBRVM XIII
DE VTROQVE LIBRO REGVM.
I. Inscriptio. Hebrais infcribitur ab argu- mento EOhp Reges, apud Hebraeos enim hi libri unum tantum conrtituunt volumen, ab aliis portea induoslibrosclivifum, ut insequales partes illud fecarent, & expeditiorem ejus in evolvendo & citandoreddcrentufunij & Grcecis Bct,<rtteiuv y k& quia regnumlfraeliticum fubKe- habeamo in duo regna eft divifum , vel etiam Bao-iAwv y Kgj $ Regnorum vel Regnm liber III. & IV. quia libros Samuelis habent pro I. & II. libro Regum, qiue enumeratio librorum Regum hodiernis Judasorum magiftris non omnino im- probatur.
II. Avctor. IlJe forfitan eft $eremias , sut Viri Hiskia, (qui fuevcprobabilher propbette, aut viri fapientes Hiskire <rvyx$ovoi , & huic reforma- tori pecuiiariter addidti,) autpotius Ejra^ adjutus epbemeridibus , f diariis publicis, aprophetis, qui fub fingulis regibus vixerunt, confcriptis. Conf i Paral. XXX. germ. 29. 2 Paral. IX. 29. XII. 1 <;, XHI. 22. XX. q 4 . XXVI. 22. XXXIX. 18.19. ATHANASIUS juri. in Synopfi S. Scriptura T. II. Opp. p. m. 2 41. putat, hunc librum apluribus aucfonbus fuccejjive confcriptum ejje, quia partim ante captivitatem Babylonicam, r Reg. VIII. 8. IX. 2T. partim poftiilam, 2 Reg. XXV. fcriptus eife videtur.
III. Argvmentvm. Exponuntur res a regi- bus, quibus populus Dei paruit, perlV. fecula & dimidium geftce, tum ante, tum inprimis poft
diftra-

De utroque libro Regum.
51
diftraclionem regni, usque ad devaftationem Ifrae- lis a Salmanaflare Aflyrio, &usqueadcaptivitateni Judx s Nebucadnezare Babylonio factam.
IV. Scopvs. (i) Hiftoriam ecclefia:&reipu- blicse fub regibus ac prophetis continuare. (i)Genealogiam Chrifti fiftere integram. ( ; ) Spe- culum divinte providentice, divinorumque ope- rum, ratione gratis ac juftitise, quin&crucispio- rum, novis& peculiaribus excmplis exhibere. (4) Docere rerum hwnanarum inconjlantiam & vicijffJtudinem. (O Oftendere,'quamncceflarium fit, ut tmusquisque & pvxcipnc princeps vercereli- gioni & haud fueatce pietati deditus fit. (<5) Op- pofitionem regniDei & Satance , artesitem,praxin folitam, & mutationes in quibusvis regnis frequen- tes, omnibus ob oculos ponere.
V. Singvlaria. (1) Docet, quodprincipes raro absque vitii labe regnent. (2) Oftendit, quam fevere Deus eorum irafcatur peccatis, qui rerum potiuntur, fuceque impietatis exempla civibus prabent. (7) Siftit nobis horribiles pcenas, quae peccata publice graftantia fcquuntur. (.|)Tradit mtroduclionem inIibros propheticos, quiabsque hoc libro non recle intelligi poflunt.
VI. Typi JESV CHRISTI. Sahmo, Elia, Elifa, & templum Salonumxum.
VII. Allegatio in N. T. j^, vl /.Aci.
VII. 4~. c. X. f. fqq. Matth. XII. 41. Lttc. XI. 31. e % XVI. 31. Apoc. II. 20. c. XVII. 1. & XVIII. 47. fqq. Jac. V. 17. ig. r. XVII. 1. 9. Ltic, IV. Zj. zC. c. XIX. 10. fcf, 13. Roiu. XI. 2-4. z Rfj. r. / 4 . Luc. IV. 27.
VIII. Chronologia. Tradithiftor iam457. annorum, ab A, M. 2989. usque ad ahnura 3446, nam„
D Z Sdomo

52 Pars I. Se& I. Cap. I* Membr. XIII.
A.M.j 3^89 3029
3019 3046
3049
3050
?,°S l
3074 .finientc
307;
Smlomo patri Davidi fuccedit. 1 Reg. II.
Salomo obit anno regni fui XL.i Reg. XI. 42. z Par.IX.30. fuccedcnte Rduheamo filio, I Reg. XI. 43. 2 Paral. IX. ?r. qni duro refponfq X. tribus a fe abaliena* ,• & regnmn avi- tum in parres fcindit, quarum auera, tribum JneU 0> Benja- min complexa, regnum Jn.U, altera vero, X. reliquas trtbus comprehendens, regnum JJiaeiis, vel Samarhs conftituit. 1 Res. XII.
REGI^ ;}VDJE. REGES ISRAEL. FROPHZ-
Rehabeam Salomoni fttc- .Jercbeam I. rornatusqiic TJE.
cedens regnat A. XVIL hi A. XXII. IR.XIV. zo. | 1 Reg. XIV. xi Abirah annojerob XVIII. ineunte, patri Rehabea- ino fuccedit, regnans A. III. iReg.XV. i. 2. exeunte, Afa anno Jerob. XX. complcto , patri Ablx fuccedit,&regnat A.XLI.i Reg. XV.8-IC
Na:lab anno II. Af.c patn Jerobcamofuccedit, & regnat in annum fecun dum. 1 Reg. XV. 25 Baefa interfectorNadabi fuccedit anno tcrtio Afie, & regnat usque ad A. XXIV. 1 Reg. XV 27. 28. E///patri Bacf.e deftinfic, anno regni ejus XXIV. ineunte, five XXIII. completo,dca,nnoXXVI Afe, fuccedit. 1 Reg. XVI. 8. Anno II. Elx, & XXVII. Afie, Ela inverficitur a Simri, iReg. XVI. fc-lo. 15. qui Tirz.e VII. die- bus regnum occupavit, at Omrin five Amrib a populo in Rcgem con- ftiruto, <3cTirzamobfi- dente, fe cumdomore- eia combullit. 1 Rcg. XVI. 1,-58' Hoc tempore fchifmain populo Ifraelitico or-
tmn

De utroqu
e Jibro Regum.
A.M
3079
REGES JVDM.
exeunte
exeunte, JofipharAfxfuc- cedit anno Achabi IV. definente, & regnat A. XXV. 1 Rcg. XXII. 41. 42. 2 Par. XX. 31.
Joram prorex a patre Jo- faphato conftitMitur, & propterea Joram Ifrae- liticus, qui A. XVIII. Jofaphati rex conftitu- tus , anno fecundo Jo- rami Judaici regnare ccepifle dicitur. z Reg. I. 17.
REGES ISRAEL. tum eft, nam pars una Thibnin regem confti- tuit, pars aliera vero, eaque potior & ririmor, Amrin fecuta eft, 1 Reg. XVI. 21. 22. quod fchi- fma duravit usque in annum v. Amri.
Amri, mortuo xmulo Thibni, folus regnarc incipit A. XXXI. Afse. 1 Reg. XVI. 23.
Cum Tirz.se A. VI. re- gnaffet, regni fedem inde transtulit Samariam. 1 Reg. XVL 23. 24.
Achab impius patri Aniri defuncto fuccedit anno XXXVIII. Afx, & re- gnat usque in A. XXII. 1 Reg. XVI. aS. &S>-
Achafia a patre Achabo prorex conftituitur A. XVII. Jofaphati. i Reg. XXII. i2.
Achab annoaltero, poft- quam Achafiam in regni confortium adoptaflet, in praelio occiditur, 1 Reg. XXII. a Par. XVIII. quo defuncto, Achafta folus regno prae- eft, fed nono menfe poft moritur, poftquam bi- cnnium partim cum pa- tr-e, partim folus re- gnaffet. iReg. XXII. 52. Achafia vcro defimcro,
9 3
fratci-

54 Pars I. Seft. i. Cap. i. Membr. Xffi.
A.M.
i?£G£.V JVJXMi
3113 ineunte. Jofaphat Jora mum, cui antea vica riam poteftatem dede. rat, regni confortem conftituit A. V. Jorami Ifraelitici, 2 Reg. VIII. 16. & ab hoc aufpicio iramerandi funt illi VIII. anni, quosrcgna- vit. 2 Reg. VIII. 17. 2 Par. XXI. 5. 20. ^ti5 finienie. Jcfaphato mor- tuo anno regni fui XXV.
1 Reg. XXII. 51.2 Par.
XXI. 1. Joranii vero in rcgiminis conforrium adfcitiannoIII. Joram folus A. V. regnat.
3119 Ahafia a Joramo patre prorex conitituitiiranno Jorami Ifraelitici XL
2 Reg. IX. 19.
3120 definente. Ahafia,Joramo. defun&o anno XII. Jo^ ramilfraeliticijuccedir. 2 Reg. VIII. 25. & re- gnat unicum annum, 2 Reg. VIII. 26. 2 Par.
XXII. 2. occifus a 7c/>«, 2 Par. XXII. a. 6.0 2 Reg. IX.
incipiente. AthaTia filia Achabi, Ahafia: inatcr, 2 Reg. VIII. 16. 2 Par. XXII. 2. rcgnum occu- pat, perdito fcmine re- gio, excepto tantum Joaib, infante annicu- lo, AhalTxfilio, & re- gnat A. VI. 2 Reg. IX. 1-3.
3148 incipiente. ,Joas fepten- nis rex ungitur a fummo
R£G£S' ISRAEL. fratcr ipfius, Joram an- no Jofaphati XVIII. de- finente, fuccedit, re- gnansA.XII.zReg.III.i. c. L 17.
3iai
3122
PROPHEi TJE.
Elias in ccelum transfer- tur, Eli- fxo fuc- ceffore reliclo. a Rcg. II.
Jehu regnat A, XXVIII. ' 1 Reg. IX. X. 36.
pontifice

De utroque libro Regum. ^5
A.M.
3 '50
316J
3i57
REGES $VDJE. pontifice Jehojada, & regnat ad initium us que A. XL. 2. Reg. XI- 4. 21. XII. I. 2. 2 Par XXIII. i. 2i. XXIV. 1. exeunte ...
3170
3182
Joas a fervisfuis occidi- tur anno rcgni fuiin- eunteXL.2Par.XXIV. 1. 25. 2 Reg. XII. J.20, 2r. & Ama.z.ias filius fe- cundo anno Joafi Ifrae- litici definente, -fucce- dit,regnatque A.XXIX. 2 Reg. XIV. 1. 2.
exeunte. Amazix occifo 2 Reg. XIV. 19. 2 Par. XXV. 27. 28. fuccedit llfias five Azarias filiiiSj. anno regni Jerobeami XXVII. (ex quo regni paterni particeps fa- &userat,) & regnat A. LU. 2 Reg. XV. 1, 2.
REGES ISRAEL.
Joahas patri Jehn anno XXIII. Joafi Regisjudx fuccedit, & regnat A. XVII. 2 Reg. XIII. 1.
Joas filius Joahafi a pa- tre regni confors con- ftituitur A- XXXVII. definente Joafi regis Judse. &regnatA.XVI. a Reg. XIII. 10.
PROPHE- TM.
Joahas, filius Jehu mo- ritur anno regni fui XVII. & anno tertib poft adfcitum in impe. rii confortium filium Joaftim. 2 Reg.XIII. i.p.
Jerobcamus II. a patre Joafo ad regni focieta tem adfuniitur. 2 Reg. XV. 1.
JerobeamusII. defundto patri fuccedit anno XV. Amazix regis Judx, pbftquanv jam- A. XII. regni paterni confors fuit, & folus regnat A. XLI. 2 Reg. XIV. 23.
Jonasvati- cinatur. z- Rcg. XIV* 25.
D
Jerobeam

56 Pars I. Sect. i. Cap.j. Mcmbr. XIIL
REGES JVDJE.
Anno Azarix f. Amaziae XXXIV. Olympias I, ce- lebrata eft, menfej«/w circa folftitinm iftiyum, & propterea annus pri- mns 01ynipiadicus,quo- rum quatuor unam conftituunt Olympia- dem, incidit inannum niundi 3233.
, REGES ISRAEL. Jerobeam II. moritur.
3»4j[ ytfas fucccdit filius 30- tham, anno fecundo Pe- kachi, regnans annos XVI. 2 Reg. XV. 3» 35- 2 Par. XXVT. 23. XXXVII. 1.8.
PROPHE-
TJE. Hoc tem- pore flo- rent Hofe- as, Hof. 1.1. Jve/, Amos.hm. I.1.VII.10. u.
Zacharias filius Jerobea- mi regnat VI. menfes, 2Reg. XV. 7. poft inter- regnuni XI. annorum & VI. menfium, nam Za- charix menfcs fex anno
XXXVIII. & Schallumi interfe&oris Zacharise menfis unicus anno
XXXIX. Azarix five Ufia; refpondere debet.
Schalium, Jabefi filius,Za- charhe percuflbr, anno XXXIX.Azarix,regnum menfe unico, 2 Reg.XV. 13. &poftturbasXI.fere menfium, iefinente A. XXXIX. \Jtix,Mcnachem opePhulis Aflyrii regis» regnum occupat, &re giiat A. X. 2 Reg. XV. 17-
Pekachja fuccedit Mena- chemo patri anno Ufix L. &rcgnat A.II.aReg. XV. 43.
Pf^cAfiliusRemaljae, in teremto Pekachja, re gnum occupat, regnans A.XX.aReg.XV. 25.27
Floretpro- pheta Je. jaias. c.I.r.
Anno

De utroque libro Kegum,
57
REGES JVDM.
Anno V. Jothami, qui eft A. M. 3253. Roma con- ditn eft, & ab hoc anno, & quidcm a die XXI. Aprilis incipit ■zra urbis f. Rom& condit*.
ytchas patri Jothanio fuc- cedit anno XVII. defi- nente rcgis Ifraclita- rum Pekachi, regnans A. XVI. aReg.XVr.i.i. z Par. XXVIII. 1.
REGES JSR^EL.
Ezjchias five Hiskias, a patre Achafo ultimo re- gni ejus anno in domi- natus confortium adfu- mitur, inde a Ill.anno definente Hofeseregnat A. XXIX. 2Reg.XVIII 1. 2.
Pekach cumRezincrege Syrise, regno Jndse in- gentem infert cladem. aReg. XVI. 5.6. 2 Par. XXVIII. 5-8. Et paulo poftTiglathpsle- fer re\- Allyris magnam Ifraelitarum partem, fpeciatini incolas Gika-
■ dis, GaiiUs 0> Napbtha- litas in AfTyriam capti- vosabducit. 2Reg. XV. 29.
Hojeafilius Elx, interfe- clo Pekacho,regnum in- vadit, annoXX. ex quo Jotham in regno Judx regnare capit, » Reg. XV. 30. fed ob turbas intervenientes, novem demuin annis poft, fir- mam ejus poffefTionem adeptus eft.
Hojeas tandem regno po- titur definente A. XII. Achafi, regnans A. IX. Z Reg. XVII. 1.
PROPHE- TJ£. ' Michapro- phetiaim nuinus obit. c.I.f.
cvyZfo-
vo( Efaiac & Hofex.
Oladia va- ticinatur.
D f
Salma*
^tsfi; -■*.?>< ' ■.. .'. "'■

58 Pars l Se& i. Cap. i. Membr. XIII.
A.M., 3i85
ii£G£S JVDJE.
33S>8
3400
3401
REGES ISRAEL Salmanajfer rex Afiyriac anno VI. Hiskiae capta Samaria, regni Ifraeli tici metropoli, reli quos captivos abducit 2 Reg. XVII. 3-6. 18 XVIII. p-il. A- toti re gno Ifraelitico finem ' imponit.
33091 Defunclo Ezechiac Manafies filius fuccedit, re gnans A.LV. a Rcg. XXI. 1. 2. »Par. XXXIII. i 3364 Manafii fuecedit filius Amen, regnans A. II.2Reg.
XXI. 18. 19. 1 Par. XXXIII. 20. ai. 33<56|Amoni occifo Jofias filius fuccedit, regnans A.
XXXI. 4 Reg. XII. 1. 2. 2 Par. XXXIII. 20. ai. 3397 Jofix occifo fuccedit plebis voluntate Joachat., qui etiam Jehoachajus & Schallum audit, filius Jofix, cui vero, poftquam III. faltem menfibus regnafiet, a Nechone tljakirnus frater natu major furrogatur, & muta- to nomine Jojakimus f. Jchojakimus nuncupatur, regnans ultra A. X. a Reg. XXIII. 30-34. 2 Par. XXXVI.
Currente anno tertio, Jojakimus a rege Nebu- cadnezare deficit, Nebucadnezarautem Hiero- folymam obfidione cingit. Dan. I. 1. Nebucadnezar anno IV. Jojakimi, Hierofolyma expugnata, Jojakimum catenis vincit, ut eum abducat in Babyloniam, a Paral. XXXVI. 6. fpondens autem, magnum fe foluturum tribu tum, in Judaca relinquitur, ubi fervus ejus annos III. permanfit, proiniffum pendens tributum. 2 Reg. XXIV. 1.
Qiiamvis vero Nebucadnezar Jojakimum in Ju- dxareliqucrit, attamenmagnam populipartem, magnamque vaforum facrorum copiam in Baby- loniam deportavit, 2 Par. XXXVI.7. Dan.I.i.fqq. dc ab hac prima deportatione incipit captivitas Babylonica, qux duravit A. LXX. Jer. XXV. 3408 Poftquam Jojakimus denuo contra Nebucadneza- rem rebelJavit, occiditur anno regni fui XI. a Reg. XXUI.36-. XXIV. 1.2. aParal.XXXVI.j. Jojakimo fuccedit Jcchonias, qui & Jpjachinus & Chonias dicitur, poftquam autem nienfesIII. Sc dies X. rcgnavit, 2 Reg. XXIV.8- 2 Par.XXXVI.9. a Nebilcadnezare cum misltis aliis in Babylo- niamdeportatur, aReg.XXIV. g. 2 Par. XXXVI. 10. Jer. XXIV. 1. XXVII. ao. XXK. a. Ezech.
PROPHE- TJE.
Vaticina- tur Na- hum.
Halacuc vaticina- tur.
AnnoXin. Jofix Je- remias ad propheti- cum hiu» nus a Dco vocatur. c.I.1.2. & Jofix tempore extremo vaticina- tur Zepha- nias.
Daniel propheti- co officio fungitur.
XVII.

Membr.XIV. de utroque libro Rcgum. 59
A.M.
3419
3444
3446
XVII. 12. qux deportatio ex majoribusfecunda eft. Jechonix vero loco patrimm cjus Matta- niam, Joli.c filiuni, nomine ejus in Zedekiam mutato, regem fubftituit Nebucadnezar, rc- gnantem A. XI. z Reg. XXIV. 17. ig. 2 Paralip. XXXVI. io. 11. Jer. LII. r.
Hierofolyma obfeffa a Chaldxis occupntur, & Zedckias vinchis numellis chalybeis, cum pop-fto Judaicoin Babyloniam abducitur, zReg.XXV. 1-7. qux teriia eft inter majores deportatio.
Translati Jojachini anno XXXVII. Eutlmerodach, patri Nebiicadnezari Cucctdens, Jechoniam,e car- cere protra6lum, evehit. z Reg. XXV. 27-29. Jer. LII. 31-33.
Jechonia vita funclus videtur. z Reg. XXV. 36. Jer. LII. 34.
Si quis autem noflc cupiat ar.num currentcm urlis f. Ro?ri£ cond.it refpondentem armo mundi, detrahat 3x52. de A. M. quihunc numcrum excedit, nam Roma eft condita A. M. 3253. & proinae, quod arinis 32J2. fubtra&is re- manet, eft annus currens urbis condiu.
PROPHE* ls£.
Ez.rrhicl officio propheti- co fungi- tur.
MEMBR VM XIV.
DE LIBRO PRIORE REGVM.
I. Argvmentvm. Defcribuntur res gefta: Salomonis & quatuor regum judx, acVII. rcgum Ifraelis, quseque fub illis ecclefiae ac reipublicse fuerit facies. Inferuntur acla prophetarum, in- primis Eli<e.
II. Scopvs. Ille eft prater fupra memorata; (1) in hiftoria Salomonis uberius enarrata propo-
• nere exemplum regni feliciffimi tcqueac infeiicis, additis utriusque caufis; (2)fi(tereregnum Chrifti adumbratum fub typo Salomonis & templi abeo, concurrentibus etiam Tyriis, exftructi; (3) novis exemplis oftendere, ethnicos nulio V. T. tem-
pore

6o Par&J; Seft. i. Cap. I. Membr. XIV.
pore fuiiTe negle&os, huc pertinent Hiramus, regina Sabce, aliique plurimi, i Reg IV. 34. atrium templi, navigatio Ophir; (4) veracitatem divinam cum in promiffionibustumminisilluftrare, exem- plo Salomonis, Jerobeami, Baefie, AiTae, Achafi &c. (0 perlonam, officium & res geftas Eliae tempore perditiffimo confignare.
III. Partitio. Capp. XXII. defcribitur
I. Hiftoria regni indivifi fub Salomonc. c. I-XI.
II. Hiftoria regni divifi fubquatuorregibusjudse. (0 Rehabeamo. c. XII-XIV.
(2) Abia. c. XV. x-8.
(3) Afla. c. XV. 9-24-
(4) Jofaphato. v. 24-fin. Inferta eft fuo loco hiftoria feptem regum Ifraelis.
IV. LOCA NOTATV FR^ECIPVE DIGNTA.
c. 11. 19. c. iii 7-14. vm. 27.29.35-39. xi. 1.4. 5. xii. 8.
XIII. 8. XIV. i*. XV. 4, 5- XVI. 34. XVII. 14. XVIH. 3.
12. 13. 17. ai. XIX. 10-ia. ig. XXI. 19. a$. 47-29. XXII. 8.
13. tg-23.
V. LOCA DIFFICILIORA. C. I ai. c. n. ;. 9.
(coIJ. 1 Par. XXX. germ. i.) 23. 27. (coll. c. IV. 4.) III. 12. IV. z6. (epll. 2 Par. IX. 2j.) V. 4. (coll. XI. 25.) 13. & ij. (coll. IX. 22. ) 16. (coll. 2 Par. II. 2. 18.) VI. 2. (coll. 2 Par. III. 3. 4.) 7. 25.3t.3a. (coll.Deut.XX.19.) VII. i4.'coII. 2Par. II. 13.) 1,-. (coll. 2 Par.III.i,-.) 19. (c0II.2Reg.XXV. 17. 20. (coll. 2 Par. IV. 13.) 21. 2(5. (coll. 2 Par. IV. 5. 29. VIII. 4. (coll. a Par. I. 3.) 9- (coll.Hebr.IX. 4.) »3.(coII.27.) IX.23. (cbll. 2 Par. Vm. 10.) 2g. (coll. 2 Par. VIII. ig.) X. i. (coll. Matth. XU. 42.) XI. 3. 13. XII. 4. KS.17.XHI.il. (coll. 2Reg. XXIII. fg.) 33. XV. 2. (coll. 2 Sam. XIV. 27/, 14. (coll. 2 Par. XIV. y.) XVII. 4. 6. XVIU. 40. XIX. 11. (coll.jer. XXIII, 23. 24.) ij. 16. ( coll. 2 Reg. VIII. 7. fqq. IX. i.fqq.j 17. 18. XX. 11. 35-40. XXI. 3. i3. 24. (coll. XXII. 38.) XXII. IJ, 23. 44. (coll. 2 Par. XVII. 6.) 48- (coll. 2 Reg t III. O 50. (coll. a Par. XX. 35. 36.)
MEM-

Membr. XV. de libro pafteriore Regum, 6l
MEMBli VM XV.
DE LIBRO POSTERIORE REGVM.
\ ' . "
I. Argvmentvm. TradunturresgeftaeXII. regum Ifraelis & XVI. regum Judce, inde a Jo- faphato, usque ad-exaltacum in captivitate Baby- lonica Jechoniam, duorumque prophetarum, Eltte & Elipe.
II. Scopvs. Ule eft, (i) docere ftciKfdS-vfjUM divinam incredibilem, qua concemca iequun- tur pcenae graviffimae; (2) gradatim procedere juftitiam divinam, vindicantem peccata in popu- lum fuum, imo in ipfos quoque Mefiias majores, ex quibus poft D. annos oriundus erat; (3) ve- racitatem divinam, cum iri promifiionibus, tum minis, novis inculcare exemplis Ahalice, Jorami, Jehu, Joafi, Hiskiae, Jechonise, Zedekice, alio- rumque; conf.c. XXIIi. if. 16. cum 1 Reg.XlII. 2. (4) demonftrarc vanitatem fcederum & fiducix in brachio hominum, animadveriionem Deiinfcedi- fragos, & inftabiiiratem regnorum humanorum, cum pietas & juftitia exulanc.
III. Partitio. Continet Capp. XXV.'
I. Hiftoriam utriusque regni fimul adhuc flantis, usque ad fmem ifraelitici. c. I-XVII-
II, Hiftoriam regni Juda.- feorfrrn, ubi
1. ) Regnum labefaclatum. c. XVII - XXIII.
1 - 30.
2. ) Regnum. cadens. c. XXIII. 31-XXV.
IV. LOCA NOTATV PRSCIPVE DfGNA. C, II. 11-23. »«. V. 11-13.17.19. VI. 16.18. X. i5. XII. 2.1;. XIV. 6. XVII. 13.715. 33. XIX. 14.15,. XX. 1-3-13.17. XXII. »y. 20. XXIII. 3. :
V. Loca

62 Pars I. Secl. i. Cap. t. Membr. XVI.
V. LOCA DIFFICILIORA. C. I. 10. II. 9 . ta. 24. III. 27. IV. 29. 40. V. ig. 2(5. VI. 23. (coll. 24.) 33. VIII. 10. 18. (coll. i£) IX. 27. (coll. 2 Par. XXII. 9.) XII. 21. (.coll. 2Par. XXIV. 26.) XIII. 14. 17. (coll. v. iv.) XIV. 3. (coll. 2 Par. XXV. 14.) 7. (coll. aPar. XXV. 12.) 8. »1. (coll. 2 Par. XXVI. 1.) 2*5. XV. 3. Ccoll. 2 Par. XXVI. 16*.) 7. (coll. 2 Par. XXVI. 23.)
XVI. i'. (coll. 2 Par. XXVIII. 3.) 5. (coll. 2 Par. XXVIII. 5.)
XVII. 4. (coll. v. 5.) 18. (coll. 2 Par. XXV"I. i.) 49. XVIII. 4. (coi!. Num. XXI. ».) 5. XX. 10. i2..(cc!l.Ef. XXXIX. 1.) XXII. 20. 1 coll. XXIII. 19. & 2 Par. XXXV. 23. 24.) XXIII. 3. (coll. a Par. XXXIV. 31.) 9. (coll. v. 20.) 13. 22. (coll. 2 Par. XXX. z6 ) 29. (coll. XXIV. 7.) 30. (coll. Jer. XXII. n.) XXIV. 6. (eoll. fcrj XXXVI. 30.) 8. (coll. 2 Par. XXXVI. 9.1 k. (coll. Jer. XXIV. 1.) XXV.(Jer.XXXVII.5.) 3&4-(.coll. Jer.LII. 12.) 17. (coll. Jer. LII. 22.) 27. (coll. Jer. LII. 31.)
MEMBKVM XVI.
DE VTROQVE LIBRO CHRONICORVM.
I. Inscriptio. 111 a eft Hehrxis ttfflfi verha f. fatla diernm , h. e. annales ,• Gr&cis vero nctgahei-Troueva , i. c. t>r<stermijja , quia his libris qucedam intertafunt, ausinantecedentibuslibris OmiiTaiuilt, conf. e.g in libropriori c. XI.(?erm.) 13. 14. XII. 6 XIII. XIV. 1-4- XV. 12. 17. XVI. 4. fqq. 16. fqq. XVII. XXIII.-XXX. &c. Idem de lioro pofteriori fentiendum. Confentientem habemus HIERONYMUM Opp. T. III. p. 7. VocanturetiamrciXfov<xct,quia continent Chroni- con cotius hiftoria2/, : /me 6''«w7;>, f enarrant, quo fere z^ ow quidque geftum eft.
II. Avctor. Ille eft fecundum Hebrseorum fencentiam, non certam quidem, afl quoquenon temere reprobandam, EJra. Nam genealogia ducum lfraeliticorum extenditur ultra redicum
ex

De utroque libro Chronicorum.
excaptivitateBabylonica.iPar.III. Auclormeminit captivitatis ceu jam pridem toleratce, c. X. (germ. i.) in epilogo libri pofterioris defcribitur reditus ex captivitatc in terram fanclam ; catalogi in IX. prioribus capitibus i Par. fimiles funt illis, qui Efrae II. & VIII. habentur, & verba ultima Parahp. funt eadem, quoe pofita funt fub initium lihri Efrae. 2 Paral. XXXVI. 23. coll. Efrae l. % *< Vi- guit vero apud antiquos mos, repetitis fub ini- tium novi libri claufulae prioris verbis libros con- tinuandi; & ftilus in his libris adhibitus proxime acccdit ad ftilum Efrae. Adjutus autem eftauclor annalium monumentis, nam Hebraeis in more pofitum fuit, acla publica in tabulas referre, uc monumentum exftaret, ad quod recurrerent, ubi praeterkarum rerum memoria opus eilet, quae monumenta C"*DTI appeliata iiint, Efr. IV. 15. VI. 1. & haec monumenta funtilla, quae inlibris Regum fub titulo Chronicorum regum Ifraelis & Judae, 1 Reg. XVI. 20.*7-fqq &in libris Chroni- corum fub titulo Jibrorum Regum allegantur, % Par. XXIV. 27. & propterea diverfa a libris Regum & Chronicorum, quos non habemus. Genealogia Zorobabelis, 1Tar.III.21. quaeadChri- ftum fere extenditur, poft Efram a quodam, for- fitan a fummo facerdote adjecla eft, ut incegra generationum & Davidicaeprofapise feries fuo loco exhibererur; occurritquoquephralisillotempore, quo hic liber fcriptus eft, longe antiquior, 1 Par. IV. 43. \ Par. V. 9. VIII. 8- IX. 19. XXI. 10. aft illa ex indicatis monumentis retenta eft.
III. Argvmentvm. Traditprfmogeneslo- gias a prima hominum rerumque origine ad pro- ximaa MeiTia tempora, deinde praemiffis deSaule nonnuliisj res facras pariter ac civiles Davidis,
regnique

64 Pars h SedT. i. Cap. I. Membr. XVI.
regnique Jucke hiftoriam ad reftitutam in Zoro- babele dignitatis regiae velut umbram recenfet, fuis qucequetemporibus diftinguit, necinfrequen- tem regum Ifraelis mentionem injicit, maximeubi ad illuftrandam regni Judae hiftoriam facit.
IV. Scopvs. Ille eft; genealogiam majorum in captivitate hinc inde obliteratam, facilequein- teritumm, usque ad proxima a Meffia tempora pertexere, & politioe ac ecclefije judaicae fata, in gratiam populi reducis, breviflimis tradere, & rempublicamecclefiamque Judaeorum.omnemque illorum cultum externumad priftinum ftatum, di- vinislegibus praefcriptum, revocare.
V. Singvlaria. (i) Eft hic liber epitome V. T. (2) Tradit genealogiam ab Adamousque ad Zorobabelem & ultra. (3) Genealogia Chrifti, Matth. I. ex hoc libro defumta eft.
VI. AlLEGATJO IN N.T. iP.tr.U.+.fqqMatthl. XXV. le. Luc. L ?. 2 Par. IX. i. Matth. XII. 42. Luc. XI. 31. c. XXIV. zi, 22. Matth. XXIII. 35. Luc. Xi. 51.
VII. Partitio.
I, LIBRl PRIORIS. Continentur capp. XXX.
A) Rerum Judaicarum origines genealogicae. c. i-IX.
B) Hiftoria regni Davidis, ubi 1.)-Anteccdentia. c. X-XIII. z.) Adminiftratio ipfa,
(a) circa facra. c. XIV-XVII.
(b) circa boftes. c. XIX-XXI.
(c) circa domus Dei praeparationem. c. XXII-XXVII.
(d) circacopias&officiales regis c.XXVUI.
(e) circa comitia ultima. c. XXIX.XXX.
II. LIBRI POSTERIORIS. Defcribitur capp. XXXVI. hiftoria regui
A) flo-

De pofteriore libro Chronieorurn. 6£
A) florentis»f. indivifi fub Salomone > c. I-IX.
B) ftantis, prsecipue Judaici, C.X-XXII.
C) cadentis. c. XXlII-XXXVl.
VI* LOCA NOTATV PR^EClPVfi DTGNA., IN LlBRO PRIORI, C. XXIL Cgcrm.) t. XXIII, 8-13. XXIX, 9.
XXX. 9-46,
IN LlBRO POSTERIORL Ctt ti. XII. tz- XlV, it, XV. 2,7,i2,13.15. XVI. 7-9: 12. XIX. 2, 3. 6, 7. 9, XX. 6,12, I?. 17, 18. 20-22. XXIL 3' XXIV. 17, 19, 25, XXV, 9, i<5. XXVI. 5. 18, XXVIIL 9. 10, XXXI. 21. XXXIL7,fc,a S .4<$.3r. XXXni. 9, 12,13, XXXVI. 13. 15, 16.
VII. LoCA DIFFICILIORA.
IN LIBRO PRlORI. C I. 36, (coll. Geh, XXXVI. 12,) t£ 7l (coll. Jof, VII. 1.) 9. (coll. Matth. I. gr&c. 30 HL f. (coll, aSam.XI,30 17. (coll.Jer.XXrUo.') IV, 1. (colLGen, XLVL ia.) 10, 22, 24, (coll. Gen. XLVL to,) VI. prm, n. & 12, (coll. Gen, XLVI. 16.) VII. 34. 3;, (coll, v. 2.6. 17,) VIII, 6. (coll. VIII, 1. NUm. XXVL 38. Gen, XLVI. 21,) 1;. (coll, Num. XXVI. 33,) IX. 29 & 30, (coll, i Sam, X, 26,) 33. & 34. (coll. a Sam, IL 8,) XI. 16. fcoll. 1 Sam, XXXI, to.)_ 12, 14. (coll, I Sam, XXVIII, 6\) XIV, id. 14, (coll. 1 Sam, XXX, 9.) 32, (coll, Deut. XVII.9,) XVIIL 9, (coll,2 Par,XXXVL, XIX, 12, (coll. 2 Sam. VIII. 13, Pf, LX. 2,^1 XX, 18. coll, 2 Sam, X. 18O XXL 2. XXII. 17. (coll, Ezech, XVni, 20.) 18. ! coll. a Sam, XXIV18.) XXIV.2.(coli,v,24.&25,) XIX.9.(coll.Ef,LXV,I.)
IN LIBRO POSTERtORL C. III, t, fcoll. Pf. LXVIL 6, 80 V, it. (coli, c, VII, C.) VI. t. (coli. 1 Tim, Vl, i<5.) 41, (coll, Pf. CXXXII, 9.) VII, 1. VIII. a , (coil. t Reg. IX. tt.) 17, & 18. IX. hebr, 21. XII. 14. (coli. v, 6, 7.) XlL 2. (coll. XV 16.) 7. (coll, c. XI. & Xli. 33.) XIV, 1, (coll. 1 Reg, XV, 32,) XV, 19. (coll, XIV. 9. XVIII, at.) XX, 8 & 9- (coll, i Reg, VIII. 33.) XXII. 1. (coll, XXL t 7 .) 2. (coil, XXI. 20. XXIV. t 7 ,) XXVL 43, (coll. 2 Reg. XV, 7.) XXVilL 5. (^coil. a Reg.XVL ?.) *?« (coll. 2 Reg. XVL 20,) XXXlV, 28. (coll. 2 Par. XXXV. 4*0 aj. XXXV. 3.10. & it. (coll. Lev. 1.) XXXVI. aa.
MEMBRVM XVIL
DE LIBRO ESRJE.
I. Inscriptio. A fcriptore Sc ohjetlo palma* rio Hebrxis NT?y £/r4 LEzra, SiGracisU^u^ inlcribitur,
E II. Au»

66 Parsl. Secli. Cap. i. Membr. XVII.
II. Avctoh. Scripiithunc \ibmmF/ra.c.VU,27. 28.VIII. 1 sr.IX. <r.i 1.12. A r cw/i?72ejusdenotatauxi- lium,quodipfinonfineomine impofitum eft ,fiqui- dem ecciefice&reipublicce Judaiccc, extremum ad- flidfce,auxiliumtulit. Fuit facerdos primarii ordi- nis, c VII. 11. X. f.infignisque/^/Vrfec/orjC.VII. 6. icfiltm Scrqjts, fummi pontificis, c. VII. 1-5. a Nebucudnezare occifi, 2 Reg. XXV. 18. n non autem irnmediatus, fed mediatus, nam alias anno Artaxerxis longimani XX. annos CXLII. habuiflet, fi modo illo tempore, quo Seraja occi- fus, unum annum natus fuiHet. Quod autem He- brceis in more pofitum fit, nepotes &pronepotes filios dicere, ex facris abunde liquet pandectis. Regis Pcrfice, Artaxcrxis longiniani, indultu, anno- que VII. regni ejusjudceam adiit,ut ltatum ecclefice
. & politice pienius conftituerct, Efr. VII. 8-27. vid. EVSEBIi Chron p. m. 132. & propterea fine dubio diverfus abilloeft, cujus fit mentio Neh. XII. r. nam ille ante annos LXX. cum Serubabele & Jofua iub Cyro in Judceam venit. JOSEPHVS quidem Antiqv. $ud. L. XI. c. V. refcrt, Xerxem Efram &Neherniam inJudaeam mififle, quod autem hoc a vero prorfus alienum fit, liquct exNehem. XII. 6. Nam Nehcmias Artachfaftamannoimpc- rii XXXII. adiit, Xerxes autem annos tantum XXI. 1 ceptrum tenuit Hebrceis alter Mofes appellatur, & merita ejus circa aiferendum canonem facrum efle infignia, nullus eft, qui ignoret.
III. Arg vmentvm. Dcicribit hifloriam li- berationis e captivitate populi Judaici, in cujus mentione pofterior fubftiterat iiber Chronico- rum. Sive. enarrat magnce Judccorum partis re- duclionem prioremin Judceam, tcmpliftrucluram Cyro imperante fufceptam, fub Abafvero & Ar- tacbfafta impeditam, & Dario fceptrum tencnte
conti-

De libro Efrar. 6?
continuatam 6V abfolutam, cultus divini ad legis aDeolatcepraefcriptum renovationem, adventum Elrse cum magna Judaeorum multitudine, curam- que iliius in populo Judaico a confuetudine uxo- rum alienigenarum repurgando, & liberis exhis fufceptis extrudendis. Sunt, qui per Darium, cujusimperii annofecundo ftruclura templi repetita eft, Darium Nothumin- telligunt, quod autem Darius Hy/ia/pis filius in- telligendus fit, graviflimaepoftulantrationes; nam
1. ) Efra c. IV. w. coll. v.24. intermiflionemftru-
clurae templi <\etex\h\t gcneraliter, tumratione termini a quo , tum ratione termini ad quew, f. quando inceperit, & quamdiu duraverit, nempe usque ad regnum Darii, & /pecialiter, f. a quibus regibusftrucluratempliiltimpedita, nempe ab Ahafvero & Arthafafta. Si autem Efra per Darium, cujus meminit, DariumNo- thum intelligeret, quem inter &Cyrum plures reges intcrceflere, qui adeo itidem tcmpli re- ftaunitioncm iufliaminaflent, fine dubio vei verbo iilos indicaturus fuiflet.
2. ) Talis Darius intelligendus eft, cujustcmpora
Haggseus & Zucharias officio propheticofuncli funt. Efr. IV. 25. V. .. Hagg.I.r. II. 1. Zach. I. 1. 7. Quod autem Haggceus & Zacharias non tempore Darii Nothi, fed Darii Hyftafpis vati- cinati fint, liquet ex Zach. I. 12. nam Zacharias refert, fe inanno fecundo Dariiaudivifle ange- lum Domini dicentem: Domine excrcituum^ zisque quo non miferebcris Hicrofilymorum £f civitatum fjudce , in quo.s indignatus es jam Jeptuagiuta annis, fcilicet a defoiatione templi & urbis Hierofolymae. Ab hac deiblatione ve- ro,quce rcgnante Zedekia accidit, usque ad annum Dani Hyftafpis fecundum eifluxerunc anniLXX. Vid. p, $0. 70. E z 3.) Si

68 Pars I. Se& i. Cap. I. Membr. XVII.
3. ) Si Darius Nothus intelligendus efTet, Jefus*
f Jofua facerdotio folus fundus fuiffet annos CXLIV. (fiquidemdurante captivitate Babylo- nica fummo facerdotio praefuit. Nehem. XII. r. Efr. III. 2. XII. 1.) reliqui V. autem, quorum mentio Neh, XII. 10. ii: injicitur, tantum annos CUI. Imo quibusdam Judseorum du- centi fere, vel plures etiam anni tribuendi fo- rent, fiquidem Hagg. II. 4. dicitur, quod qui- dam Judaei, excaptivitateBabylonica reduces, fplendorem &majeftatem templipriftini, aSa- lomone exftrucli, in juventute fua viderint.
4. ) JOSEPHVS Antiqv.&td. L. XI.c. IV. EVSE-
BIVS inChron.p. 1: 9 . & HIERONYMVS te- ftantur, templum Hierofolymitanum, regnante Dario, Hyftafpis filio, exftrudum elTe. IV. Scopvs. Illeeft:(i)hirroriaEfhcr£f telamper- texere,five: resedificationem templi,renovationem cultus Dei ad legis ejus praefcriptum &reftitutio- nem ordinis lcgitimi in repubiica facra & civili defcribere; (2)docere, quod feries ac diftin&io familiarum & tribuum mediis in captivitatis adfli- clionibus ac turbis fine confufione fervata fuerit; (3) oftendere, quomodo ecclefia, iii qua&exqua exoriturus erat Meffias, in integrum ex ruinis fit reftituta acreformata; (4) promiffionum Dei de reducendis Ifraelitis, poft LXX. annos regnante Cyro Perfa, Jef XLV. r. fqq.Jer. XXV. & XXIX. complementum tradere; (?) Dei juftitiam, mife- ricordiam, potentiam, veracitatem, fapientiam, providentiam, gubernationem rerum hujus mundi ac curam ecclefiae omnibus ob ocuios ponere, & (6) ut exftaretmonumentum, in quodefcripti legi pofTent reditus tribus Judse ex captivitate Baby- lonica, & inftauratio reipublicae, cultusquedivini in templo a Deo prsefcripti, quodrefpecwpofte- ritatis perquam neceffarium fuit. V.

De libro Efrar.
6 9
A.M.
Olym-
A.U
piad.
C.
3444
«4-3
IP2
344«
55-1
194
345°
56.1
198
34)i
- z
199
V. Singvlaria. (1) Nexu ar&ifiimo cum propheticis Haggaei & Zachariae monumentis cohaeret, illaque illuftrat. Hagg. I. 12. Zach.III. 4. coll. Efr. V. j. fqq. (i) Docet, quod Deus mo- dum finemque calamitatibus piorum ponat, & exilium illorum finiat.
VI. Chronologia. Continet hiftoriam LXXIX. annorum, ab anno 3470. ad annum 3749. inclufive.
Evilmerodachta Nebticadnezari fuccedit, dt re- gnat A. II.
Neriglifforus incipit, & regnat A. IV.
Laborofardochus fuccedit, & regnat menfes IX.
Nabonidus, Danieli Beljazar, incipit & rcgnat A. XVII. JOSEPHVS L. I. contra Apioncm: Berojus, inqnit, in tertio libro dicit, Nabucho- donofor de vita migravit, cum rcgnaffet A. XLllI. Hnjus regni dominus effecius filius ejtts Evilmerodachus, propter iniquitates & libidines pafjus injidias a marito fororis fua Neriglijforoore peremttts efl, cum duobus regnajfet annis. Quo defuncto jitmens regnum, qui ei fecit infidias, Neriglifforoor anms regnavit IV. Httjus filius, Laborojardochus, principatum quidem tenuit, puer exiflens menfibus novem, infidias vero pajfus, co quod nimis appareret, malorum effe morttm, ab amicis extinctus efl. Hoc itaque peremto conve- nientes hi, qui fecerant injidias, commtmi fuffra- gio regnumtradidere Nabido cuidam. - - Ctijus regni A. XVII. egrejfus Cyrus ex Eerfidc, impe- tum fecit in Babyloniam urbem. Et hi numeri Berofi exa&econveniunt cinnC*- mne PTOLOM^EI, qui exftat in HENR. DOD- WELLlappendiceaddijfert.Cyprianas,(\ib']un£t&s Opp. Cypriani edit. per Joh. Ceflrienfem Brem& 1690. p. m. 24. Omittit quidem Laborofardo- chum, id vero pro more facit, nam qui an- num integrum non expleverunt, eorum nun- quam meminit, ita tamcn, ut numero uni- verfo nihildccedat, fiquidemeorumtempora aliorum principuindiuturniorum teniporibus annumerat. .
E 2 Cyrus

70 Parsl. SedKoi. Cap. i. Membr. XVII.
A.M.[Olym-|A.U.I
piad. ■ f 54^7 60.2 3469 . -4
947 !
■5471 3473
347*
3483
tji.i
- - 2 - 4
61. 3
64. 2
9484
3485
348<f 349o 3J20
- - 4
** 66. 1
73.3
C.
aijtCyrus Babylonem obfidione cingif. 2,i^U>W//f-t/ir deoblidione fifctirus epulntur, cadcm- que nofte interficitur, Babylone capta, re- gnoque Babylonico ad vicloresMedos d-1'erfas translato, ita ut DariusMedusBabyloniis, dc Cyrus Pcrfis imperarct. Dan. V. 30. 31. IX. 1. X. 1. Initium libri Efr.e.
2l$[C) : rus Cambyfe patre in Perfia, &- Cyaxare fo- cero & avunculo, (qui Danieli DariuiMedu» eft,) in Media vita functis, Orientis monar- cbia potitur, quem primum illitts annum ex ipfis Perfarum dcMedorum tabulariis facra dicit fcriptura. Vid. VSSERII Annal. p. 82. Eodem anno captivititi Babylonicve finemim- pbnit, celebri illo edicto , quo Judicisrever- tendi in patriam poteftatem feeic, exaclis jam LXX. annis fervitutis , a Jercmia pryfinifis. 2 Par. XXXVI.21-23. Efr. 1.1. fqq.vid. III. CAM. de SYLVESTRIS Chronol. p. 59. fqq. & 52. fqq. aip judxi fundamenta templi pomint. Efr. II. 211 Samaritani per Cyri minmroslargitionecorru-
}'tos templi ftructuram impediunt. Efr. IV. 224 Cyrus obit, eique fucceditfilius C&mbyjes, E frx Achafchmerus f. Ahafocrus dictus , c. IV. 6. & regnat A. VII. menfes V. vid. HERODOTI Htflor. L. I. p. m. 188. . Cambyfes moritur, & in ejui locurn a Magis furrogatur 1'Jcvdo.Smerdis , rex VII. menfium, EfrxArtachidfchta, c. IV. 7-qui Samaritanis, JudjEorum hoftibus favet, & Hicrofolymain sedificari vetat, undenonab urbismodo, fed etiama templi rrdificatione ceiTanint.vid.c.IV. 1-24. HERODOTI Wflor. L. III. p.m. i88.189- 232 Pfevdo-Smerdi fuccedit Darii/s Hyfiafpis filius, Judxorum patronusinfignis, regnans annos XXXVI. vid. HERODOTI Hiflor. L. VII. p. 383. & Canonsm PTOLOMiEI. »33 Dariiannofecundo Haggms <& Zacharias, remo- tistandem impediipentis omnibus exftruflio- nem tempIiurgent.Efr.V.i.Hagg.I.i.Zach.I.i. 234 Darius edicto cgregio templi ftruchiram pro-
movet. Efr. VI. 238 Darii anno fcxto jam exeuntc, ftruchira templi
abfolvitur. c. VI. fj, 18. 2(J8 Dario defunfto fuccedit Xerxes, regnans A XXI. vid. DIODORI SICVLI BiLL Hiflor. L. XI. p. 52. J3. & Canonem PTOLOM^I.
Xerxem

De Jibro Efrae.
71
A.M. 354»
Olym- j
piad. 78-4
A.U.
#-» L.
2.89
3J4S
80. 3
296
SS4P
4
_ _
207
3581
^J. .
88-4
329
3582
89- *
330
3601
93. 4
349
5<44
104.3
392
3<S*7
110. 2
415
3670
114.1
418
3682-
114.1
3<$24
VII. I.
jXerxem fequitur Art.txcrxes lonpmams, EfrK I Artachfaftha, c. VII. & rcgnat annos XL. vid. DIODORI Skuli B. H. L. XII. p. m. 115, & EVSEBII Chronkon p. m. 31. Ejr* ab Artaxerxe anuo imperii cjus VII. cnm aucT:oritate tn judi'am dimittitur ad reipu- blicat conftitutioiiem, & ecclefiz reformatio. nem. Efr. VII. 6. 7. 9. E/ra ecclefiam Judaicam reformac. c. IX. X.
Finis iibri Efrx. Xerxes SoniUim regnant A.I.menf. VII. vid. DIODORI Sictdi B. H. L. XII. p. m. nj. & 120.
Barius Nothws fuccedit & regnat annos XIX. vid. DIQDORI Sicttli B. H. L. XII. p. 120. EVSEBII Chronic. p. 31. & 133. & Cxnonem PTOLOMiEL Artaxerxes Mncmon incipit & rcgnat anraos XLIII. vid. DIODORI SicuU B. H. L. XV. p. 400.
Ochus fuccedit & regnat A. XXIII. vid. DIODO-
RI Vculi B. H. L. XV. p. 400. Arfes fuccedit &regnat usquein anmuntertium.
vid. DIODORI Siculi B. H. L. XVI. p. 490. Barins Codometnnas fuccedit dcregnat A. VI. nam ab Alexandro M. tertium profligatus, & a Beflb occifus eft anno tertio Qiympiadis 112. tefte DIODORO Stado B, H. L. XVI!. p. 546. vid. quoque EVSEBII Chromcon p. 33. & 1:7. 430 Alexziider M. moritur, poftquam rcgnavit A. VI. & ab hoc auno usque ad prinuim Grxco- rum f. Seieucidarum funt exclufive A. XI. vid. Illuftr. CAM. de SYLVESTRIS Chron. p. m. 63.
442 Amius primus Selcucidirum f. Grncorum. Vid. P. I, Se&. II. Membr. VI. p. 172.
Partitio. Defcribitur Adfcenfas prior ad templi exftruclionem fub Cyro, ducibus Zorobabele & Jofua. c. I-VL Ubi
1.) Cyri edidum, & revertendi fada pote- ftas. c. I.
Adfcendentium catalogus. c. II. 3.) Templi inftauratio
(a) fufcepta, c. III. E 4 (b)
"7

72 Pars I. Sect. i. Cep. i. Membr. XVIII.
(b) impcdita a Samaritanis, c. IV.
(c) continuata Dei mandato per prophetas indicato, c. V.
(d) promota &abfolutaDariiHyftafpidis in- ] dulgentia. c. VI. Ha?c VI. capita conti-
nent res antc tempora Efrac geftas. II. Adtcenfuspofkrior, ad reipublicae, acpraecipue ecclefiae refbrmationem fub Artaxerxe longi- mano, duce Efra, c. Vll-fin. Ubi J.) Dimifllo cum regio diplomate. c. VII.
2- ) Comitatus & adventus. c. VIII.
3- ) Populireformatio
(a) coepta pcr Efroe pcenitentiam, c. IX.
(b) perada. c. X.
VIII. LOCA NOTATV PRvECIPVE DIGNA,
c. vir. 23.27. viii. 21-23. ix. f. 6. s. 13.14.
IX. LOCA DIFFICILIOR A. C. I. 2. 5. (coll. 1 Par. x IX. 3.) o.VcolI. v. p.) II. ,-. Ccoll. Neh. VII. 10.) 64. (fubi du&o calcuto miilta hiillia defiint.") III. u (.coll, v. 12.) IV. 2 & 10, fcoll. a Reg. XVII. 3. iqq.) V. i f (coll, Zach. I. tj VI. 3. fcoll. 1 Reg. VI. 2.) 22. (coll. c. IX. 9.) VII. 6. (coll. c. V. 4.; IX. 2. g. 12.
MEMBKVM XVIII.
DE LIBRO NEHEMIjE.
I. Inscriptio. A fcriptore & objeBo palma- rio HebMis appellatur n^DHJ Nechemja, Gracis N ^*«e£, & Latmis Nehemias *vulgato vero fecun- dus LiberEfr£, obcontinuationemhiftoriaeabEfra ccepta:, & quia non pauca, quas fimul ab Efra & Nehcmia gefta lunt, complectitur, five, quia prifcis Ebiraeis uterque in unum compaclus eft volumen.
II. Av-

De libro Nehemiar,
73
II. Avctor. Illc eft Nehemias. c. I. I. fqq. Nomen ejus a Cfl.3 derivatum confolatorem five confolationem Domini denotat, & officiohujusviri convenientiftimum fuit. Syr. XLIX. 1 s- Patrem habuit Chachaliam j c. 1.1. & propterea diverfus a Nehemia filio Asbuki. C. III. \6. Regis Perfia; fuit pincema, c I. 11. & ad tempus pr&feElus regius in Judaea, c. V. 14- & ab hoc officio chaldaice Hattirfchata five Tirfchata di#us eft, nam hoc nomen figmficatprincipein , ducem, legatum,judi- cem regium. Efr. II. 63. Sincera fuit pietate, fumma prudentia, admiranda magnanimitate , &, incredibili zelo pro gloria Dei. Anno XIII. poft Efram in Judaeam venit. Etr. VII, 8- Nehem.II. 1. Ab illo, qui Serubabeli & Jofuae Efr. II. z, Neh. VII. 7. jungitur, diftingvendus videtur.
III. Argvmentvm. Defcribit imtauratio- nem urbis Hierofolymae, populi reducis corre- clionem, collapfi cultus divini reformationem, & foederis Deum inter & populum renovationem, five: res minifterio Nehemiae geftas.
IV. Scopvs, (1) Hiftoriam reftaurati fiatus ecclefiaftici ac politici ab Efra coeptam per- texere; five pleniorem urbis inftaurationem, ac politiae conftitutionem, foederisque Deum inter & populum renovationem tradere. (2) Ecclefiae, vixdumlicet e tanta caftigatione liberatae, partim vexationes externas, partim corruptelas internas, fimulque harum reformationemduplicemper Ne- hemiamdefcribere, quarumaltera utirigidior, ita quoque necefiariaerat (3)Novo exemplo demon- ftrare, Deum preces piorum exaudire, illisque auxilium ferre.
V. Singvlaria. (1) Cum priori libro Efrae typum ecclefiac omnisfereasvi, praefertim circa&
E f poft

74 Parsl. ScdU. Cap. i. Mcmbr. XVIII.
poft reformationem Lutheri fiftit. (i) Docet, quod & quomodo Satan incrementis ecclefiae re- moram inuciat, quanto opusfitconlilio, cautione, virtute & precibus, ut idoneis remediis hoftibus ecclefite reliftatur, & quam optatos, fifortesfimus & conftantesj iucceilus Deus largiatur. (3) Siftit nobis cxempla pietatis in Deum &patriam, obe- dientuc erga magiftratum, & principatus laudabi- liter gefti. (4) Multis V. & N. T. intopographia Hierofolymitana lucem afFundit.
VI. Chronologia. Res geftae, quac iri hoc libro defcribuntur, XIII. vel XIV. annorum fpa- tium non excedunt; nam -
A.M.
35<5o Neheniias ab Arcaxerxe anno regniejus XX. in Judseammit-
titur ad inftaurationem urbis, nec npn politia; & ccckiix
plenioreni. c. I. i-ii. c. II. 1-6. 3571 Neheniias, cum A. XII. Judxx prxfuiifet abannoXX. usque
ad XXXII. Artaxerxis redit ad regem Perfix. c. V. 14.
XIII. 6. Aft emendaturus varias corruptelas, quxper ab- 3574 fentiam ejus irrepferant, cum nova poteftatc Hierofoly-
mam rcvertitur. c. XIII.. 7. fqq.,
VII. Partitio. Enarratur capp. XIII.
I. Urbis Hierofolymse inftauratio, & quidem
1. ) promota per Nehemiar deprecationcm, ejusque ablegationem ,ex aula Perfica in Ju- dxam, c. 1. II.
2. ) defcripta, c. II. III.
3. ) continuata armata manu, e. IV. V.
4. ) confummata inter hoftium falforumquefra- trum infidias. c. VI.
II. Conftitutio plenior politice & prsccipueeccle- fia?, ubi
1. ) reformatio prior ante reditum in aulam Perficam, c. VlI-XlII. i-f.
2. ) reformatio pofterior poft reditum Nehe- miac cx aula perfica. c. XIII. 6-fin.
VIII. Loca

Membr. XIX. de libro Eflhcrav 75
YIII. LOCA NOTATV PR/PCIPVE DIGNA. C. I. 8-11. ffi 4- ii- V. 7. o. 14. 19» VI. 9, 12. 13. 16. vra. io. IX. 19. 39, 33.
IX. LOCA DIFFICILIORA. C.L'3.H. ?. feoU-EIK VI. 1,-.) $H< 3- CwIIi v. 4.) 7. (cojl, Efh II. i'0 VJN. 8. 18. fcoli. Kfr, HI. 4. & Lev. XXIII. 3,10 X. 32. & £. (coll. Ejcod. XXX. 13.) XI. 4-8. (coll. 1 Par. IX, 3-6.)
MEMBRVM XIX.
DE LIBRO ESTHERiE.
I. Ins c rip t 10. Ab Objeclofiveprincjpe ejiis per- fonaHebrtis^Fpy*. Fflber^ & Gi\ecis EcB-fjfwifcn- bitur. Fuitvero UmietjfliiaAbichailis dct7-ibuBen- jamin , c. IL 15. & Mardochaei aut neptis cx fratre, autfilia adoptiva.c.II.7. Vocatur etiam nonn Ha- dajfa, h. e myrtina, ficut "inOK perfico idiomate (iellam , {.fortunam , felicitatem figrfificat; forma fuit prxftantifjima, & hngulari providentia Dei regio toro thronoqueadmotaeft arege Ahasvero. Quod hicce Ahafverus rex fuerit Perfarum, tan- tum non omnes concedunt, conf. Efth. I. 1-3. quisnam autem ex his regibus intelligcndus fit, variae proftant fententiae. Quibusdam eft Darius Hyftafpis filius, aliis Xerxes, & reliquis Artaxer- xes Longimanus. Quo minus autem duabus prioribus fententiis adftipulemur, varia? nos co- gunt rationes. Nam Darius Hyftajpis tefte HE- RODOTO L. III. p. m. 198. in matrimonio ha- buit duas filias Cyri, ArtoiTam & Artyftonam, & Parmyn, filiam Smerdis, filiiCyri, filiamqueOta- nis Perfae. Quum autem Efther fuerit filia {udcei cujusdam, Efth. II. - & HERODOTVS p. m. 383- referat, usque adinortem Darii omnem po- tentiam apud Atoilam ftetiile, abundc exindecon-

76 Pars I. Secl I. Cap. % Membr. XIX.
ftat, Artyftonam non efleEftheram, neque Atos- fam Vafthi, fiquidem Vafthi tertio anno imperii Ahafveri a toro & confpectu illius remota eft. Efth. I & II. Et quod ad Xerxem attinet, HE- RODOTVS de Ameftri, uxoreXerxis taliaenar- rat, quae in Eftheram minime quadrant, nam tra- dit, quod fuerit Otanis Perfae filia, L. VII. p.4.06. quod XIV. illuftrium Perfarum liberos defoderit, ad referendam pro fe gratiam Deo, qui fub terra efle creditur, L. VII. p. 419. quodfuerit mulier longe crudeliflima, ceu liquet ex laniena Ma- fifthis, L. IX; p. ffu fqq. & quod Xerxes ex Ame- ftri filiumfufceperit, qiii annoVII.imperiiXerxis admatrimoniumineundum&liberos procreandos idoneus fuerit. L IX. conf. Efth. I. 3. II. 1. 8- 12. 16. Qure cum ita fint, nulli dubitamus, illis acce- dere, qui ftatuunt, Ahafverum efle Artaxerxem Longimanum) nam huic fententiae nihilobftat, f. nullispremiturdifficultatibus. JOSEPHO Antiqv. Jud. L. XI. c. VI. Ahafverus eft Artaxerxes, qui Xerxi fucceflit, f. Artaxerxes Longimanus. Se- ptuaginta interpretes , & auclor additamentorum libri Efther<e pro Ahafvero habent Artaxerxem. vid. Efth. I. 1. Addit cX 1. Et Artaxerxis Longi- mani favor in Judaeos exftitit maximus, qui fine dubio ex conjugio cum Efthera inito originem duxit. Difterunt quidem nomina Artachfafta f Artaxerxes, & Achafverus, at nihil obftat, quo minus ftatuamus, quod duo illi fuerint nomina, nam inter omnes conftat, Perfarum reges fuifle jroAuiuvu^w, five: alitervocatuseft extraPerfiamin Judasa, aliter in Perfia.
II. Avctor. Illeeftprobabiliter Mardoch<eus. c. IX. 20,23.
III. Argvmentvm. Defcribuntur infidisc Judaeis ab Hamane ftruclae, exaltatio Eftherae &
Mardo-

De libro Eftherae.
77
Mardochasi, Hamanis interitus, Judaeorum a prae- fentiflimo internecionis periculo liberatio , & Mardochsei adminiftratio.
IV. Scopvs. Ille eft: (i) exhibere illuftre pro- videntias divinas fpeculum in veraeecclefioe, etijm extra Judteam, inter medios infenfiflimos hoftes confervatione, ejusque infigni amplificatione. c VIII. 17. (2) Exemplo peculiari Mardochaei Eftherae, Hamanis, totiusque populi judaicido- cere, quam fit Deo tum univerfa ecclefia, tum fingula quoque ejus membra curse cordique, quamque ipfi facile detrudere potentes, humiies- que evehere, & omnes diaboli hoftiumqueeccle- fiae fuce licet potentiflimorum machinationesever- tere, idque modo prorfus mirabili. (?) Judaeos in Judaea degentes confolari &excitare, ut con- fidenter & alacriter pergerent in reftauranda po- litia.
V, SlNG VLARIA. (1) Siftit nobis diabolum faevi draconis figura indutumcumfeminemulieris decertantem, & fuperatum, triumphantem fub infirmitate potentiam Dei, & mirabiles Dei circa ecclefiam fuam vias» quam premi quidem, fed non opprimi patitur. (2) Docet, quod Deus beni- gnum feexhiheatpcenitentibus &orantibus, quod fpes Deo confifanunquam confufa recedat, quam faevum malum ambitio fit, quam lubrica& anceps aulsefortuna, quceincumbant regibus, fceminis& aulicis, & quod ea, qtioe impii contra pioS ma- chinantur, in illorum tandem, maximo cum eorum malo recidant capita, utomnes Deum juftiffimum mortalium judicem, defenforemque piorum juftiflimum agnofcant. (3) Legitur a Judseis publice fefto Furim die 14. & 15. Febr. in memo- riam interitus Hamanis & confervationis Judaeo- rum. Efth. IX. 17. fqq. 2 Macc. XV. 37.
VI. Chro*

78 Pars I. Se& i. Cap. i. Mcmbr. XIX.
VI. Chronologia. Abfolvirur fpatio X.an- norum, nam Ahafverus tertio anno rcgiminis fui celebrat convivium,c. E j.feptimo annoEftherin regium adfcifcitur torum, c. II. 16. tkduodeciwo anno de Hamane contra Judicos confpirante fup- plicium fumitur. c. III- 7. VII. 10.
VII. Allegatio in N. T. Non incom- mode Paulus ad hunc Jibrum refpicit Ebr. XI. 34-
VIII. Partitio. Dcfcribiturcapp. X.
I. Eftlicrar ob populum Dei eveclio. c. I. II.
II. Populi propter Efthcram libcratio,ubi
1. ) Antecedentia
(a) Hamanis confilium. c. III.
(b) Mardochxi lucms. c. IV.
2. ) Concomitantia.
(a) Convivium Efthcras- prius. c. V.
(b) - Mardpch^i primi honores. c. VI.
(c) Convivium altcrum & Hamanis fufpen- dium. c. VII.
(d) Mardochxi lionoresaucli. c. VfSk
(e) 1 loftiumjudieorum internecio.c.IX.1.15.
3. ) Confequentia.
(a) Judaeorum Purim. c. IX. 17. fqq.
(b) Gaudium. c. X.
IX. LOCA NOTATV PR/ECIFVE DIGNA C. I. 81 22. II. 2-0. III. k. IV, 13. 14, 16. V. 13. IX. 22.
X. LOCA DIFFICILIOKA. C. VII. g K - r 0 n
(coll. v. 13. %.) 29, ■ ' iJ '
CAPVT

Cap. H. Membr. I. de libro Jobi. 79
CAPVT IL
DE
LIBRIS POETICIS.
MEMBRVM I.
DE
LIBRO JOBI.
I. Inscriptio. HifW/j-appellatur^TN Jjobus f & Gr<ecisiu@, Jobus; fiquiclcm in exponendis ipfius fatis & fermonibus verfatur; & forte quoque ab illo confcriptus eft.
II. Avctor. Probabiliter hiftoria primo, prouti gefta fuit , una cum coiloquiis fn- ter Jobum & amicos habitis, quae nemini quam Jobo notiora fuerunt, ab ipfo in do- mefticas tabulas, c. XIX. 23. arabico idiomatere- lata, tk deinde a Mofe vel viro quodam prophetico ante tempus, in quo Ezechiei vixit, Ezech.XIV. 14. 20.jnHebrceumfermonemtranslata, certoque mctro inclufa eft, nam (0 c. XIX. 23. legimus ardentifrimum Jobi votum, ut fua fcriberentur in libro, (2) Jobus Arabs fuit, & totus hic liber Arabifmum fpirat, gaudet metro hebraico, & in cap. I. II. XLIII. hebraifmo puro.
III. Objectvm personale. Illud eft JohiSy quod nomen, 11 ex hebraica lingua a rad.
deducatur, oforem impiorum, five inimicum vitiorum denotat, fm vero ex sirflbicalmgma rad. SftJSI derivetur, ferio adDeum cotrcerfhm i\gn\f\cn. Solo hoc nomine jam diftinguitur a rege SQt"' Tobabo, Gen. XXXVI. & & a filio Hafcharis afr Jobo. Gen, XLVI, 13.
Ortum

80 Pars l Sedl. I. Cap. 2. Membr. I.
Ortum fuum probabiliter non ex Abrahamotraxit, (nam nunquam ad fcedus divinum gratiae cum Abrahamo initum, vel ad circumcifionem provo- cat, neque Deum ufpiam ex more pofterorum, imo & fervorum Abrahami» Gen. XXIV. 27. Deum Abrahami appellat)fedex Nachoris,fratris Abrahamifamilia , nam hujus filii fuere Uz, Buz, Cefed &c. Geii. XXII. 21. 22. Jobus vero habi- tavit In terra Uz > Job. I. 1. inter amicos ejus legi- tur Elihu ex terra Buz , c. XXXII. 2. & Casdim s five Cbaldteos, ortos a Ceied, vicinos habuit, c. I. 17. accedit, quodterra Uz contermina autvicina fit priftinae Nachoris fedi Charani.
Vir fahpietate, c.I. r.8> opulentia, c.I.14- f 7. & dignita- te,c XXIX.7-1 r .20- 2 f .prae ceteris omnibus confpi- cuus, & quidem in w-w (7z, c 1.1. quae eft inArabia deferta, ejusqueparr^ feptentrionali , namfolahaec regio [7z, five ^i///, Aujitis vocatur, & adjacet illi Chaldasa, cui Jobipatriam vicinam fuilTe, jam evi- ctumeft,mentio quoque Arabuminjicitur. c. I. if»
Exftitiffe vero Jobum, nec flcla efle, quae de eo memoriae prodita funt, ceuputantpleriqueEbrcet veteres, & Chriftianorum quidam, in aprico eft, nam (1) Jacobus de Jobo ceu perfona loquitur, c. V. 11. & Deus ejus limul cum Noa & Daniele meminit, Ezech. XIV. 14. 20. & (2) hiftorica nar- ratio nihilcontinet, quodadfigmentarelegandum fit, fed omnes verae hiftoriae proprietates habet, fiquidem nomina regionum indicantur; uxoris, liberorum & amicorum Jobi mentio injicitur; in- tegritas , opulentia, dignitas, adflidiones, vita & obitus Jobi diftincte reeenfentur, & ejusmodi hi- lloricac circumftantiEe ubique adjiciuntur, quce alias in parabolis omitti folent.
Quod autem ad tempus hujus bifiorim attinet, iilam ante exitum Ifraelitarum exifLgypto, & legisla-
tionem

De libro Jobi.
8i
tionem Mofai.cam contigifle, colligimus (i) ex fa- - crificiis a Jobo ipfo oblatis, contra legis ceremo- nialis praefcriptum. c.I. (^OExfilentio miracu- lorum, quae Deus tum in/Egypto, tum quoque poftexitumlfraelitarumedidit. (3) Exfrequentia & modo revelationum Dei, Jobo & amicis ejus faaarum. c. IV. 1 a.fqq.XXXIII. if.fqq.XXXVIII. 1. XLII. v• 7- (4) Ex genere idoiolatrise fimpli- ciore. c. XXXI. 26. (0 Exsetate Jobi, nam vitam ad CC. annos produxit, c. I. 2. coll. XLII. 16. cujus terminustempore Mofis contractior fuit. Pf. XC. 16. Quoecum itafint, pronepos aut abnepos Na- choris ex filio Uz fuit.
IV. Argvmentvm. Enarrat adflictionesgra- viflimas, pio Jobo a Deo immiifas, patientiam & imbecillitatem Jobi in iisdem, fermones, quos Jo- bus cum aii)icis fuis mifcuit, tkexitum Isetiflimum, quem adfliclionesejushabuere. Summa vero fer- monum amicorum Jobi hoc Syllogifmo contine- tur: Deusjuftuspiis^ benefacit , impios vero adfligit. Atqui Jobusgravijjhne a Deo adfligitur. Ergo 'Jobus eft impius, & fuis peccatis poenam promeruit , & propterea tenetur poenitentiam agere, fivcpeccata
fua agnofcere & deplorare. Refpondet Jobus ad majorem, Deum non tantum impios ,fed&pios ca- lamitatibus afficere , ut eorum fides, patientia & ceterse virtutes probentur, &Deigloria in miran- dis illorum liberationibus confpeclior fiat. At tuetur fuam hypothefin ob vimdoloris&fufpicio- nes amicorum , durioribus quandoque verbis. Diifertationi huicgraviflimse Elihu finem imp.ofuit, IV. fermonibusomnesadfilentiumredigens, quos fermones deinde Deus approbavit.
V. Scopvs. IUe eft, oftendere: (1) Qiiod Dcus pios quandoque, & quas obcaufas, variis
' F caU-

m»
i jBL.
§2 Parsl. Se&Ui Cap. 2. Mcmbr. L>
calamitatibus affligat; (2) quod judicia Dei utcun- que jufta, fcepe tamen incognita fint; (3) quod pii in difputationibus de viis & judiciis Dei facilc peccent; (4) quxnam devia in adfliclionibus a piis lint vitanda; (f) quod imbecillitas piis adhaereat, & tentationes eandem manifeftent, & (6) quod Deus-affliclionibus piorum tandem finem imponat, & iisdem citra illorummeritum benefaciatjac. V.
7-i i-
VI, Singvlaria. (1) Pra: aliis agit deprovi- dentia & gubernatione Dei. (2) Stilo confcriptus eft arabifmo largiter tinclo, fiiblirni, arduo, gra- vibusfententiis variisquefimilibusornato, &certo metro alligato. (3) Abftrufa fapientia eft plenus, & omnium librorum V. T. longe difficillimus.
VII. Additamentvm in versione LXX, Interpretvm. Tradit illud gc-
. , nealogiam quandam Jobi & amicorum cjus, fed rejiciendum eft, quia non exftat in codice Kbrcco^ & cum veritate hijlorica pugnat. ■
VHI. Typvs JESV CHRISTI. Ille eft
fobus, qui ftatum Jefu Chrifti & exinanitionis cf exaltationis prccfiguravit,
IX. Vaticinivm de JESV CHRISTO. c. XIX. 25-27.
X. Allegatio in N. T. C /. & XLIL
Jac. V. ix. ci V. \L 1 Cor, III. 19. i\ 17. XII. 5- XLI. i~ Rom. XJ. 3,-.
XI. Partitio. Continet
. I: Calamitates Jobi, tum fuis, cap. I- turft fibi in- fliclas, ac difceptationem cum uxore. c. II. II, .Difputationes cum amicis fuis habitas. Ubi notandum
A.)Difpu-

Dc libro Jobi.
81
A) Difputantium bellum y <5c quidem ejus Congreffus primus, ubi
Occqjio. c. III.
(b) Bcllum ipfum cum amicis. c. IV-XIV. Congrejjus fecundus cumiisdem. c. XV-XXI. Congreffus tertius. c. XXII-XXXL Conitre fus quartus cum Elihu, quatuorvici-
bus. c. XXXII-XXXVII.
B) Decifum divinum, cujus argujnentum, non elle opera Dei exingenio humano judicanda, c. XXXVIII. XXXIX. nec judicia divina vi- tuperanda. c. XL. XLI.
III. Felicem Jobi exitum & recreationem> tam rationes mentis internas, c. XLII. 1-9. quam exterrtaS domefticas concernentcm. c. XLII. 10- 17.
XII. LoCA NOTATV PRdSCIFVE DIGNA c. 1.5.7-12. ai. 11.3-<5.9.10. iv. ig. v. 12.17.19.20. vir.
1. 20. VIII. 13. 14. IX. 2. 3. 13. X. 8. ri-ij. XIt'4-0. 14 XlU- 1«. XIV. 1. 2, 4. 5. XV. i;. tS. XX. 5. XXI to-u' XXII. 26-2 V . XXV. 4. XXVI. 14. XXVII.,-.(?.(,. 9. XXVII/. 2g. XXX. 2r. XXXI. 1. 15. 24. 29. XXXII. 21. 22. XXXIH. 4.14-24.29.30. XXXIV. 10-12.19.21. XXXV.14.15. XXXVIIt. 10. 11. XXXIX. 34- 3J. XLL 2. XLII. 2. 3. 6. 12.
XIII. LOCA DIFFICI LIORA. C. t 1. fcoll. Pf- CXLVII. 20/) 5. 6. II. 3. 9. III. 3.r qa . IV. ig. V. 1. Vn.7.(co!l. Pf. XXVjli 13.') IX. 6. Ccolj. Coh. I. 4.) ■ <■>. 22. Ccofl. Gen. XVIII. 2;.) 29. XIV. 4. t. 12. r 4 . XV. ir. XIX. CcoII. c. I. ti 19.) 27. XXVI. ii. XXVLL 6. XXIX. fc. XXXI. 26.31. 40. Ccell. c. XXIX. 33.) XXXIII. 23. 29. XXXV. to. XXXVI. 5. XXXVIII. 7. XL 10. 20. XLU. 8.
MEMBRVM U.
DE LIBRO PSALMORVM.
I. Ikscriptio. Iiifcribirur a potiori partc Hebrtvis CrSnn ^SSO ///w hymnorum f. laudum
k (h-iccis «-paAuoi l\ ftifiXos spafyuy t libcr Pfel-
F 2 morum.

84 Pars I. Secl i. Cap. i. Membr. II.
morum, Luc. XX. 42. XXIV. 44. Acl I. 20. item ^aAr^oV, quodaliasdenotatinftrumentum, quo pfallitur, citharam vel nablum,
II. Avctor. Pfalmus XC a Mofe, Pf. L. LXXIII. usque adLXXXIII. ab Aflapho, Mufico- rum principe e Gerfchonitis, iPar. VII. (germ.) 39. 43. XVI. 16. 17. XXVI. 1. 2. 2 Par. XXIX. 30. Pfi CXXVU.aSalomone, Pf XLII.XLIV.-XLIX. LXXXIV-LXXXVII. afiliis Koroe, (funt vero, qui putant, quod hi Pfalmi flliis Korae commiffi fint, ut ab iisdem canerentur.) Pf LXXXVIII. ab Hemane, Muficorum principe ex Kahatbitis y Samuelis nepote, iPar.VII. Cgerm.)^^. 38. XVI. 16. 17. XXVI. 1. 4. 1 Reg. IV. 3 r. Pf LXXXIX. ab Ethane f. feditbune, Muficorum principe ex Meraritis, 1 Par.VII.4447.XVI.16.17. XXVI. 1.3. 1 Reg. IV. 31. reliqui veroaDavide,SpirituSancl:o inftrufto, 2 Sam. XXIII. 2. Acl IV. 2^. compoliti funt, cuietiam Pfalmi XXV. w&riy(>aXp<u adfcribi folent; aft negari nequit, nonnullos partim ante, partim circa, & partim poftcaptivitatem Babylo- nicam ab aliis confeclos etfe. e g. Pf CXXVI. CXXXVII. QiiisnamPfalmosinillum, quonunc illos habemus, ordinem redegerit, noncertoqui- dem conftat, plurimi vero id Synagogoe Judaicce & prcecipue Efrffi tribuunt. Et quanquam Pfalmi non unius fint aucloris, facla tamen a potiori de- nominatione rede Davidi tribuuntur, Chrifto proeeunte. Luc XX. 42. Fuit vero David filius Ifai Bethlehemitae, natuviinimus. 1 Sam.XVI. 1. 11. Dei jullu a Samuele rex unclus eft, v. 12. 13. annos XXII. circiter natus. Goliathum gigantem lapide, e fundajaclo, proftravit, &ipfius jugulavit gladio, c. XVII. mulierumproptereacanticis cele- bratus. Cum vero hoc fa£tum Sauli animo tan-
tam

De libro Pfalmorum.
85
tam injecit invidiam, ut Davidem amplius ferre non potuerit, vitasque ejus iterum iterumque in- fidias ftruxerit, c. XVIII. 7-fqq. David fugtiGfaiti fuse confulere e re fua efle duxit, c. XIX. fqq. & omnibus infidiis, Dei provida cura ereptus eft.
1 Sam. XXIII. 14. 2 Sam. XXII. r. Vm Sauli pepercit, quando occafio illum interficiendi fe obtulit. i Sam.XXIV. XXVI. Anno astatistrige- fimo Hebrone rex a tribu Juda: publice unctus,
2 Sam. II. 1-4. & paulo poft a reliquis tribubus unanimi confeniumv agnitus, & tettiatiicp unclus eft. 2 Sam. V. 1-4. Arcem Zionis Jebufaeis ere- ptam, regnitotius Jidem co nftitui t, eamquefplen- dide exftruxit & amplificavit. 7 Sam. V. fi-12. Confilium agitavit de templo arcse Dei, tanquam fede fixa, condendo, de quovero defifteredivinitus juflus eft. 2 Sam. VII. A vicinis hoftibus, Phili- ftaeis, Moabitis, Animonitis, S.yris & Edomitis amplijjimas reportavit vicforias, fpoliaque pre- tiofa Deo confecravit ad ftrucluram templi. 2 Sam. X. XI. VIII. Regnum adminiftravitj'?//te lau- dabiliter. Adulterium cum Batbfeba commifit, illudque occultaturus, homicidii crimine auxit. c. XI. A Nathane eam ob rem graviter increpi- tus, & de inftante pcena talionis certior fadus, ingenti dolore triftitiaque perfufus, ferio, quod iftius facinorispoenitentia animumfubierit, tefta- tus eft. c. XII. Pf. LI. XXXII. XXXVIII. Hoc vero non obftante in caftigationem falutarem adverfa gravijjima expertus eft. c. XIII. &c. Joabo ex arrogantia &vana quadam ambitionein mandatis dedit, ut omnes univerfi Ifraelis mares bello idoneos nwneraret, quam verorecenlionem peftis infet-uta eft. 2 Sam. XXIV. Mortivicinus Salomouem fucceflbrem ad fincerum J)ei cultum inflammavit, eique formam templi exftruendi
F 3 tradidit.

86> Parsl. Sech i. Cap. i. Membr. II.
tradidit. i Reg. 11. t. fqq. i Par. XXIX. (germ.) Pietatjj ac virtuium omnium exemplum pulchcrri- mumpoftcrisreliquit. illeg.XV. 5. Nontantum rex populi judaici, fed&propheta Dei, Ad.II.30. ac muficae & poefeos peritiffimus fuit. 2 Sam. XXIII. i. Syr. XLVII. 10. n. Nemo ante illom tam multas & fvaves dicrionc elegantesque odas, omnem pietatis doclrinam continentes ad perpe- tuum ecclefice ufum confcripfit. De Chrifto cgre- gia vaticinia cdidit, 2 Sam. XXIII. 1-3. eumque pnefiguravit ratione perfonte, vocationis tfunctio- vis,oJJicii , operum,perpeJfiomimi tolerantix & li- berationis divinas.
III. ARGVMENTVM. Continet liber Pfalmo- rum cpitomen totins V. T. abfolutam hominis anatomen, preces, arHictiones, inrirmitatem, fidem & patientiampiorum, folatia lriquavis calamitatc, tcftimonia cgregia de Dco ejusque attributis, vo-
• luntate, providentia, opcribus, liberatione pio- rum gloriofi, & modo, quem tcnet in conferva- tione, gubcrnatione & amplificatione ccclefise, cclcbrationem nominisdivini, & auguftilfima vati- cinia de Chrifto ejusque regno.
IV. Scopvs. Ille eft triplcx. Primus xlYimnn- dus cft ex privatoScriptorisufu, qucm fibiindato cafu propofuk. Secundus, ut cukui publico in- fervirct, quofaclum, ut certiPfalmiccrtisquoquc temporibus & circumftantiis canercntur. i.Paral. XVI. 37. Efraelll. 10. Nehem.XII. 4?., Tertius, isque praecipuus, toti ecclefiae omni tempore eft deftinatus, ut haberet informationem de Deo, Meffia ejusque regno, retectionem mentis &inti- miorum adfecluum piomm,]ibrum precum &can- tionum, eruditionem de viisdivinis, exeitationem adfidem, inftitutionem vitoe f morum, confola-
tionem

De libro Pinlmorura. 87
tionem in affliclionibus, & inftitutioncmin\>mni- bus cafibus, qui exifterc poflimt. Nullusenim vel inrepublica, vel ecclefia, vel fideli quopiam, vel ctiam impio quodam, cafuscontingerepoteft, cui nonconfilium, autmedium, autmodus reigeren- dae fuppeditatur. Et ut hic finis eo magis obtine- retur, hicce Iiber fapientiflimo Dei condlio canti- cis conftat, nam omnes concedunt, pocfin zeque ac muficam in moveridis fedandisque affeclibus mira gaudere virtute. 2 Reg. III. 15. 1 Sam. XVI. 16. 23. Et quis nefcit, metris inclufi rotundis faciliora captu eflb, nec tam cito effluere, quam orationem folutam ?
V. SlNGVLARlA. (1) Confcriptus cft ftilo puro, fvavi y cteganti, nictri lcgibus adftricfo, & ad alphabeti ordinem nonnunquam difpofito, quemconfpicimusinPf. XXV. XXXIV. XXXVII. CXI. CXII. CXIX. CXLV. & probabiliter hi fubfidium wr;;;or/^adhibituseft; finguli vero Verfus horum Pfalmorum non incipiuntalingulisdiverfis alphabcti Ikeris, excepto Pf. CXIX. ( )Eftiiber plane egregius, quod putet ex argumento, & ex allegatione Chrifti & apoftolorum creberrima. LVTHERVS bunc librum PARVA BIBLJA ap- pellat, & MELANCHTON elegantijjimum fcri- ptum intoto mundo, & eft certeuberrimum omnis doclrinae falutaris promtuarium. (3) Eft liber cantionum veteris ecclefite. Decantati vero funt Pfalmi partim voce mera folaque fine admiftis in- ftrumentis, partim ad orgaiia mufica, quoe erant vel inflatilia vel pulfafiilia. Illi dicli videntur d^Tflj ai$eu , hi. autem EP^CTO ^pu^y.ci: ftricte iic di&i, quorum quidamitaufufpati funt, utorgana mufica decantantium voces in verficulis fingulis iequerentur, inde odx Pfalmi dicti; Pf XLVM.
F 4 EXVI.

88 Pars I. Sedl I. Cap. 2. Membr. II.
LXVl. alii, ut prieeuntibus organis voces feque- rentur, inde Pfalmioda appellati. Pf XXX.LXV. &c. In nonnullis autem vox humana cum pulfu aut taclu organorum videtur fuifle conjuncla. m XCVIII.
VI. Allegatio in N. T. pfi}t:lziWk&l*v.
M\ v. 7. A6L Xin. 36. Ebr. I. 5. V. ?. -v. s. 9. Apoc. II. 26. 27. V. 10. & CXL. 4. Roirt. III. 13. VIIL3.Matth.XXI.16. %'.}-?. Ebr. II. 6-8. y.7. iCor. XV. 27. X.7. Rom. III. 14. XIV. 1-3.&LIII. 2.+.Rom. III. 10-12. o/.7. Rom. XI.26. XVI.s-10. AcL II. 2j-*8. 31. * io. Act. XIII. 3J. XVIII. 13. Ebr. II. 12. x'.». Roni. XV. 9. XIX. s. Roni. X. ig. AA7/. r. 2. Rom. IV. 6-?. Matth. XXVII. 46. Marc. XV. 34. w. 10. Matth. XXVII. 3,". Joh. XIX. 24. v. ii. Apoc. III. 7. Ebr.II. 12. XXIV. 1.
1 Cor. X. %6. ag. XXXIV. js-is. 1 Petr. III. 10-12. XXXV. 19. Joh. XV. 25. XXXVI. 2. Rom. III. 18. XXXttT. y. Ebr.XI. 13. XL. 7-9. Ebr. X. 5-7. A77.;o. Joh. XIII. 18. XVII. 12. Aft. 1.16. XLIV. 23. Rom. VIII. 36. XL V. 7. Ebr. 1.8.9. A-£/X. s. aCor. VI. 2. I/. 6. Rom. m. 14. UT.j. Rom. XV. 3. Ebr. XIII. 6. LXVIII. 19. Eph. IV. 18. LXIX.}. Joh. XV. 2,-. ki, 10. Joh. U. 17. Vj 2z. Joh. XIX. a8. t. 23. 24.. Rom. XI. 9.10. v. 20. Adr.I.40. LXXVIII. 2+. Joh. VI. 31. LXXXII. 6. Joh. X. 34. LXXXIX. 4. AcL II. 30. XC. 4. 2 Petr. III. 8. XC/. //. Matth. IV. 6, Luc. IV, 10. n. Ebr. I. 14. XCIV. 11. 1 Cor. III. 20. XCV. 7-11. Ebr. III. 7-11. IV. 3- 5-7. ACK//. 7. Ebr. I. 6. Cli. 26-2S. Ebr. 1.10-12. CIV. 4. Ebr. II. 7. C/.Y. gi Adt. I. 20. CX. i. Matth. XXII. 43, 44. Marc. XII. 36. Luc. XX. 42. 43. A6V. II. 34. 35. 1 Cor. XV. 27. Ebr. I. 13- w. 4. Joh. XII. 34. Ebr.V. 26. VII. 17.21. CAT/.^.aCor. IX.20. CXJ-7.jo.2Cor.lv. 13. CXVII.i. Rom. XV. 11. CVK///.6.Ebr.XM.6. -v.22.23. Matth.XXI.42. Marc. XU. 10. Luc. XX. 17. AcL IV. 11. 1 Petr. II. 4. vl 2 S . 26. Matth. XXI. 9. Joh. XII. 13. Marc.XI. 9. CXXXU. is. Luc. I- 69. 70.
VII. PARTITIO. Hebrad dividunt totum vo- lumen ad imitationem legis, in pentatevchum f. V. libros, quorum
I. aPf I-XLI.
II. aPf XLII-LXXII.
Ul aPf LXXIII-LXXXIX.
IV. aPf XC-CVI.
V. a Pf CVII-CL. ex quibus IV. priores libri chuduntur vocula Amen. In verfione LXX.
Inter-
I

De libro Pfnlmorum. 89
Interpretum, Syriaca, Arabica,ac/Ethiopica exftat P£ CLI. cujus argumentum eft pugna cum Go- liatho; aft rejiciendus eft, quia genio Davidis minime convenit, in codice Ebroeo non appa- ret, & a Patribus conciliisquenon laudatur. Si autem rem confideres, ita dividuntur, ut <?///'fint doclrinales£didactici; ^///admonitorii; a/iimeta- noetici f pcenitentiales; (Pf. VI.XXX1I.XXX VIII. M CII. CXXX. CXLIII.) alii confolatorii fi pa- racletici; alii petitorii, alii gratiarum aciorii f. evchariftici & iaudatorii; alii, iique plerique, prophetici de Chrifto ejusque divina & humana natura, generatione seterna, officio triplici, utro- que ftatu, de ejus cum fponfa defponfatione & confvetudine, de evangelii propagationc, de ho- ftibus Chrifti & fidelium, & de omnibus iis, quoe in ampliffimo regni ejus ambitu continentur, quorfum praecipue fequentes pertinent. Pf II.
VIII. XIV. XVI. XVIII. XIX-XXIV. XXIX. XXXI. XXXV. XL. XLI.XLV. XLVII.LXVill. LXIX. LXXII. LXXXIX. XCIII. XCV-C. CII. CIX. CX. CXVII. CXVIII. CXXXII. CXLIX. ultimo notandum eft, quod Graeci &Latini Pf.
IX. & X. nec non Pf CXIV. & CXV. conjungant & Pf. CXVI. &CXLVII.dividant, undein nume- randis Pfalmis inter Latinos Greecosque & inter Ebrceos quaedam eft diftcrentia.
VIII. LOCA DIFFICILIORA. Pf. I. 1. %. (coll. Rom. IV. <*.) 3. II. 7. 9. (coll. fef. XI.II. 3.) 10. 12. IV. f. (coll. Matth. V. 22.) V.6. (coII.I.iK-.XVI 8.) 7. (coll. Jof. II.
13. fqq.) VI. 7. VII. 1. 9. (coll. Pf. CXLIII. 2.1 VIII. 2. (coll. Jon. IV. n.) IX. 1. 17.18. zr. X. (. (coll. Jer. XXIII. 23.) XI.3. XIV. 3. (coll. Luc. I. 6. Job. I. 1.) XVI. 3. 4. 7. 9. 10. XVII.
14. 15. XVIII. 5. 11. 21. 27. 42. (coll. Matth. VII. R.) 45. XIX. <r. (coll. Rom. X. 18.) 8. (coll. 2 Cor. III. 7.) II. (coll. Ezech. XX. 25.) XXI. 13. XXII. 13. 21. 22. XXIII. 4. XXVIf. 10. (coll. 1 Sam. XXII. r.) XXIX. 3. 4. 6. 9. XXXII. 3. 6. 10. (coll. Pf. LXXIII. 5.) XXXIV. 1. (coll.1Sam.XXI.12.) ir. (colUTim.
F f iii.

90 Pars I. Sect. i, Cap. i. Membr. III.
IIT. 12.I 16. 17. xi. (coll. Hebr. XI. 57.) XXXV. «, (colf. M:itth. V. 20. XXXVI. 10. XXXVIL9.a^(colI.J.nc.,XVI. 20.) XXXVUf. 6. XXXIX. 7. XL. 7. (coll. Hebr. X. 8. (coil. Hcbr. X. 7.) XLIL 4. CcoIL Pf. XXX. 67) XLIV. a 4 . (coll. Pf. CXXF. 4.I XLV. 3. (cpU. Jef. LIIJ. 2.) s. 6. 9.13-rf. L- 9. IX 6% 9- 13« LVII. 9. LVIII. 10. n. LX. io. LXVIII. 14.15. ig. a 3 . (coll. Iiom. XII. 14) 28. LXIX. 29. LXXII. 3- 8- (coil. loh. XVIII. 3<S.2^-) LXXIV. 5. 9. LXXVIII.23.24. Ccoll. ]6h. VI. a*. LXXIX.6" LXXXI.«.7.LXXXII.<J. LXXXIfl. 10. LXXXIV. 7. LXXXVIII. 6. fcoll. Pf. XXXIV. 21.) LXXXIX. 38. XCJ. 5. XCVII. ,-. XCIX. v CII. a,-. (coll. Coh. I. 4.) Clll. 5. CIV. 3. 4. CV. i P . 37. (coil. Dcnt. XXV. is.) CVL 97. CVIII. S. 10. CX. a. 3. 7. CXV.17.CXVI.il. (colI.Apoc.XIV.sO CXIX. 176. CXX. f. CXXI.6. CXXVI. 6. CXXXVI.S. CXXXVIL 7. 9. CXL. 11. CXLVII.19.20. (coll. Act. XIV-I70
' MEMBR VM IfL
DE PROVERBIIS SALOMONIS.
I. Inscfiptio. Jiebrceis ab argumcnto infcri- bitur nb'"W "^UJO comparativte £ dominant.es /ententiic Salomonis , & Grxcis nagoiy.icu SsiAa- fiuflo?) proverbia Salomonis. Denotant vero cVv/JD in genere didta fententiofa , f. apho- rifmos rotundos, fivepropriis, fivefiguratis voci- bus expreflbs, & in fpecie (i) fententias compa- rativas, f comparationes reiad remaliam, qualis Ezech. XXIV. q. occurrit. (2) Sententias ufu rcceptast proverbia,cx comparationibuscnimcur- tatisplerumquefiebantproverbia. 1 Sam.X. 12. (3) Sententias gravitcr dicfas, paucis verbis res m agni momenu compleclentes. Job. XXVIL 1. Num. XXIH. 1.18. Ha; omneshoclibro continentur, & dominantcs fivercgix dicuntur, con£ c. V1II.6. quia ceteris funt excellcntiores, plenx fapienti<r, gra- vitatis, utilitatis & acuminis, animumque fingula- ritcr percellentes, ocproptereafapientiflimisfem- per in dcliciis fuere.
II. Av-

Dc Proverbiis Saloinonis." 91
II. Avctor. Procul dubio Saiomo rcx Ifrac- litarum, praxipuas fuas fentcntias ! Reg. IV. 32.3 3. in ufum aliorum confignavit & cvulgavit. Conf. c.i. 1- coll. XXV. r. Ea vero, quae cap. XXV. usque ad cap. XXIX. incl. fequuntur, a yffis Hiskia collecla funt. Aifuris vero pericopam c. XXX. contcntam fuam fccit, ckmatns BathfcbiC dicfata c.XXXI. recenfuit, fortequoque itaema- culavit & ordinavit, ut illa inter fua numerari poiTent. Quod vero ad Salomoncm attinet, fmt Davidis ex Batbfeba rilius. 2 Sam. XII. 24. Dei juffu Salomo, i. e.paci/icus appcllatus eft, in quo cx alta pax rcgno cjus promiifa, & Chriftus ad- umbratus eft. 1 Par. XXXIII. (germ.) 9. A Na- thane ^cdidjah, dilectus Domino, 2 Sam.XII. 2*?. colf 24. & a matre Lonucl, i. e. Deo adfcriptus diclus eft. Prov. XXXI. 1. Moderatorem fure juventutis habuit Nathancm. % Sam. XIL 25. Prc- cibus fuis a Deo admirandam frppetrlyit Jfdpt^H- tiam, 1 Reg. III. 12. IV. 29-33. cujusfama quoque ad cxteros fparfa, eosdeminadmirationern rapuit. 1 Reg. IV. 34. X. 1. fqq. Sir. XLVII. 16-19. Annos circiter XVIII. natus ad imperii admini- ftrationem accefiit. 1 Reg. III. 7. 1 Par. XXIII. (germ )<;. 7 cmplum Ilicrojblymitauum exftr uxit, domumque reqiam, XX. annis inutroque opcre tranfactis. 1 Rcg. VI. fqq. Auctoritas, potcmia, opulentiatf magnijicemiac)t\s£m\m:xxim^ & nulia unquam lsetiora aut pacatiora ecclefia Ifraelitica adfpexit tempora. Ad finem vkx, e monftrolie poiygamia? vitio in crimcn idololatria delapfus, jram & vindictam Dei in fe provocavit. 1 Reg. XI. 1-26. Anno regni fui XL.diem obiitfupremum. iReg.XI.42.43. ProbabiIeeft,quodanteobitum fu- um pccnitentiam egcrit. vid. M. IV.N.III. p.94. Ty~ puviChiiJtigctTitmhgnemMatth X11.42.&quidc*m

92 Pars L Secl I. Cap. i. Membr. III.
refpeclu nominis, unciionis, fapienti<e ,juftiti<e, po- tenti<z, opidentix, majeftatis cf templi exftruBionis.
III. Akgvmentvm. Continethicliberpraecc- ptafldei&morum, five compendium ethicsechri- ftiana?,aut do&rinam moralem omni philofophia morali, ingenio formata humano,longe fuperiorem & exccllentiorem.,& propterea vere fieto-ihMov a#gdv dicendus.
IV. Scopvs. Unumquemque ab impietate Sc ftukitia ad veram pietatem & fapientiam manu quall ducere. Conf. c. I. i. &c. XXII. 19. c. III. 13. fqq.
V. Tempvs scriptionis. ' Probabiliter a Salomone ante lapjum fuum confignatus eft, fiquidem ifiius non meminit.
VI. Singvlaria. (1) Sapientia Homeri, Hefiodi, Thaletis, Pythagorse aliorumque cum fapientia, quae in hoc libro continetur, collata, nil nifi nox eft. (2) Omnium ordinum homines inftruit, eorumque felicitatem procurat. (3) Stilo confcriptus eft ad leges poefeos compojito, venufto, ingeniofo, concifo, fbavi, & aliquando paululum ob- fcuro pro more dictorum, quas continet. (4) Eft compendium Tbeologia moralisr.
VII. Clavis Proverbiorvm. (1) Atten- denda eft in plerisque fententiis antithefis feu comparatio. (2) Obfervandum alterutrum faepe membrum fententiceexalterofupplendum, c.X.8. fubjeclum orationis cum praedicato crebro trans- poni, e. X. 4. 20. nonnullas gnomas hyperbolen habere,ut emphafisorationiconcilietUr, c.XVII. 17. alias ironiam atque mimefin, c. XIX. 27. & nonnullas exhibere obfervationes potius facti, quam juris. c. XVII. 8, XVIII. 16.
VIII. Te-

De Proverbiis Salomonis. 93
VIU. Testimonivm de JESVCHRISTa CL 20-fin. VIII. IX.
IX. ALL E G A T IO I N N. T. C.I. 16. Rom.III. i$. JU. 7. & XX. 21. Rom. XII. 17. v. tr, Ebr. XII. 5. i: ti, Apoc. III. 19. Ebr. XII. 6. v. 3*. Jac. IV. 6. X. 12.1 Petr. IV. 8. XI. 31. 1 Fetr. V. 18. XXV. 21. Roin. XII. 20. XXVI. u. 2 Petr. II. 22.
X. Partitio, Continet hic Iiber
I. Exordium, c. I-IX. ubi fapientia coeleftis & vera Dei cognitio, tanquam fons &fundamen- tum omnium virtutum celebratur.
II. Collectionem proverbiorum Snlomoniorum, c. X-XXIV.
III. Colledionem proverbiorum a viris Hishiae. congeftam. c. XXV-XXIX.
IV. Verba Aguris myftica. c. XXX.
V. Monita matcrna Lemueli tradita. c. XXXI.
XI. Loca notatv pr/ecipve digna. c. 1.10.20-33. 11.7.8. m. 3-7.11.12.27. 33. iv. ig. 23.25.
VI. 2t-23. VIII. II. 13. 17. IX. 7. X. 3. I». ICT. 15). 22. 24. 2S. XI. 2. 7. IJ. 20. 13. 28. 30. 31. XII. I. 10. 22. XIII. 12.24.
XIV. 9. 2(5. 27. 31. 3J. 34. XV. fi. 15. 1(5. XVI. 1-5. 9. Iglgi. 33. XVII. 5.13.15. XVIII. 1.10. XIX, 5.17. XX. 1..6.Z4. XXI.
1-3.12.13.27.31. xxif. 4.14.15. t$>. 20. xxni. 17. itf. 19.30.
XXIV. 8.1(5. 17.29. XXVII. i.XXVIII. 1.2. 9.13.20. 25. XXIX. 24. 27. XXX. 7-9. 17.
XII. L0CA DIFFICILIORA. C. I. 2*. ig. in. 3.
VI. 30.3r.CcolJ.Exod.XXn. 1.) VUI. 22.31.X. 2. Ccoll. Jtf. LVII.j.) 12. Ccoll. Rom. IV. 5.) XIII. ft. Ccoll. 1 Petr. I. «0 XVI. 4. «S. : Ccoll. Hebr. IX. 22.) 7. XVII. 15. (coll. Rorn. IV. 5.) XX. 9. (coll. Matth. V. 80 XXIV. 16. XXVI. 4. (coll. v. 5.) XXX. 1-3. XXXI. 1. II. (coll. Jer. XVII. 5.) 22. (coll. Luc. XVI. 19.)
MEMBRVM IV.
DE ECCLESIASTE SALOMONIS.
I. InscriptIO. Hcbncis infcribirur nSnp Coheletb , & Gracis ExKfyo-ictrw, Ecclefiajlcs.
Dcnorat

94 Patt I. Sedl. r. Cap. 2. Membr. IV.
Denotat autem mnp ipfum Salomoncm , c, I. I. Xfl. i>. ro. quiCohcleth appellatus eft, velpropter fapicntiam fuam, ob alleelationem&congregatio- nem, tumextraneorum, tumpopularium, dichm Congregatrke?n t 1 Reg. IV. 34-vel, quiaconvoca- tosaula? proceres, praxipuosque deplebefapien- tiam docuit, Coh. XII. 9. r Reg. X. 8- vel,quia homines vagabundos ad Deum rurfus cjusque timorcm congregaturus, hunc librum confcripflt-. Ebraicaeinfcriptioni^r.trtf exaife rcfpondet, ecclc- Jiaftes enim congregatorcm & concionatorem de- iignat.
II. Avctor. Ouod Salomo hunc fcripfcrit librum, liquet ex c. I. r. 12. t£. II. 4-10. XII. 9. 10. (coll. 1 Reg. IV. 32.) Non vero linc divina providcntia pnerehquisSalomoexcitatus eft, qui rerum hujus feculi omnium vanitatem doceret.
III. Tempvs scriptionis. Probabilitcr a Salomonc conflgnatus eft ad finem vitcc Jine, c. II. 4 - (i. 17. ig. Scpofi 1 Janatam a Deo mentem, namtotius libri fumma eft Jubmijfio animi audoris coram Dco, ncc non vanitatum & pcccatorum 3 quibus fe obnoxium reddiderat, cbtifejjio & dc- prccatio. c. II. 1. fqq v. n. 18. Salomo fecutus eft excmplumpatris Davidis. Pf. LI. if.
IV. Argvmentvm. Cptltinet jkmmutA ho- mtm hominis, rcfutatis faliis dcilio opinionibus.
V. Scopvs. Illc eft, demonftrare vanitatem rerum omnium hujus mundi, & abhac, tanquam bono apparcnti, abducere homines ad timorem Dei, & communioncm cum ipfo, tanquamnd vc- rum, conftans & fummum bonum. C. XII. 13. llve, illos erudire, ut tcrrcna contemnant, & in cimore Dei, & cum gratiarum aclioncrcbusaDco
■> creatis

De Ecclefiafre Salonionis. 95
creatis utantur fine follicitudine futurorum, ac tranquillum & quietum corhabeant, animumquc gaudii plenum.
VI. SlNGVLARIA. (1) Stilus hujus libri eft poeticus & paululum obfcurus, prsefertim ob voca- bula quazdam inufitata &locutionesfinguiares, ob abruptam fententiarum brevitatem, rcrumquc, quas traclat, varietatem, earumque non fcmpcr obvi3m ftatim connexionem & ftruduram, & quia non illico ubivis locorum animadvertit leclor, numexfua, anEpicureorum mentc, loquatur au- clor. LVTHEROeftftilusaulicus. Habccvero hxc obfcuritas fuam utilitatem, fiquidem legentis ftudium magis exacuit & accend.it, uti addiiigen- tiam attcntiorem adhibcndam, ita ad divinum lu- rnen eo fubmiffiusimplorandum. (2) Occurrunt fententise nonnulke, prarcipue c. III. & IX. quae obiter lecloe fecuritati patrocinari videntur, at collatoe cum fcopo auctoris, fenfum pietatis ple- niffimumfundunt. (3) Piorumanimos, tentntioni- bus ccturbisvariis3gitatos,miruminmodumcom- ponit. (4) Legitur a Judicis publice fejlo taher- naculorum, quia docet, omniaefTevana, &unum- quemque debere Ixtum & contentum elTc iis, quse Deus largitur.
VII. P ARTITIO. Oflenditur hoc libro vcrum fummum bonum, & quidem
L Oppoftum, nempevanitasinomnibusmundanis.
ci-iii. i-ii.
II. Docfrina ipfa, f. in quo fummum bonumcon- fiftat. c. III. n. 13.
III. VindiciiC traditae enumeratione aliquot ca- fuum. c. III. r^-IV. r-1 6.
IV. Media-, per quos ad luinmum bonum pcrvc- nitur, XIV. mnilis comprehenfa. c. IV. 1-- XII. 1-7. V. F.pi-

96 Pars I. Secr. i. Cap. 2. Membr. V.
V. Epilogus. c. XII. 8-fin. five
1. ) Thejis totius libri. c. I. r. 2.
2. ) Thefeos demonftratio. v. 3-XII. 1-7.
3. ) Epilogus. c. 8-fin-
VIII. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA.
c. 1. z. 13. n. 2. iii. u. iv. 17. v. 1.4. 9. vn. 3.4.9. ij. 30. vin. u. ii. 14. ix. u. xi. 9. io- xn. 1.7.13.14.
IX. LoCA DIFFICILIORA. C.U.(coll.Gen.I.3i.) 7. 9. (coll. Hebr. IX. a<5. & Jer. XXXI. 22.) II. 2. (coll. Prov. XVII. 22.) 1,-. (coll. Prov. VIII. 3|0 i£ I coll. Pf. CXII. tf. & Apoc. XIV. 13.) 24. III. 4. 12.19. 21. V. 5. VII. 2.17. (coll. Ap. XXII. 11.) 18. 2r. (coll. 1 Joh. III. 9.) 30. VIII. 5. 10. i4.(co!I. PT. I. 3. 4.) IX. 1. j. X. z. 20. XI. 1. 2. 10. (coll. Matth. V. 4.) XII. z-6. 11.12.
MEMBRVM V.
DE CANTICO SALOMONIS.
I. Inscriptio. //<?Z>nf/j-appellaturD^iyrn^
Canticum canticorum , &.Gr£cisAa-pa,Canticum. Eftautemcanticum oratio^wwiecundum verba, pathctica fecundum res, &.mimeris adftriifa fe- cundum fonum, & infcribitur hicce liberGraxis Canticum & Ebrceis Canticum canticorum, quia continet canticorum omnium.quse unquam fcripta funt, excellentiffhnum , nam ftrudurce elegantia, & ubertate myfteriorum omnta alia antecellic.
II. Avctor. ProculdubioSalomohunclibruin coniignavit, c. I. i. nec obftat, quod hicfermofit de Salomone in tertiaperfona, noninprima, nam mos eft ficrieloquii, utipli, qui fcribunt, fic defe, quafi de aliis, loquantur.
III. Tempvs scripttonis. Probabiliter Sa- lomo hunc librum exaravic florentiori aetate.
IV. Argv-
\

De Cantico Salomonis.
97
IV. Argvmentvm. Sub fchemate lponfi fponfeque imaginem iilius unionis, communionis, & confortii fpiritualis, quod ecclefia, & quoelibet anima fidelis cum Chriftohabet, Eph. V. 32. ut & animarum fidelium varium ftatum, infirmitates, tentationes, defertiones, perfecutiones & auxilia vivisveluti coloribus depingit Ex quo apparet illum tanturn hujus libri idoneum efle lectorem, qui, extinctis intra fe impudici amoris flammis, totus amore Jefu Chrifti flagrat, ejuscommunio- nem uberiorem deliderat, & fenfus fpirituales exercitatosque habet ad dijudicanda fpiritualia. Hebrcei juvenes aleclione hujuslibriarcent, tefte HIERONYMO praef. in Ezecb- Kecfius autcm, ut bene monet HEIDEGGERVS Encbir. BibL p. 2j)j).fatluri fuijfent ,Ji ad virtutis potius> quam annorum plenitudinem attendijjent. Dummodo enim leclorjit timens & anmns Dei , obfcoenis a voiupta- tibus abborrens , fobrius adeo, temperans, docilis, humilis, exercitatos habens inS. Uteris fenjits, & prdditus experientia qualicunquCfatorum ecchjiie, non poterit non ex lecfione Cantici hujus exccikn- tiffimi fructus uberrimos percipere.
V. Scopvs. Pios erudire de communione arctiffima, quce illis cum Chrifto intercedit, inte- meratam finceritatem, majeftatcmcVinexpugnubi- lem conftantiam amoris, quo Meihusfidelescom- pleditur, ob oculos ponere, & fidelium corda amore Jetu Chrifti inflammare, ac de reliquis oiliciis inftruere.
VI. Singvlaria, (1) Eft explicatio Pf. XLV. & Eph. V. 32. ac compendium Theologiae myfticae. (2) Stilo confignatus eft poetico , fubli- mi,fvavi, blanditiis multum referto, /igurato, f. perpetuis metaphoris, allegoriis&limilibus orna-
G to,

98 Pars I. Se& i. Cap. III.
to, &paululum obfcuro, noninfe, fednobis, quia materia, quamtraclat, allegoricis tegminibus eft involuta. (3) Modus traclandi eft dramaticus & dialogifticus. (4) Legitur a Judceis publice Pafchatos ad gaudium teftificandum.
VII. Partitio. Poteft hic liber difpefci in duas partes.
I. Pars prior agit"de defiderio adventus Meffije fponii
1. ) expetiti, c. I.
2. ) praftiti. c. If.
II. Pars pofterior compleclitur varios fponfi ac fponfse fermones. c. III-VIII.
VIII. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA. C. I. 4. II. 16. III. 4. IV. 9. V. z. 3. 6. 7. 10. VIII. 6. 7.
IX. LOCA DIFFICILIORA. CI.J. II. 7. rj. III.7. IV. 16. V. ir. VI. 7. p. VIII. 6.
CAPVT III.
DE
LIBRIS PROPHETlCiS.
L Definitio Propuetarvm. Fuerunt perfonae a Deo elects & vocata, ut vohmtatcm ipfius, i?wuediate quoque fi'perevelata?n t &adhuc futurcun hominibus notam facerent.
II. Ratio appellationis. Prophcra, qua: eft vox origine grceca, talem denotat virnm, qui in denunciatiojie, explicatione, ac applicatiotie vo- luntatis alicujus verfatur, &ejusdem fignificationis eft w32 a K3J derivatum. Exod. VII. 1. 2. coll. IV. 14.' i Cor. XIII. 9. Num. XII. 5. 6.
III. Mo-

De libris propheticis. 99
III. MODVS REVELATIONIS DIVINiE QV/E PROPHETIS OBTIGIT. Revelataeft illis vo- luntas divina (1) per vijionem , f per imagines vigi- lantium prophetarum oculis corporis, aut aciei mentis propofitas. Ezech. VIII. 1 . fqq. (2) Per fomnium. Dan. VII. 1. fqq. (3) Per znigma f vi- iiones emblematicas, aliud reprcefentantes & aliud indicantes. Ezech. IV. f. Jer. I. r 1.12. Am. VIII. 2. locutiones abftrufas & obfcuras, Ez. XVII. i.fqq» & acliones fymbolicas, aDeoprophetisdemanda- tas. Jef. XX. 2. Jer. XXVII. 2. ( 4 > Pevfigurajn, denotantem fpeciemaliquam Dei, vifibili corpore ac fchemate induti, quem oculis confpexerunt & loquentem audiverunt. Jef. VI. 1. fqq. (0 Per immediatam Spiritus S. illuminationem ac fuggcjiio- nem. (6) Per angelicam annunciationem. Dan, VII. \6. fqq. IX. 21. Quatuor priores modi le- guncur Num. XII. 6-8.
IV. Ordo, qvo se excepervnt. Non eo ordine, quem in pande#is facris confpicimus» fe excepifle prophetas, conftat; interim tamen quoque ex altera parte difficile diclu eft, quis priori, quis pofteriori & potiflimum inter a-vyx^m veniat loco. Probabiliter vero ita eflent ordinandi: fan4s, Hofeas, Joef Amos, J-efaias, Micha, Oba- dias , Nakum, Habacuc t Zcphanias^ jferemias t Ezechiel, Daniel, Hagg<eus, Zacbarias, Mala- chias, ex quibus officio prophetico funcli lunt durante politia Ifraelitica Jonas, Hoieas, Joel, Amos, Jefaias & Micha; poft abduclionem AJJyvia- cam Hofeas, Joel, Micha, Obadias, Nahum, Ha- bacuc, Jeremiasj&Zephanias; durantc captivitatt Babylonica Jeremias, Ezechiel & Daniel; ikpofi folutam captivitatem Babylonicam Haggaeus, Za- charias & Malachias.
V. Divisio. Dividuntur mmajores^ qui func
G % jefiias»

100 Pars L Secl i. Cap. III. Membr. I.
Jefaias, Jeremias, Ezechiel & Daniel, 8cminores quo reliqui pertinent. Divifio vero hxc neuti- quam qualitatem autmeritaprophetarumrefpicit, fed molem tantum f quantitatem librorum. Di- cuntur majoreS) quipras reliquis prolixa volumina condiderunt. Quamvis enim Hofeas & Zacharias numero capitum excedantDanielem, tamen, quia capita Hofeoe & Zacharioe funt breviufcula, Danielis autem prolixiora, ipfum etiam Hofete& Zachariae volumen Jibro Danielis minus eft.
VI. ARGVMENTVM LIBRORVM PROPHETA- RVM. Promiftionem de Meflia ejusque ad- ventu & beneficiis illuftrant, homines inejus ex- fpeclatione & fiducia confirmant, temporis fui idololatriam fevere redarguunt, veramque deDei cultu doctrinam egregie ftabiliunt, fecundaetabulas vitia magnocum zclo taxant, poenas, tum Judccis, tumaliispopulisinftant.es, nomine Dei praedicunt, refponfa dant illis, a quibus confulti funt, hifto- rias quasdam interdum infpergunt, & mandata divina fpecialia nota faciunt.
VII. Scopvs. Ille eft dntritio cordis f pceni- tentia, fides Cf vita fanBa.
VIII. CLAVIS LIKRORVM PROPHETARVM. Ulius vicemfuftinetlectioP«/r^'uc7;/, Pjahnprtim, novi Teflamenti, & prtefertim librorum Regum & Chronicorum, hauftaque ex iliis notitia\ extemi & interni flatus utriusque regni Judceorum, & qui- dcm temporc illorum regum, fub quibus pro- phetae claruerunt.
MEMBR VM 1.
DE LIBRO JESAI7E.
I. Sedes et ordo. Liber Jefaiae in omni- bus codicibus facris modernis primum tenet locum
inter

De libro Jefaiz.
inter prophetas majores, & quidem (i) ob tempo- ris rattonem, fiquidem Jefaias reliquos prophetas majores anteceffit; (2) ob contentorum excellen- tiam f copiofiffima & clariffima de Chrifto vatici- nia; (3) °b Itbrimolem , qua cetera prophetarum fcripta fuperat; & (4) ob///// elegantiam.
II. Inscriptio. Heh-izis a nominc audtoris fecundarii, pro more in libris prophetarum re- ceptoinicribitur n^yur $ej'chajah; Gnccisuo-atus Sc Latinis $ejaias f. lfaias.
III. Avctor. Ille eft Jefaias, c. I. ii cujus notetur
1. ) Signifcatio nominis. «ffT^f* & falutem
Domini, f Jehovah jahabitfignificat, & ipfi a parentibus procul dubio non fine vojto, nec fine Dei nutu impofitum fuit; futurus enim erat praeco illuftriifimus illius, in quo omnis eSifalus. Acl. IV. n.
2. ) Ortas. Amozifuitfilius c.I.i. Quodautem flle
Amoz non fit propheta Amos, liquidoconfkt ex diverfanominumfcriptione. Judaeitantum nonomnesaffirmant, Amazise, regisjudae, fra- trem fuifle.
3. ) Officiumj.mnnus. Funclus eftofficioprop/;?-
tico, immediateabsqueullo dubioipfiimpofito, (nova cnim vocatio & inauguratio c VI. legi- tur) circiter A. LX. maximo zelo & ardore, dum corruptio & cultus hypocriticus omnes ftatusmaximepervaferat; & quidem infadtea, & pracipue in urbe Hierofolyimrum, tempore Uji<e } Jothami, Abajitf Hiskix, regUrri jjtdfi} c. I. r. ex quoapparet, quod Eliam &E/ijiewn fecutus (it, & ex prophetis o-uyx^ovag habuerit $onam } $oelem, Amojum,Hofeam r <S' Micham,e.
G 3 quibus

102 Pars I. Secl. i. Cap. III. Membr. I.
quibus Amos Hofeas eodem, quo Jefaias, tempore inter Ifrdelitas , cf jfoel & Micha in $udm vaticinati funt. 4.) SinguJaria. (1) Incomparabili perfpicuitate per Spiritus S. gratiam nobilitata polluit, ma- ximaque fide & dexteritate munus fuum obiit. (2) Stilus, quo utitur, eft gravis, fcecundus,. fvavis ,fguratus, patheticus, nitidus & maje- ftatisplenus, elegantij/tmus , qualem nondepre- hendimus in hiftoricis, oratoribus & poetis gentilibus. (3) Prophetas ad unum omnes venuftate fermonis fuperat. (4) Ortum Mefliae ex virgine praedixit. Jef. VII. 14. (f) Mefliam ejusque vitam & opera adeo delineavit, & ob oculos pofuit, ut nullus prophetarum cum eo comparari poflit, unde & EvangeUjite, nomine infigniri folet. HIERON YMVS T. III. p. m. 7. ^Jefaias, inquit, non prophetiam mihi videtur texere,fed Evangelium. \
IV. Argvmentvm. Vide partitionem.
V. Scopvs. Ille eft, populuni Judaicumcom- minationibus & promiflionibus evangeiicisacultu idololatrico, morumquecorruptelisavocare, &ad veram pcenitentiam invitare, magnumque illud gratise promnTum de Meflia uberius declarare, & novis quafiradiisilluftrare, ficque veram ecclefiam tum temporis prasfertim » & futuram erigere.
VI. Vaticinia de JESV CHRISTO. C. IV. 1. VII. 14. VIII. 14. if. IX. 1.2.6.7. XI. 1-6. XII. 3. XXVIII. 16. XXXV. 3-6. XL. f. 11. XLII. 1-4. XLIII. 24.2r. XLIX. 6. L. 4-9. LII. 7-10. LIX. co. LX. 1-6. LXI. 1-3.
VII. Allegatio in N. T. c.1.0. Rom.1x.29.
VI. $l, 10. Matth. XIII. 14. 15. Lue. VIII. 10, Joh, XII. 39-4'.
Roin.

De libro Jefaiar.
103
Rom. IX. 3i$. & XI. 8. 2 Cor. III. 14. VIII, 13. 1 P^r.III. 14. jj. i-f. Luc. II. 34. Roin. IX. 53. i Petr. II. %. ■v. is. Ebr. II. 13.
IX. 1. Mattli. IV. 1416. IX. 7. Ltic. I. 32. X. 22: Rom. IX.
27. 28. AY. t. Matth. II. 23. Act. Xllf. 23. -j.ic. Rom. XV. 12.
Apoc. XXII. 16. XVI. >c. 11. 1 Cor.XV.4. XXV. s. 1 Cor.XV.JJ.
XXVI. ic. Eph. V. 14. XXVII. n. Rom. XI. 17. XXVIII. u.
1 Cor. XIV. ir. v. ic. Joh. VII. 38. Rom. X. n. 1 Petr. II. 6.
AA7A'. 10. Rom. XI. 8. 13. Matth. XV. 7. 8- Marc. VII. 6.
x'. i+. 1 Cor. I. 19. XXXIII. m. 1 Cor. I. 20. XI. s-s. Matth.
III. 3. Marc. I. 3. Luc. III. 4-6. i>. tf. r. 1 Petr. I. 24. 2<*. v. g.
Rom. IX. 20. v. 13. Rom. XI. 34. XZIt, /-4. Matth.XII. 17-21.
a>. <f. Luc. XI. 31. XLIV. }. Joh. VII. 1P. A'£f. S?. Phil.II. 10.
XLIX. 6. Lue. II. 32. A&.XIII. 47. & XXVI. 23. £7/.*. Rom. XI.24. 27. Rom.X. K v.jt.ia,. 2Cpr.VI, 17. v. Rom.XV. 24. v.7. ZJ/X Aft. XXVI. 22. 23. v. 1. Joh. XII. 38. Rom. X. 16. v. 4. 1 Petr. II. 24 V; 4. }. Matth. VIII. 17. v. 6. 1 Petr. II. 2,-.
8. p. 1 Cor. XV. 3. 4. 1 Petr. II. 22. v. 12. Marc. XV. 28. Luc. XXII. 37. LIV. 1. Gal. IV. 27. -v. /j. J0h.VI.4j. -LV. 3. Act. XIII. 34. v. i7i 2 Petr. III. 13. LVI. 7. Matth. XXI. 13. Marc. XI. 17. Luc. XIX. 46. LIX. 7. s. Rom. III. i/A. 20. 11. Rom. XI. 2(5. 27. LX. 1. Matth. V. 34. qj. Eph. V. 14. £A7. f. 2. Luc. IV. 18- 19. LXIV.4.. i Cor. II. 9- Otfc iz. Roiii. X. 20. 21. LXVI. 1. 2. Aft. VII. 48-50.
VIII. Partitio. In tres partes hicce Iibei difpefci poteft.
I. Pars prima continet mixtaexlege&evangelio, ubi
1. ) Ad poenitentiam invitatio adpopulum Ju- daicum. c. I-XII.
2. ) Pcenarum comminatio, Judxorum hofti- . bus denunciata. c. XIII-XVIII.
3. ) Excidii Hierofolymitani denunciatio* c*
XXIX-XXXV.
II. Pars fecunda continet hiftorica de geftis qul- busdam Hiskiae &minifterioJefaiae. c. XXXVI- XXXIX.
III. Pars continetevangelicaderedemtione tum typica Judxorum ex captivitate Babylo- nica, tum fpirituali, per Jefum Chriftum prs- ftanda. c. XL-LXVI.
G 4 IX. Loca

104 Pars I. Se#. i. Cap. III. Membr.H
IX. LOCA NOTATV PR.ECIPVE digna. c. I. 2-4. g. 9. 13-19. III. 9. 10. 12. V. ir. i'. 14. 20-22. VI. 3- VIU.1c.iS.2c. XII. 1.2. XXV. 4. 6-9. XXVI. 2-4.9.10.16.20. XXVII. 4. 5. 8. n. XXVIII. i<. 19.29. XXIX. 13-15.21. XXX. if. i8- u.ji. XXXII. 17. XXXIII. 24. XXXIV. 15. XXXV. 8.10. XXXVIII. H-I7. XL. 2S-11. XLI. 4.10. XLIII.r. i.ir. XLIV. 3- . 22. XLV. 22-2,-. XLVI. 4. XLVJII. 10. 17. 18. 22, XLIX. 4. r 4 -i*. L. ro. LIII.'3-tfi ii. LIV. 7-10. LV. 1-3. rf-rr. LVII. i.2.i?.i(5. 20. LVIII.2.6-9. LIX.1.2. LX.t.2r. LXI. 10. LXII. 3. ?. LXIIL y. 10. i(S. LXIV. 5. LXV. t. i; 13- r^. r^. 24. LXVI. t. 2.
X. LOCA DIFFICILIQRA; C. 1. ij. 16. 18. 22. II. 4. 6. 21. IV. r. 4. V. 1. VI. 1. (coll. Joli.1V. 24.) a. 9. 10.
VII. 8. n. 13- (col). Matth. XII. 39.) r4 (coll. Luc. II. 2r.") ij.
VIII. 1. 14. 20. IX. 3- 4- XI. *-8. XIV. n. 13. 29. XV. XVIU. 1. XIX. z. 19. 20. XX. 2. XXII. 14. XXIII. 17. ^coll.Ezech. XXVI. 14. 2'. > XXV. 6. 7. XXVI. r 4 . XXVII. .. XXX. 11. 26. XXXII. 1?. XXXIII. 7. XXXIX. 7. XL. 2. ,-. Ccoll. Luc. III. 6/) XLIII. 1. 2. XLV. 7. XLIX. u. LIII. 9. LIV. 13. LX. 6-i. r P . LXIII. r. 2.LXV. 1. (^coll. iPar. XXIX.^frw.9.) 11. LXVI. 23.24.
MEMBK VM II.
DE LIBRO JEREMIiE.
I. Ordc. Sequitur in modernis codicibus li- brum Jefaiae, quod &temporum poftulat feries. Olim vero in codice prophetarum talmudico librum Jefaias antecedit, ac proinde primumobti- nuit locum, ceupatetexteftimonio Judoeorum, & excodicibusquibusdamMSS. Judaeorum quidam ftatuerunt, librosRegum ajeremia eiTe exaratos, & haec perfvafio fme dubio efFecit, utilliuspro- phetiam ipils libris Regum, tanquam ejusdemau- clorismonumento jungendamcenfuerint, prasci- ' pue, cumextremaillalibrorumRegumadilluftran- dam prophetiamjeremiae faciant; huncautem or- dinem Maforethae non fine caufa mutarunt. Haec lucem afFunduntMatth. XXVII. 19. namMattharus
Jeremiae

Dc libro Jeremise.
105
Jeremiae nomine totum prophetarum volumen, cui denominatio a primo ejuslocohcefit, defignat. Conf. Luc. XXIV. 44.
II, Inscriptio. A nomine aucloris fecuncl;i- rii appellarur Hebrais ^IQT Jirmejabu , & Qrtccis legey-tcig , $eremias.
III. Avctor. Illeeft feremias, c. I. 1. cujus notetur
1. ) Signifcationominis ' VPD/V a DCT derivatum
fignificat: projiciet Dominus , expericntiseque optime refpondet; nam proje6tioncm populi a ficie Dei, cum proenunciatam, tum peraclam edifferit. c VII. ic. XXII. 1. js. LII. il
2. ) Ortus. Patre Chilkija Anathotenfi, gregario probabiliter quodam facerdote ratus fuit, nam pater unus de facerdotum grege vocatur, & Chilkijah, ille fummus facerdos', 2Reg XXII.4. ex Pinehafi familiaortusfuit, 1 Par. Vil.(germ.) 4. 13. Anathotverolthamarisfamilice domici- lium prcebuit. 1 Reg. II. 16. fqq.
3. ) Vatria. Anatbot, urbs facerdotalis in tribu
Benjamin fita. Jof XXI. 18. Haec obfervatio illuftrat Jcr XXXVII. iv. tr.
4. ) Officium. Fanclus non tantum eft officio facerdotali , fed & propbetico, c. I. 1. & hoc qui- dem in Judxa & /Egypto, c. I. 18. XLUI. ~. 8. ultra XL annos, tempore.To/fc, jfoacbqfiCSal- lumi, fojakimi f. Jehojachim & Zedekitf, Re- gum Judse: c. I. 2. a. XXII. 1 1.24- qucetempora fueruntexulceratiffima. Exprophetis cvyxgo- vxs habuit Zephaniam, Habacucum, Ezechielan £f Daniclem. Vid. p. fg. & 5-9.
f.) Singularia. (, ) Admodum juvenis annos cir- citer XX. natus, ofhcio prophetico admotus eft. c. I, 6. coll. 1 Sam. III. 1. Num. VIII. 24.
G f 1 Par

106 Pars I. Seclr. Cap. III. Memhr. II.
i Par. XXIV. 24. (2) Nullus propheta tam multus fuit in praeconio pcenitentiae, acjere- mias. (3) Juflus eft aDeocertisadtionumfym- bolis ac flguris varias res Judaeis ob oculos po- nere.c XIII. XVI. 1-9. XIX. XXVII. XXVIII. 13. XXXII. XXXV. XLIII. 8- 9- Ll. 60-64. (4) Tanta fidelitate & Tcifftja-ia, officio fuo fun- ctus eft, ut parem vix habeat. (O Concioni- bus fuis regum, principum, cleri & totius po- puli odium in fe concitavit, & derilionem, infidias, exfecrationes, verbera, carceres & vincula duriffima paffus eft. c. XI. 19. XVIII. 18. XX. 2. 10. XXVI. 10. ii. XXXVII. if. 16. XXXVIII. 6. (6) Hierofolyma a Chaldaeis expugnata, & libertate a NabufarAdan Jere- miae conceffa, aut in TEgyptum migrandi, aut in Judaeamanendi, ultimumelegit, c. XL. paulo pofta Judseisin/Egyptumdeduftus, c.XLIII. 6. ; maluit autem in Judaeamanere, fine dubio, ne reliquiis populi Judaici doclor & propheta de- effet, & quia in Chaldoea Ezechiel, Daniel & facerdotum praecipui abduclos erudierunt.
IV. ARfiVMENTVM. Populo a Deo averfo pcenas futuras, & inprimis malum, fuperjudaeam per Babyloniosventurumindicat; omnes, detecla impietate & exprobrata ingrata mente, ad veram pcenitentiam cohortatur; & in pcenitentium con- folationem reditum ex LXX. annorum captivitate Babylonica, adventumqueMeffiae promittit, &de regno ejus, fub ceconomia N.T. ftabiliendo te- ftatur, infperfafui temporishiftoria, quaemaximi eft momenti.
V. Scopvs, Illeeft: Impios ad veram pceni- tentiam perducere, & pios etiam in captivitate confolari, c. I. 10. & ad promovendam gloriam
Dei

De libro Jeremiae.
107
Dei nova documenta juftitia:, mifericordix & vera- citatis divinse dare.
VI. Vaticinia de JESV CHRISTO. C. XXIII. y.6. XXX.9. XXXI. 22. 31.34. XXXIII. If. 16.
VII. ALLEGATIO IN N. T. c. hl. «, Matth. XXI. 13. Marc. XI. 17. Luc. XIX. 46. /X sj. 24. 1 Cor. I. 31. 2, Cor. X. 17. XXXI. js. Matth. II. 17.18. •v.ii.^.Roni.XI. 2.7. XXX. 31-3*. Ebr. VIII. 8-12, X. 16. 17. XXXI. 33. & XXXIl.38. 2, Cor. VI. 18. L. ig. Apoc. XVIII. 6. LI. 6. Apoc. XVIII. 4.
VIII. ORUO VATICINiorvm. Illeeft turba- tus, £ vaticinia hoc libro contenta, temporum ordini nonrefpondent; id quod &Pfalmisaccidit. Nam prophetisnon curaefuit ■ prophetite tempora confervare, quae hiftoriae leges deliderant, fed fcri- bere, utcunque audientibus & lecluris utilejudi- "carunt. Ordo vero vaticiniorum fequens eft:
I. Ad tempora veg\s Jojice pertinent. c.I-XII.XlV. XV. XVI. XLVII.
II. Ad tempora Sallumi f Joachafi breviflima. XXII. 1-17.
III. Ad tempora Jehojalwni. c. XVII-XX. XXII. 18-23. XXIII. XLVI. i-kj. XVIII.LI. i M g. XXVI. XXVII. XXXVI. XLV. XXXV.
IV. Ad tempora Jechonia breviflima. c. XIII. XXII. 24. fqq.
V. Ad tempora Zedeki<e. c. XXIV. LI. 5-9-64 XXVIII-XXXI. XLIX. 34. fqq. XXI. XXXII- XXXIV. XXXVII. XXXVIII. XXXIX. 15-. f q> & tum demum v. 1-14.
VI. Poft excidiuniHierofolynne c.XL-XLlV.XLVl. 13. &c. cap. LII. eft appendix hiftorica,adThre- nos eo melius intelligendos, vel a propheta Jere- mia, vel ab Efra, ex libris Chronicorum&Re- gum addita. ^
IX. Par-

I0g Pars I. Secl i. Gm. III. Membr. II.
IX. PARTITIO. Dividitur a quibusdam harc prophetia in V. partes.
Briir.a continet concioncs, prophetias &hiftorias,
Judaeos concernentes. c. I-XXXVI. Sccunda complementum prophetiarum quarun-
dam in captivitatis Babylonicoe hiftoiia. c.
XXXVII-XLIV. Tertia verbum Dei ad Baruchum. c. XLV. Ouarta prophetias contra gentes. c. XLVI-LI. Omnta repetitam excidii populi Judaici hiftoriam.
c. UL
X. LOCA NOTATV PR^ECFPVE DIGNA. C. I. 5. 7. 19. H. 12. 13. 19. 111.3.12.13.22.23. V. 3.24. VI. 7.. 14. IX. ;. 25. 14. X. 2. 6. 7. 23. 24. XIII. 23. XV. 19.
20. xvii. .7-10.14.16:17. xvm. 7.8.18. xx. 7.9. xxir.
tr. XXIII. ;. i 21-24. 2K. 29. XXIV. 7. XXVII.;. XXIX. 71 11-14. XXXI. 3. 9- 18-20. 2;. 33. 34. XXXII. 17. 19. 38-41.
xxxiir. 6-9. xlviii. to.
XI. LOCA DIFFICILIORA. C. III. 5. CcoIlEf.L. 1.) X. 23. VII. 3. 22. X. 21.23.XV. r. fcoll. Matth.XVIII.r9:) XVII.r. XVIit 20. fqq. XX. 14. fqq. XXV. r. fcoll. Dan. I. r.~) XXXI. i,-. 22. 34. XLII. 10. (coll. Num. XXIII. XLIV. 3. 17^9. LI. 19-
XII. Appendix. Libcr Threnorum, cujus norctur
I. Jnfcriptio. Hcbrais vocatur a prima libri voce 70"\N quomodo/ & ab argumcnto TfiSffii lamen- tationes, & Graecis Q^vot, Threni.
II. Auctor. Jeremiam hunc librum confignafle, liquet exconftantiecclefiae Judaicae teftimonio, ac convenientia, quam argumentum & ftilus cum libro ejus prophctico habet.
III. Stilus. Ille eft gravis, metri legibus accommo- datus, pathcticus, ad movendos in re trifti affetlus exquijitijftmus. Commata capitum I-IV. numero elementorum hebraicorum re- fpondent, & tertium caput literashebraicasfin-
gulas

De Threnis Jeremiar.
gulas ter ufurpat, quod placuic Jeremia» £ ob elegantiam, f. ut memoriae confuleretur. Ob- fervandum quoque, in alphabetis omnibus, praeterquam capite primo, duas literas V & 3 transponi.
IV. Tempusfcriptionis. Probabiiiter non antc, fed poft excidium Hierofolymac, & populi Ju- daici devaftationem Threni fcripti funt.
V. Argumentum. Vide partitionem.
VI. Scopus. Populum Judaicum exulem ad fub- miilam peccatorum agnitionem, veramque converfionemperducere; &pcenitentes confo- lari promiifionibus, ne fpem omnemabjiciant, fed Deum propitium fore confidant, &in ipla morte ad precandum adfpirent.
VII. Singularia. (i) Legitur hic iiber publice ajudsis ftato fupplkationum jejunii die y 9. Julii, quo utrumque templum exuftum ert. (j) Antiquitas his lamentationibus nihii habet gravius & numerofius.
VIII. Additamentum in grxca verfone LXX. In- terpretum. Habet illa prccfixam prcefationem, quce vero rejiciendaeft, quia non exftatin co- dicibus hebraicis.
IX. Partitio.
j.) Jeremias defolatam urbem, exulem popu- lum, excifumtemplumlamentisdeplorat, ac fimul populum ad pcenitentiam & patientiam hortatur, piosque erigit. c I-IV.
2.) Submifia fupplicatione Deo commendat. c. V.
X. Loca notatu pnecipue digna. 0; 111. »2-33.37.39-
41. IV. 13.
XI. Loca difjiciliora. c. m. 37.38. IV. 22. v. 7. (coll.
Ezech. XVIII. 20.)
M£M*

I io Pars I. Secl I. Cap. III. Membr. III.
MEMBRVM III.
DE LIBRO EZECHIELIS.
I. Insckiptio. Hebrteis pro more in prophe- tarumlibris recepto, anomine audoris inlcri- bitur Hi%tFj? fecbeskel; Gracis Ie^chjA, & La-
tinis Ezechiel.
II. Avctor. Ule eft Ezechiel, c. I. i. eujus notetur
1. ) Significationominis. SMjpTH^ vi compofitionis
denotat: Pravalebit Lforiiier aget Deus y per- fonaeque quam optime convenit. c III. 8. 9.
2. ) Ortus. Patre Bufo, facerdote f. Aharonida
natus eft. c. I. 3.
3. ) Officiwn. Ut Jeremias- geflit officium, & fa-
cerdotale & propheticum , ad ultimum, a Deo immediate vocatus, c. I. & II. anno migratio- nis Jechonise, regnique Zedekias quinto, c. I. 1-3. & anno trigefimo regni Nabopolaflaris, patris Nebucadnezaris, a cujus primo anno novaaera inftituta, &a Chaldans Aftrologis Der- petuo obfervata eft. Vid. JOS. SCALIGER de emcnd. temp. p. m. 217. & 118. & ABRAH. CALOVII Annotata ad Ezech. I. 1. Vati- cinatiis vero eft annos XX. (c. I. 2. XL. 1.) & fcripfitinChaldaea, feuaccuratius inilloMe- fopotamice tractu, quem alluit fluvius Chebar, c. 1.3. tempore captivitatis Babylonicoe, in quam cum rege Jochachino A. M. 3408. abdu- clqserat. c 1.2. coll. 2 Reg. XXIV 8- vid. p. v8. Coa?taneos itaque ex prophetis habuit in Chaldica f Babylonia Damelem^ 'm$ud<eavcvo Jeremiam, & fortafle quoque Zephaniam. Documentum hoc eft de amore & fapientia
Dei,

De libro Ezechielis.
III
Dei, nam profpiciente Deo falis aliquid inim- pia illa multitudine manfit, quo in officiocon- tineretur, faitem femen fandtum ad reduchonem ex captivitate promifla confervaretur, imo eodem tempore, quo Ezecbiel mChakUa pro- pheticum munus obiit, foremias Hierofolymis eodem funclus eft. Hac enim ratione non modo Deus utrobique populo mifero profpe- xit, fed etiam ipfa harmonia vaticiniorum, a duobus prophetis locis diverfis editorum, di- vinam illorum originem ac indubitatam verita- tem egregie confirmavit. 4,) Singularia. (1) Stilo utitur, inter Jefaise & Jeremiae ftilum medio, (liblimi, fvavi', puro, gravi , pulcbris fentcntiis V illuftribus compa- rationibus referto, patbetico, xnigmatibus & fymbolis pleno, & inde quoque paululum ob- fcuro. c. XX. 49. (2) Vocatura Deo fvavi illa ap- pellatione \Fili bominis.cM. i .&c (3)Non folum verbis, fed etiam variisrerum fymbohSi c. IV. V. VI. ir. XII. XXIV. voluntatem Dei patefecit. (4) Vifionum ac parabclarum varietate& copia omnes antecedit prophetas.- ( f) Ex libroejus patet, quod a populanbus fannis exceptus, rifui expofitus, di&erium faclus, &aplerisque contemtus, c.XXXIII. 30-32. accatenisligatus fuerit. c. III. 25.
III. Occasio. IUam dedcre pfevdo-propheta; in Judcea & Chaldsea, qui pfevdo-prophetiis fuis deruina regni Babylonici, & liberatione judaeorum proxime inftante, pacificam deditionem, a Jere- mia injunclam, populique univerfi pcenitentiam impediebant Jer. XXVIII. r. fqq.
IV. Argvmentvm. lllucl fere idem, quod Jeremia?; agit enim de captivitate Juda?orum in-
ft.inte,

112 Parsl. Secl.i. Cap.III. Membr. III.
ftante, ejusque caufis, de captivorumliberatione, &redicu,de judiciis gentibus quibusdam immi- nentibus, de Jefu Chrifto ejusque regno.
V. Scopvs. Docere populum, Nebucadneza- rein & regnum Babylonicum efle Dei flagellum adverfus Judaros, ideoque ut patienti ac pceni- temi animo fubeundum, itaquoque determinato tempore diflblvendum, qua occafionefimul paflim evangelium de Meffia ejusque regno praedicat; eoque pcenitentes confolatur.
VI. Vaticinia de JESV CHRISTO. c. XXXIV. 23. 24. XXXVII. 24.
Vlf. ALLEGATIO IN N. T. C. IX. S. i Petr. IV. 17. XXXIir. 11. 2 Petr. III. 9. XXXVI. 20. 23. Rom II. 24.
VIII. Paiititio. Comprehenditcapp.XLVIII.
I. Solennem Ezechielis vocationem & inveftitu- ram. c. I—III.
II. Comminationes adverfus populum Judaicum. c. IV-XXIV.
III. Praedicliones adverfus gentes exteras. c. XXV- XXXII.
IV. Promifllones fvaves pro pcenitentibus& piis. c.XXXIII-XLVIII.
IX. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA.
C. III. 8- 9. 17-21. IX. 4. XI. 19. 20. XIII. 10. 18. ip. 3,2
XIV. 14. 2t. XVI. j. 49.,-r. 62. XVII. 19. XVIII. 4. 9. 40-24' XXII. 30. XXIV. 13. XXXIII. 4-15. 31. XXXIV. 4. tt 12.16 XXXVI. 2J-27. XLIV. 28,
X. LOCA DIFFICILIORA. C I.J. &c. IV. $&. ij VIII. 18. c XVIII. 4. Ccoll. Rom. V. t.) 26. (coll. Exod.XX. {.) 31. XX.ii.25.39.XX1.3.tcolI.Gen. XVIII.«.) XXVI. 14. XXIX- u. XXXIII. 19. XXXVIII-XLVII.
MEM-

Membr. IV. de libro Daniclis. 113
MEMBRVM IV.
DE LIBRO DANIELIS.
I. Inscriptio. Hebr&is eft anomineaucloris h&lj) & Gr<ccis AaviqA , DanieL
II. AVCTOR. Ille cft Daniel, c. VIII. l IX. 2. fqq. XII. 4. Match. XXIV. 1?. cujus notetnr 1.) Nomen. In circumcifione ipll impofitum eft
nomen quod denotat, gudek f. vindex
meus feft) Deus, &fane propheta Deumvindi- cem faepiftirne expertus .eft, nam De*s illius innocentiam afieruit,. ac adverfariosejuspro- pulfavit; a principe veroEvnuchorum appel- latus eft p&tiftj^ Behfchazar, c. I. 7. IV. f. folenne enim orientalibus fuit, immutatione nominis imperium aliquod fibi in alium ad- ferere. Denotat autem hoc nomen, ex ^2, NSttfl Sc compofitum Beli recondentem thefau- rum, videoquc arcanorum Beli indicem tfcufto- dem. c. IV. 5. IX. 13. c.) Ortus. Ex tribu Jud<c, c. I. 6. & quidenfc e ftemmateregiofprincipali fuit oriundus, c.I. 3. 6. coll. 2 Reg. XX. 18- diverfus proptereaab illo, cujus Efra meminit. Efr. VIII. 2.
3. ) Abdutfio in captivitatem Babylonicam. IJla
contigit anno yojakimi, regis Judae quarto inchoato, c. I. 1. 2. quce prima fuit deportatio Judaeorum in captivitatem Babylonicam. vid. P. I. Secl 1. Cap. i. Membr. XIII. p. f 8-
4. ) Officium. Tempore captivitatis Babylonica:
Monarcharum quorundam orientis mitiiflerfuit fupremus; c. H. 48. 49- VI. 1. 2. antiftes f prse- fedus magorum f Philofophorum & Theologo-
H rum

114 Pars I- Se& i. Cap. III. Mcmbr. IV.
rum Chaldseorum, c. IV. 6. II. 48. & Dei pro- pheta, nam nullo eft deftitutus revelationis divime genere, c. II. 19. VII. r. VIII. r. X.4.f. & prophetarum reliquis paria per omnia fecit, S. Scripturam enim dextre interpretatus eft, c. IX. i. Mefliam praenunciavit, c. VII. r^. 14- IX. 24-27. &gentiumecclefiaequefatapr£edixit, c. VI. XI. XII. qua propter a Chrifto nomine propheta» infignitur. Matth. XXIV. 15. Idem faclum deprehendimus a JOSEPHO Antiqv. 3ud. L. X. c. XII. Omnis Danieli inquit, exi- inia fe/icitas ut prophette excellentijfimo conti- git. - Libri ejus, quos confcriptos reliquit, etiam nunc apud nos leguntur y qui nobis certam fidem faciunt, quod Deus cum eo colloquia mifcuerit, nonfolum enimfuturapr&dixit, quemadmodum alii prophetm, verum etiamtempus, quoeventu- ra ejfent yprcefiniit. Obiit itaque & reipubUca adminiflrationem, & munus propheticum, & qui- dem ultra annos LXX. vid. Dan. II. r. X. 1. in quoelucet fapientia & bonitas Dei, caftigatio- nem populi fui eo dirigentis, ut ipfe Deus po- puli Judaici incaptivitatemabducH, & Medias gentibus profanisinnotefceret. Exdiclisvero patet, (1) quodexprophetis <my%(pm habue- rit feremiam £f Ezechielem, fortaffe quoque Zephaniam ; (2) quod a Judseis absque jufta caufa ex cenfu prophetarum rejiciatur; (3) quoddi- verfus fit ab illo, cujus mentio fit Neh. X. 7. nam Danielpropheta annoM.3401. inChaldae- am translatus eft, vid. p. y 8. Nehemias vero A. M. 3 f 60. Judaeam adiit, vid. p. 74. & (4) quod quilibet in aula degens, & aulicas obiens fun- ctiones, verae pietati deditus effe poffit. f.) Singularia. (1) Pulcher fuit corpore, c. I. 4. pulchrior ingenio, v. 20. ccpulcherrimus virtu- \\ tibus t

De libro Danielis.
115
tibus , c. I. 8- II. 18. 20. V. 17. Ezech.XIV. 14.
(2) Sapientia adeo eminuit, ut omnibus fui temporis palmam prseripuerit Ezech.XXVIII.j.
(3) Dignitas, ad quam ternpore eaptivitatis Babylonica: eveclus eft, tanta fuit, quanta nulli Judseorum inter extraneos unquam obtigit, fuit enim longa & fumma. (4) Tanta fuit conftantia, ut a vero Deicultu nec minis, nec promiffis, vel latumungvem dimoveri potuerit. c. VI. (f) Ob pietatem fuam apud Deuni magni isxix. pretii, Ezech. XIV. 14. a cujus an- gelo vocatur vir dejideriorum, c. IX. 2. X. 1 u 19. i. e. vir fumme amabilis & defideratiffimus, deliciae generis humani. (6) LXX. illos annos» quibus populusjudaicus captivusfuit, &vixit, & fupervixit. c. I. 1 - 3. X. 1. (7) Clwijlum prse- figuravit no?nine, dono prophetico, Japientia* affliclionibus, liberationetf exaltatione. (g)Ar- ticulum temporis adventus Mejfits^ ex revelatione: divina fibi facra, pra? reliquis accurate defigna- vit. (9) In vaticiniis fuis quafi hiftoricum agit, <k circumftantias fpecialiffimas futuri temporis haud aliter, quam prceteritas enumerat. (io) Hiftorico utiturfcribendi genere,fkisqueplano, licet quoque nonpaucadeprehendantur, quas fua non carent difficultate, nam omnes fere propheriaefuis impiicitae funtdirhcultatibus, & argumentum, quod tra&at, ex hiftoria Perfa- rum, Medorum, Juda:orum,Gra;corum,yEgy- ptiorum, acRomanorum, collatisque fummo- rum imperiorum annalibus lucem accipit, utitur quoque quibusdam vocibus inufitatif. Ipfe Daniel quasdarn prophetias plane perfpe- #as non habuit, c.VIII. 27. XII-8- quibus vero ex parte infecutum tempus lucem accendit & cia- rasreddidit. Matth. XXIV. conf. c. XII.-4.9.
H % IILLin-

Il6 Pars I. Sedt. I. Cap. III. Membr. IV.
III. Lingva. Scriptuseftlingvapamm/^rtf/- ca, parcim chaldaica, cujus ratio jam tradita eft P. t Sedt. I. Num. VII. p. 6.
IV. Argvmentvm. Continet vitam & fata Danielis,regumque, quorumminifterfuit, &pro- phetias, IV. vifionibus comprehenfas, de rebus graviflimis, nimirum de IV. regnis in mundo, illorumque ferie, de regno Chrifti immobili, de temporeadventus ejus, de calamitatibus regnum Chrifti antecefluris, de refurreclione mortuorum, & ruina reipublicse Judaicae.
V. Scopvs. Ille eft (i) fidei vivae, nihil nifi Deum folum habentis pro magno, & non modo omnem mundi gloriam, fedetiam ipfam vitam prse amore Dei flocci facientis, exempla, atque ideam quafi vivam, nobis repreefentare. (2) Illuftribus exemplis docere bonitatem & providentiam Dei, praecipue crga pios, etiam dum variis tentantur malis. (3) Exhibere partim hiftoriam, partim prophetiamregnorum, cum fuitemporis, quibus innexum erat Judaicum, tum futuris temporibus erigendorum , & iri iis delineare ftatum regni Chrifti & Anti-Chrifti. (4) Gentes ad cognitio- nem Dei & Meflice perducere. CO Ecclefiam erudire de tempore adventus Chrifti, &calami- tatibus, regnum Chrifti promiflum antecefluris, eamque in fide vera connrmare. (6") Exponere tam anguftias & calamitates, fub quibus ecclefia luflatura eflet, quam liberationem, ipfi a Deo fu- turam, & fimul oftendere, quod ecclefia Deiqui- dem prematur, fednonopprimatur, ncc funditus deleatur, fed triftitia ejus a Deoin gaudia, &per- peflio in gloriam convertatur.
VL Vaticinia de JESV CHRISTO. c. II. 44. VII. 13.14. 27. IX. 24-17.
VII. Au-

Membr. V. de libro Hofese. 117
VII. ALLEGATIO IN N. T. C. III. a-v. Ebr. XI. 34- c - vu - Luc. I. 3?. Joh.XLT. 34. c. IX.26.27. Matth. XXIV. IJ. Marc. XIII. 14. c. XI. 36. % Thefl". II. 4.
VIII. Partitio. Capp. XII. duas comple&i- tur partes, quarum
I. Prior eft hiftorica. c. I-VI.
II. Pofterior prophetica, ubi enarrantur prophe- tiae, quae Danieli obtigerunt,
1. ) fub rege Belfazare, de IV. beftiis, arietc hircoque, c. VII. VIII.
2. ) fub Dario Medo, deLXX. hebdomadibus, c. IX.
3. ) fub Cyro, de converfionibus regnorum, Perfica & Macedonica, ac de Epiphanica
. tempeftate f. affliclione. c. X-XII.
IX. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA.
c t. ij. n. 21. iii. 16-18. 3.7. 3*. iv. 31.34. v. 17. vi. 10.
20. 22. VII. 10. IX. 8. 9. 13.18. 20. 23. XII. %. 3.
X. LOCA DIFFICILIORA. C. II. r. (coll. c. I. ?.) 46. IV. 14. 24. V. 8.10. (solL v. 3.) aj; VII. 18. 33. fqq. VIII. 10. 14. IX. 24-27. X. 1. (coll. I. 21. VI. 28.) 13. XI. XII. U. 12.
MEMBRVM V.
DE LIBRO HOSEiE.
I. Inscriptio. HebrozisiHffiHofcbea , Gr*e - c/V sitrye , & Latinis Hojeas inicribitur,
II. Avctor. Hofeas, c. I. I. cujus notetur
1. ) Significatio nominis. £?HWi1 denotat fervato-
torem f
2. ) Ortus. Patrem habuit Beeri, c.I. r.quivero
non confundendus eft cum illo, cujus mentio 1 Paral. VI. germ. c. injicitur, nam repugnat terminatio nominis & temporis leries.
H 3 30 Offi-

rig Pars li Se&. i. Cap. III. Membr. V.
30 Ojficium. Illud fuit propheticum, a Deo ipfi immediate impofitum. c. 1.1.2. Funclusvero illo circiter LXXX. annos magna dexteritate & fide, fermonibus graviffimis & actionibus fymbolicis, & quidem praecipueinterra Ifraeli- tica, c. I. 4. fub Jeroheamo II rege Ifraelis,&c Ufia , Jothamo , Achafo & Hiskia, regibus^- d£, c. I. t. ex quo apparet, illum ex prophetis cosevos habuiife foelem, Amofum, ,jonam, Efaiam, Micham, Nahumum, &for 1 :arre quo- que Obadiam. Quumitaquetemporafuerunt corruptiffima, & magis magisque in deterius ruere cceperunt, Deus non unum, fed plures excitavit prophetas, & non tantum in tribu Judaj, fed etiaminregnolfraelitico, &quidem eum in finem, ut homines ex plurium prophe- tarum teftimonio judicia, quae denunciarunt, certiffime fuo tempore ventura efle, intellige- rent, & pluresad mutationemmentiscommo- verentur, quem fcopum Deus quoque procul dubio in quam plurimis obtinuit, & quidem non tantum in hominibus setate prophetarum viventibus, fed etiam inpofteris, impletione comminationum a prophetis prsedictarum facla. conf. Lev. XXVI. 31-3 3. 40. 41.
4.) Singularia. (1) Stilo utitur concifo, pathetico, adagiiscf fententiis referto, & propterea non per omnia confpicuo. (2) JufTu Dei conjugem fornicariam duxit, & quidem ad adumbran- damfpiritualemregnilfraeliticifornicationem.
III. Occasio. Illa liquet exillis, quae I Reg. XII. 2?. 2 Reg. XIV.23-XV. &c. 2 Paral. XXVI. &c. referuntur.
IV. Argvmentvm. Turpiffimam Ifraelis idololatriarn, aliaque peccata reprehendit, exci-
dium

De libro Hofeac.
119
dium inftans denunciat, impiis e medio fublatis, reliquias fervandas effe promittit, de CHRISTO egregia vaticinia edit, impios ad pcenitentiam fe- riosque ejus fruclus hortatur, & pios laetis pro- miffionibus confolatur.
V. Scopvs. Populum Judaicum ad cultum idololatricum & peffima quaeque delapfum,fub judiciorum divinorum comminatione, ac hypo- thetica gratiae, in Meffia fundatce, promiffione, ad feriam pcenitentiam adducere, rldelibusque falutarem cognitionem CHRISTI, fervatoris mundi, tradere.
VI. Vaticinia de JESV CHRISTO. c. III. y. XIII. 14.
VII. Allegatio in N. T. c.i. «. Rom. ds.
26. c. II. 23. Rom. IX. 2J. 1 Pctr. II. 10. c . XI. t. Matth. II. 15. c. XIII. 13. 1 Cor. XV. jj.
VIII. Partitio. Complectitur capp. XIV.
I. Conciones typicas &' figuratas , quibus & po- puli corruptio, & pcenae imminentes, divinae- que promiffiones explicantur. c. I-III.
II. Apertas & fimplices) quse rurfus funt
1) Legales, morbum exponentes. c. IV-X. 2.) Evangelktiy remedium exhibentes. c. XI- XIV.
IX. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA. c.I. 10. II. 1. a. 8- 14. 19-22. IV.1-4. ir. VI. i-4. 6. VII.
y 13.16. vm. ta. ix. 12. x. u. xi. 7-9. xn. 4.5. xm.
6. 9. XIV. 3. 10.
X. LoCA DIFFICILIORA. C. I. 2. III. 4. IV. 8.15.
(coll. Deut. VI. n.) V. 6. (coll. Matth. VII. 7.) IJ. VI. 6. 7. VIII. 4. (coll. Rom. XIII. i.) XI.-9.
MEM-

120 Parsl. Scct. I. Cap III. Membr.VI.
MEMBRVM VI
DE LIBRO JOELIS.
■ '
I. Inscriptio. Hebrtis appellatur Skv* & \Gr<ecis i^^A, $oe 1.
II. Avctor. llle cft Jocl, c. I. i. cujus notc- tur
1. ) Signiftcationominis. radice b^voluit,
prababiliterderivandum, volcntemf.dcjiderium denotar.
2. ) Ortus. FiliusfuitPf//;//(°//>, & proindediver-
fus ab illis, qui eodem nomine i Paral. VII. germ. 36. 1 Sam. VIII. 2. & 1 Paral. XII. germ. 38. XXIX. 12. veniunt.
3. ) Ojfjkiiim f.munus. Geflitofficium propheticum,
fibi a Deo immediate demandatum, c. I. 1. & quidem in Jud£a y c. I. 13. II. if. 17. 23. III. 23-25-. probabiliter regnante UJia, paulo ante Amofum, nam (1) inter hoftes Judsorum iEgyptii &Idumantantumoccurrunt, Aflyrio- rumvero & Chaldaeorum mentio nulla. (2) HJo tempore facra adhuc fuoftabantordine c. II. 1 j 7. (3)Eadem exprobrat criminaTyriis,Sido- niis,Iduma?is,qua;Amofus,&mnileiis denunci- atjudicium. c.iII.2-7.collAm.I.9-ii. (4) Quam inftantem Joel Judocis praedixit calamitatem famis & fterilitatis, c. I. Amofus demonftrat, Ifraelitas modo preflifle, & adhuc premere. c. IV. 6. 7. 9-11. (f) Amos fuam prophetiam ea fere fententia incipit, Am. 1.2. qua Joel fuam claudit. Joel III. 21. Adjunxit ltaque Deus hunc teftem Amofo, inprimisinterra Ifraelitica concionanti, & quidem, ututriusqueredargu- tionibus ac vauciniis majorem audoritatem
conci-

Dc libro Joelis. 121
. conciliaret, &univerfumpopulum, jaminduo regna divifum, de voluntate fua inftrueret.
4.) Singularia. (1) Placidi & moderati fuit fpi- ritus, & non acerbis ejusmodi, ac ceteri pro- phetce, increpationibus & invectivis, quam querelis potius, precibus & fvaviflimis pro- miflionibus blandisque verbisauditoresfuos ad pcenitentiam vitceque integritatem perducere allaboravit (i) Su\o\imuY fcbematico cfftgu- rato , patbeticisque excitationibus rcferto. (3) Vaticinium ejus, quod exftat c. III. !. primum eft teftimonium, quod Petrus inprima fua concione poft effufionem Spiritus Sancli habita, urget. Adt. II. 16.
III. Occasio. Quatuor fpecierum infecla, omneviride depafcentia, terram Judaicam inva- ferant; cum vero hsec dirce famis, & cladis per Chaldceos infercndec ob civium corruptum ftatum, juflu divino prcenuncia.& prodromi eflent, $oel popnlum%-udaicum k Deo averfum adveram pccni- tcntiam cohortatur, ut qucevis mala, alias ipfi in- iligenda, eflugeret.
IV. Argvmentvm. Vide parcitionem.
V. Scopvs. Illeeft, populum Judaicum in- diclismalisimminentibus, &conferendis fubcon- ditione verce' pcenitenticc bonis, ad feriampoeni- tentiam, infperfisubiquepatheticisexcitationibus, cohortari, eundemque de bonis Meflici, & ftatu feliciflimo N. T. certiorem facere, ac fimul fidem piorum in Mefliam confirmare, & calamitatem hoftibus Judccorum imminentem indicare.
VI. Vaticinivm de JESV CHKISTO. c. III. 1. 2. f.
H i VII. Al-

122 Parsl. Setf.i. Gip.III. Membr. VII.
VII. Allegatio inN.T. c w. k* a&. n,
i^-io. Roni. X. 13.
VIII. Partitio. Continetcapp.III.
I. Defcriptionem famis & liccitatis terrae Judaicae imminentis, ut prasnunciae diei Domini, cum adhortatione ad poenitentiam. c. 1-11. 1-17.
II. PromiJJiones fidelibus fa&as
i.) Corporales f. temporales. v. 18-fin. t.) Spirituales. III. r-f.
III. Demmciationem judiciidiviniadverfusgentes. v. 6-fin.
IX. LOCA NOTATV PR^ECIPVE DIGNA. c IL u-14. z$-z6. III. 1. z. 5.
X. LOCA DIFFICILIORA. C.II.14. III. 1.3.4.% 17.19.
MEMBKVM VII.
DE LIBRO AMOSI.
I. Inscriptio. A nonnine audoris Hebr<eis DlDN & Grtecis Apac, Amos inlcribitur.
II. Avctor. Ille eft Amos, c. I. 1. VII. 1-5. 7. 8. VIII. 1. 2. IX 1.3. cujus notetur
1. ) Signifcatio nominis. D*iDN onerofum f onera-
tum denotat, quod nomen huic prophetasap- prime convenit, nam onuftus fuit gravibus comminationibus, totus ejus liber eft concio pcenitentiae, accufans peccata, &comminans pcenas horrendas
2. ) Pater. lllius Amos non meminit, nam illi,
quorum origo tenuis, & memoria genitorum ignobiiis, patris nomen filentio premere fole- bant.
. 3.) Patria. Tbekoa, fita in tribu Judce. c. I. r. coll. 2 Par. XI. 6. XX. 20. 1 Macc. IX. 33.
OOffi-

Dc libro Amofi.
123
4-) Offiicrum f.munus. Deficientibus docloribus ordinariis, qui officio fatisfacerent, Amofus propheta a Deo immediate conftitutus eft, c._VII. 1^.12. Perhibetquidem, c. VII. 14. fenon effe prophetam, fed hoc certa tantum ratione negat, fenfus eft: Non propbeta ego y qualis nunc exjfio, olim fui. Officio autem prophetico, fumma fidelitate & zelo veredivino, pra?cipue inter Ifraelitas funclus eft, c. VII. 12.13. c. I. r.
. lIl.i.lV.^V.r.2.&quidemuib,7«-o^W(?i/.rege Jfraelis , & Ufia , rege $ud<z. d I. i. ex quo appa- ret, coaevos illum ex prophetis habuiife Hojeam, Jonam & probabiliter quoque foelem.
?.) Singularia. (r) Pecorum fuitpaftor, & qui- dem pauperculus, nam fruclibus paffim obviis vitam fuftinuit fuam, quod fecerunt illi, quo- rum conditio angufta. conf. 1 Cor. I. 26-2,8. (2) Expers fuit bonarumiiterarum &prophe- ticae inftitutionis. c. VII. 14. (3) Stilo utitur humili, plano, puro, acri, variis hgurarum picluris ornato, & affeduum pleno.
III. Occasio. Hanc dedit afflicT-io, Judaris a vicinis gentibus illata, c. I. & feliciffimus rerum utriusque regni ftatus fub Jerobeamo & UJia> 2 Rcg. XIV. 23-28. 2 Par. XXVI. 6-r f. quo vero omnes fere contra fcopum divinum, ad fecurita- tem carnalem, omniaque inde promanantia fce- lera, & inprimis ad idoloktriam, inhumanitatem & luxuriam abufi funt. c. II. 6. III. 10. IV. r. 4. <. VI. r-8. VIII. 4.
IV. Argvmentvm. Peccata regis, optima- tum, facerdotum & populi commemorat, deftru- clionem regni & facerdotii comminatur, ad pce- nitentiam hortatur, interitum vicinarum gentium annunciat, & de gratia Novi Teftamenti vati- cinia edit. V. Sco-

124 PajsJ. Seft. r. Cap. III. Membr. VII.
V. Scopvs. Ille eiY, populum Judaicum de interitu vicinarum gentium certiorem facere, fe- curos Ifraelitas faltem quosdam pcenarum denun- ciatione excitare» & ad veram poenitentiam addu- cere, poenitentesque promiffione de folutione futurae captivitatis, & adventu Meffise erigere.
VL Vaticinivm de JESV CHRISTO. C. IX. ii.
VII. Allegatio in N. T. c v. % Aa.
Vir. 42. 43. C. ijfc «. Atft. XV.-1£.
VIII. Partitio. Comple&kur liber Amofi capp. IX. concioncs
I. Simplices feu puras, & quidem
i.) In eccleiias hoftes, gentesque vicinas. c. I.
H. r- 3 . 2.) In ecclefias cives.
(a) Judam, v.4. <;.
(b) Ifraelem, adverfus quem oratio prima, o.Il.tf-fin.
fecunda, c. III. tertia, c. IV. quarta. c. V. & VI. H. Fignratns, & quidem
1. ) Comminatorias, quarum
prima, c. VII. fecunda, c. VIII. tertia. c. IX. 1-10.
2. ) Confolatoriam. v. n-fin.
IX. Loca notatv pr^cipve digna.
C. IV. 6. 7.12. V. 10. 21.24. VIII. 11.12.
X. LOCA DIFFICILIORA. C. III. <S, 7. V. g. 13. 26. VI. 6. VIII. I4 . IX. 13. 15.
•
MEM-

Membr. VNI. de libro Obadiae.. 12$
i MEMBRVM VIII.
DE LIBRO OBADIiE.
I. In s C r Ip T10. Hebrnsis vocatur iTH^y Oba- diai Gracis o/3<&a, & Laiinis Obadia.
II. AvctoR. Obadias , c. I. i. cujus notetur
1. ) Significatio nominis. rr\$j$P ex i2$P & fl£
compofitum, fervwn f. opsrariwn Dei figni- ficat.
2. ) Ortus. Ille nobis ignotus eft.
3. ) Officiwn. Propheta a Deo immediate con-
ftitutus, vaticinatusnontantumeft \\\PaUjlina inter tfudisos, fed &contra J£domitas 9 tempore probabiliter Acbaji, regis fadce, v. 1. 10-19. diverfus itaque ab illis, quorum mentio injici- tur. 1 Reg. XVIII. 3. 1 Par.III.21. VIII. (germ.) 3. aPar. XVII. 7. XXXIV. 12.
IIT. Objectvm vaticinii. Idumai, fiVc gens ab Efavo orta, Ifraeli admodum inimica.v. 1.
IV. Occasio. Syriac rex Rezin, & Pekkth, rex Ifraelis confilium inierant de exfcindendo & partiendo inter fe regno Juda, Ef VII. 4-6. ac, fufo yk/vv/z exercitu, Idumaei hoftibus Juda?orum fe junxerant, & a meridionali parte Judaain in- vaferant. 2 Paral. XXVIII. 6-17. coll. Obad. v. 10- 14. Ne vero Judtei hoc faclo vel prorfus a fide deficerent, vel faltem debilitarentur, Obadia in folatium Judaorwn oftendit, etiamfi Idwmei nunc feliciter agerent, illos tamen brevi perituros.
V. ARGVMENTVM. Idumzistum ob faftum, tum propter illata Ifraelitis affliclis mala excidium denunciat, & populo Judaieo reftitutionem & fe-
licitatem

126 Parsl. Sect. t Cap. Ilf. Membr. VIII.
licitatem, regnique Chrifti inter Judaeos inftaura- tionem, & inter omnes gentes propagationem promittit. Convenit itaque hxc prophetia cum Jer.XLIX. Ezech.XXV. & XXXV. Jef XXXIV.
VI. Scopvs. Illecft, populum Dei, Idumaco- rum infultatione proftratum, erigere.
VII. Vaticinivm de JESV CHRISTO.
V. 2f.
VIII. ALLEGATIO IN N T. V.s. iCor.I. i 9 .
IX. Partitio. Conftat parte
1. Legali, ad Idumaros directa. v.1-16. II. Evangelica. 17-fin.
X. LOCA NOTATV rR^ECIPVE DIGNA-
v. 7. ij. 17.
XI. LOCA DIFFICILIORA. v. 4. 16. 17. 21.
MEMBKVM IX.
DE LIBRO JON^E.
I. Intscriptio. A nomine au&oris Hebrneis infcribitur HJT %ona, & Gr<ecis luvug.
I. Avctor. $ona,c. I. 1. cujus notetur r.) Significatio nominis. DT i P a derivatum, cohtmbam denotat.
2. ) Ortus. Patrem habuityl/w/rw/, Zabulonitam,
ex G^rZ» Cbepber, in GaliUa fita, c. I. 1.2 Reg. XIV. 2\. Jof XIX. 13. quo refellitur dicmm Pharifaeorum Joh. VII- 52.
3. ) Offitiwn.Ofticio prophetico aDeo immedhte ad-
motus, 2 R. XI V.2^. Jon.1.1. illo funduseft in re- gno Ifrae/iaco,2\\cg.XlV.2 f .ckAJfyriaco,& in eo .fpeciatiininfederegiaAVfl/ir, c.I. 2. &c. impe-
rante

De libro Jonse. 127
rante jferobeamo II. & fortaflejam paulo ante fub Joafo ejus patre, ac probabiliter Aflyriaci regni fceptra tenente Phul. z Reg. XV. 8-19- i Paral. VI (germ.) 26. Ex quo conftat, illum exprophetis cosevos habui(feAmofitm,fofaiam t Hofeam £f Micham. Abiegavitvero Deusjo- nam ad Ninivitas, (1) ut Ninivitae idololatria?, libidinibus, aliisque fceleribus dediti re!ipifce- rent; (2) ut populum Judaicum convinceret, quod gentibus profmis fit pejor, fiquidemtot prophetas, & tot eorum conciones fruftra au- diviflet, Ninivitac vero ad unius prophetaeuni- " cam concionem poenitentiam egiflent; Matth. XII. 41. (3) oftendere, fe non immerito Afly- riis uti in ulcifcenda Ifraclitarum impietate & inobedientia, qui fe meliores quam Ifraeiitac haclenus praebuilfent; & (4) indicare, quid olim futurum-fit, fi verbum Dei ab IfraeJkis rejiceretur. Acl. XIII. 46. 4.) Singu/aria. (t) Infignis JESV CHRISTIfuit typus, & quidem refpeclu mortis, quae erat voluntaria> vicaria & jhlutifera ,j'epuitura: 7 refurretlionis & {ubfequentis prtecoiiii poeniten- tice & Evangelii. Matth. XII. 39-41. XVI. 4. Luc. XI. 29-3 2. (2) Ante & poft praeconium pcenitentiaehumanialiquid pafluseft. c. 1.3. IV. u 3. 8- (3) Stilo utitur hijlorico & plano.
III. Occasio. Imfia vita Ninivitarum, & imminens illis excidium.
IV. Argvmentvm. Jonas exponit pccni- tentiam Ninivitarum ad fuurn prseconium, una cum antecedentibus & confequentibus.
V. Scopvs. (1) Luculentiflimo exemplo cfe- monftrare, quod Deus nondelecleturmortepec- catorum, fedlalutisillorumcupidusfit, quodnihil
inter-

128 Parsl Sedi. Cap.III. Membr. X.
intermittat, quod ad hunc rinem obtinendum aptum eft, quod illis, qui veram poenitentiam agunt, omniapeccataremittat, &proindemutatio mentis judicia divina difpellat, & quod pii quan- doque de recla via aberrent, & fanctitas illorum propterea imperfecla iit; & (2) Judaeos ad a:mu- lationem provocare, nimirum, ut Ninivitarum exemplo excitati, matura & feria poenitentia im- minentem averterent cladem. Matth. XII. 4.1.
VI. ALLEGATIO IN N. T. c. //. /. Matth. XII
40.-XVI. 4. Liic. XI. 29. 30. i Gor. XV. 4. CMl. s. Matth.XII
41. Luc XI. 32.
VII. Partitio. Capp. IV. defcribkur.
I. Vocatio/)77'or, ubi
1. ) Vocatio Dei. c. I. t. 2.
2. ) Jonce detreclatio cum poena & liberatione.
v. 3-ro. & c. II.
II. Vocatio pofterior, ubi
1. ) Dei vocatio c. III. r. 2.
2. ) Jonae habita concio. v. 3. 4.
3. ) Effeitus, qui difpar erat,
(a) Felix, refpectu Ninivitarum. v. f. ib) Infelix , reipeftu Jonae murmurantis. ' c. IV.
VIII. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA. c. III. 5-10. IV. 2.10.11.
IX. LOCA DIFFICILIORA. C.I.3. IU.7. IV.d.11.
MEMBRVM X.
DE LIBRO MICHiE.
I. Inscriptio. A nomine audoris Hebr<eis appelkitur TO^D Micbd, & Gr<ecis m<^<*j, Mi- cbaias,
II. Av-

De libro Michse.
129
II. Avc tor. Micba, cujus notetur
1.) Significationominis. TO^QqiiisficutDominus,
fignificat.
2. ) Patria. Marefcba, c. L i* urbs in tribu Judz
fita. Jof. XV. 44. 21. 2 Par. XI. 8. Diverfus itaque eft a Micba illo Epbratao. Jud. XVII. 1. fqq.
3. ) Officium. Propheta a Deo immediate confti-
tutus, c.1.1. 2. illo fuo officio, longo annorum traciu, nimirum XL. circiter annos, funcluseft in regno Jfraelitico £f ^udaico, c. I. r. f. III. 1. imperantibusy<stf/vw?<?, Acbafotf Hiskia, regi- bus .^tfr/tf. c. I. r. Diverfum itaque efle a Micha illo, cujus mentio 1 Reg. XXII. 8 &c. injicitur, & ex prophetis coaetaneos habuifle Jefdiam y Hofeam,joelem& Amojum, certumeft.v.p.57.
4. ) Singutartd. (1) Stilo utitur alto, & ad ele-
gantiam Jefaianse diclionis proxime accedente. (2) Harmonia Michae & Jefaiae evidentior eft quam reliquorum prophetarum. conf. Jef II. & Mich IV r. (3) Defignavit urbem, in qua Meflias nafciturus cflet. c. V. 1. (4) Omnium clariflime vaftationem Samariae & Hierofolymae c. i. 1. fqq. c. III. 12. denunciat.
III. Objectvm vaticinii. Samaria&Hie- rofolyma, c. I. 1. fqq. i. e. tribus Judac & X. tribus Ifraelis\
IV. O c c a s 10. Vide 2 Reg. XV-XIX. 2 Par. XXVI-XXXI. Jef XXXVI-XXXVIII.
V. Argvmentvm. Judxis ob peccata gra- viflima excidium minatur, Ifraelitarum proceres & pfevdo - prophetas fevere & pathctice incre-
I pat.

130 Pars L Secl r. Cap. III. Membr. X.
pat, & Hierofolyraas reftaurationem, Chriftique adventum promittit; brevibus: legem &evange- lium, minas & promiffiones proponit.
VI. Scopv-s. Ille eft, impios pcr conciones legales, & exparte evangelicas ad feriam pceni- tentiam adducere; (quem flnem Deus quoque in multis obtinuit, conf. Jer. XXVI. ig. 19O Deum
. vero verecolentesconfolari, eosdemqueadmone- " re, ingruentemcaptivitatemaequoanimoperferre, eiusque immutationem & finem, ex promiuo ~ Meffias adventu certo fperare.
VII. Vaticinia de JESV CHRISTO. C.II. 13. IV. 1. 2. 8- V. 1.
VIII. ALLEGATIO IN N. T. c. V. /. Matth. II. ' S. <S. Joh. VII. 42. VII. 6. Matth. X.2I.3J.3*. Luc.I.73.
IX. PARTITIO. Capp. VI. continenturpartcs IV. quarum pars
Prinia gravem exprobnttionpm fcelerum princi- pum, pfevdo-prophetarum .&popuii, ac de- «unciationem judiciorum divinorumcontinet. c. I-III.
Secunda evangelicas tradit promiffiones de Meffia,
ejus regno & beneficiis. c. IV. V. Tertia difceptationem Dei fiftit cum populo hy-
pocritico. c. VI. Quarta confolationem exhibet. c. VII.
X. LOCA NOTATV PR*ICIPVE DIGNA. C. IT. t: 7. ir. 13. III. 5. 8. IV. j. 12, V. 2. 3. VI. 3. 7. % VII. i. 2.4.6-9. 17-19.
XI. LOCA DIFFICILIORA. C. IV. 3. 4. 8- V. i.
(*oIL Matth. H. 5.-) VII. f. (coll. 1 Cor. XIII. 7-)
MEM-

Membr. XI. de libro Nahumi. 121
t _ ____ ______________
MEMBR VM XI.
DE LIBRO NAHVMI.
I Inscriptio. A nomine aucloris Hebr/eis infcribirurD^rTD Nacbum, Grtecis Naxp, ScLati-
nis Nabum.
II. Avctor. Nabum, c. I. i. cujus notetur
i.) Significatio n.ominis. Q^flJ confolatorem deno- tat, & reveraconcioneshujusprophetae ad con- folationem popuii Ifraelitici fcriptse func.
_.) Ortus. Elkofch&us five Elkofchtta fuir, c. T. u quo probabiliter patriaindicatur, namtcftatur HIERON. de locbebr. T. III. Opp p. m. fuo tempore viculum in Galilsea fuifie Elcefe appellatum; accedit, quod Micha non a fami- lia, fedapatria Morafchtitesdicatur.vid.p. f 29,
3. ) Officium. Propbeticum obiit, & quidem pro-
babiliter poft Jonam, ad cujus prophetiE cap. IV. 2. alludere videtur c. I. 3. fub imperio Hiskite, poft abductionem X. tribuum Ifraelis in Aflyriam; & ii hocverum, Zfejaixa-uyxfovos fuit. vid. p. f 8. & p. 10 r. n. 3.
4. ) Singularia. (0 Stilo utitur ccncifo, gravi,
Jublimi , £? obfrequemem perfonarum mutatio- neinintelkBudifficili. (1) Magnus confenfus , eft inter prophetiam Jefaiee & Nahumi, & qui- dem non tantum fecundum materiam s fed etiam fecundum phrafes & ftiium. c. Li|<_oil. Jef. X. 27. c. II. 1. coil. Jef Lll. 7. (3) Regno AiTyriaco inftar fecialis divini fuit.
III. Objectvm vaticjnii. Ninive., caput & metropolis regni AiTyriaci. c. I. u
IV. OcCASIO. Hane prsrbuerunt Affyriorum in populum Dei infultus, Uli enim pcr prarco-
I 2 nium

1^2 Pars r. Sect.i. Cap. III. Membr.XI.
nium Jonae ad Deum converfi, frudtus haud ita diu ferentes, ad priftina redieruntpeccata, inpri- mis maxima mala in Ifraelem & Jadam intulerant & in Judam illaturi erant, c. I. 9. 12. unde Deus pro lua bonitate illos iterum monuit, ut, fipofli- bile eflet, a graviflimis imminentibus malis tuti manerent.
V. AllGVMENTVM. Eft hsec prophetia onns • Ninive,c. L 1. i. e. verbum Dei contra Niniven
prolatum, f. denunciatio interitus exercitus Afly- riaci, vaftationis urbis Ninive, & excidii regni Aflyriaci; nam onus fignificat in libris propheta- rum oracula onere interminatorio illos gravantia, ad quos direcla funt, f fententiam pondere mina- rum gravem. Prophetia autem haec Nahumi paulo poft complementum fuumna&aeft, namregnante HiskiaexercitusAflyriorumdelctus, (2 Reg.XIX. 3 f.) & regnante Jofia Ninive deleta, & regno Afly- riaco finis impofitus eft.
VI. Scopvs. Itle eft, civibus regni Aflyriaci, ejusque metropolis Ninive in priftina fcelera re- lapfis, imo multo pejoribus, quam antea, facbs, imminens excidium denunciare, eoque fimul po- pulo Dei, quem Sahnanafcr per deportationem X. tribuum in Aflyriam arflixerat, & Serinacherib graviteraffiicturus erat, (z Reg. XVIII.) fvaveim- pertiri folatium, & ad fiduciam in Deo collccan- dam excitare.
VII. Partitio. Continetcapp.III duaspar- tes, quarum
t Prior abfolvitur defcriptione Dei vindicis. c. I. 1-8.
II. poflerior continetannunciationemexcidiiAfly- riis imminentis, una cum illius caufa, v. 9-fin.
VIII. Va-

Membr. XII. de libro Habacuci. 133
VIII. Vaticinivm de JESV CHRISTO. c.II. 1.
IX. LOCA NOTATV FR^CIPVE DIGNA. C. I. 2. 3. 6. 7,
X. LOCA DIFFICILIORA. C. I. 4. f. 9.11.14. H.
t. 4. m. 4.8. !<*•
MEMBRVM XII.
DE LIBRO HABACVCI.
I. Inscriptio. A nomine audtoris HShr&is infcribitur p^lpSfi Cbabakknk , Grtecis a^clkh^ & Latinis Habacuc.
II. Avctor. Habacuc, c.1.1. cujus notetur 1.) Significatio nominis. . p^ipSPt amplexum five
amplexantem fignificat, & prophetae optime convenit, nam Judaeos ampleclitur & confola- tur; orta veroindeeftfabula Judaeorum, quod fuerit filius Sunamitae. 2 Reg. IV. 34. ,c.) Ortus. De illo in S. Scriptura nihil memorise
proditum eft. 3.) Officium. Demandato fibi officio propbetico, c. 1.1. in jfuSnea antecaptivitatemBabylonicam» c. II. 20. fun&us eft, regnante (ut Judaei autu- mant,) Manajfe, quiapropheta jura everfade- plorat, & inftantem captivitatem Babylonicam praenunciat, c. I. 2. 3. 4. 6. coll. t Reg. XXI. aut fecundum fententiam VSSERII, tempore Jehojakimi, qui urget c. I. f. 6. & quod anno tertio regis Jehojakimi Chaldcei Judaeam invaferint; quod fi verum eft, trvyxgom habuit Jeremiam & Zephaniam. vid. p. 5-3.
I 3 4.) Sih-

134 Pars;I. Se& I. Gap. IIt Membr.XII.
4.) Singularia. (1) Stilo utxtux puro,gravi,concifOf £f ita attemperatOi ut verba fenfui refpondeant. (2) De juftitia per fidem confequendapraealiis . luculentiflimum teftimonium dedit, c. II. 4. quod diclum a Paulo in tribus epiftolis allega- tur. Vid. N. VII. p. 135-.
III. Oc c A sio. Rex Aflyriz X. tribus captivas abduxerat, regno Ifraelis mifere extinclo, inftabat quoque ob civium corruptiflimosmoresterrae Ju- daicae a prophetis prazdicla vaftatio Hincquis- que fere piorum metuebat, quod fi comminatio prtedicla certo eveniret, facile fore> ut omnes inter idololatras colliquefcerent, & Dei promiflio de cdventu Mefliae evanefceret; quapropterDeijuflii Habacuc anteceflbrum vaticinium fuo confirmat fufFragio, promeritasque fcelerum poenas denun- ciat, aft ita, ut aflliclx fidei fulcra fupponat, cer- tumque faciat unumquemque piorum, everfione politiae Judaicae non obftante, divinas de Meflia redemtore promifliones tutas fartasque manfuras, & Chaldaeos certo tempore interituros efle.
IV. Argvmentvm. Continct onusT. verhum Dei, zutfententiamgravem in Judaeosimpceniten- tes, & Chaldseos, eorum flagella, aliosque iis fimiles. Habacuc de fceleratiflima vita Judaeorumconque- ftus, iis everfionem per Chaldaeos obventuram dehunciat, (quam Jefaias jam ante praedixerat, i Reg. XX. 17.18.) miferatusautem fortem populi Dei, etiam adverfus hoftes vindi&am implorans, dc adventu Chrifti & exitio Chaldaeorum certior redditur, denique precibus ardentiflimisprophe- tiam fuam obfignat. Occafione itaque malorum, quae in illa aetate praedicenda erant, progreditur ad vaticinium de gratia Chrifti, utpote ex qua, tanquam fonte praecipuo, prophetaeconfolationis argumentum proferre folent. V.Sco-

De libro Habacuci.
135
V. Scopvs. Impios denunciatione juftiffima- rum divinarum pcenarum ad feriam pcenitentiam adducere, & pios propter corruptionemfeculifui deimminentibus Deijudiciisfoliicitos, promiflio- ne exeidii Chaldaeorum inftantis&Meifcventuri confolari, eosdemerue ad perfeverantiam in fide adhortari.
Vi. Vatiginivm de JESV CHRISTQ.
C. II. 3 . 14-
VII. Allegatio in N. T. c i. Aa.xn1.40'
c. U.s. z Petr. III. 9. v. +. Roni. f. 17. Gal.III. ir. Hcbr.X. 38
VIII. Partitio. Cpnftat
I. Parte profoica, qute dialogum Deum inter& prophetarn fide-liura nomine fiftit, ubi
1.) Fidelium querela deextrema fuifeculicor-
ruptione. c. 1.1-4. a.) Sententia Dei judicis de Chaldacorum ad-
verfus Judseos expeditione. v. f-i 1.
3. ) Fideliumpreces&inftantia, quomodohaee cum Dei juftitia confrftere pofnnt. v. 12-17.
4. ) Divinum refponfum folatii piorum, & i&>
ftrudionis plenum. c. II.
II. Metrica, quae prophetsecanticum, quodante- cedentia refpicit, exhibet, in coetibus publicis decantatum. Cap. III.
IX. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA, C. 1.12.13. II. 1.3. 4. 6.14. zo. III. z. 1%. 19.
X. LOCA DIFFTCTLIOR A. C.I.g.itf. H.u.17. HI.
3.13-14-
MEM-

136 Parsl. Se&l. Cap. III. Membr.XIII.
MEMBRVM XIII.
DE LIBRO ZEPHANIiE.
Ii INSCRIPTIO. Hebneis a nomine au&oris appellatur iTOSX Tjephanja , Graois Zo<Povieis, & Latinis Zephanias & Sophonias.
II. Avctor. Zephanias, c. II i. cujus notetur i.) Significatio nominis. n^BS arcanorum Dei
reve/atorem f fecretum Domini, aut i>«.r abfcondidit , denotat.
2 ) 6r/«/. Natus eft patre Cufcho, avo Gedalja t & proavo Amarja, &abavo Chiskija, c. I. x. ex qua catenata majorum ferie fatis apparet, illum non ignobili fuille genere, & diverfum effe abillis> quorummentioinjicitur i Par VII.
. (germ.) 36. & 2Reg.XXV.2g. coll. Jer.XXLi. XXIX. ay. 29. & XXXVII. 3.
3.) Officium. Propheticoofficiointerjfudieosprx- cipue funcfhis eft, tempore ,7^, regis jforftf, c. I. 1. & quidem probabiliter extremo, poft fufceptam a Jofia ecclefice reformationem, nam alias ]o(ias non Huldam, 2 Reg. XXII. 14. fed Zephaniam confuluiflet, &Zephaniasper- verfam legis interpretationem taxare non po- tuifTet, c. III. 4. 5- coll. 2 Reg. XXII. 8-10. ir. imo Zephanias protervam populi a foedere nuper renovato defeclionem c. L 6. notat, & refiduum Baalis arguit. c. I. 4. geremiam ita- que & Huldam, scfortaflequoque Habacucum rvyxgovas habuit. vid. p. s 8-
III. Occasio. Jofias , ftrenuus reformator, habuit paucos exempli fui imitatores, potius plu- rimi viam impietatis, quam femel ingrefli funt,
fortiter

De libro Zephanix. 137
fortiter inftiterunt, & muhi Deum defcrentcs, mox ad priftina relapfi funt vitia. 2 Reg. XXII. XXIII. 2 Par. XXXIV.
IV. Argvmentvm. Zephanias vitam Ju- daeorum fceleratifiimam revel.it, devaftationem illis imminentem denunciat, ad poenitentiam eos- dem excitat, hoftes populi Dei interituros effe, praedicit,gentium vocationem prsenunciat, pios- que ad patientiam hortatur promiffionibus de fu- turo ftatu Hierofolymae feliciflimo.
V. Scopvs. Judaros impios & fcedus per Jo- fiam reftauratum tam cito rumpentes, ad feriam pcenitentiam excftare, ac pios & fideles fperegni per Meftkm reftaurandi 5 acundiquaque dilatandi, confolari.
VI. Partitio. Duabus abfolvitur partibus, quarum
I. Frior eft legalis & epanorthotica, direcla
1. ) Adverfus $ud£OS, quibus Zephanias
(a") excidium denunciat, c. I. (b) pcenitentiam fvadet. c. II. 1-3.
2. ) Adverfus gentes populo Deiinfeftas. v. 4-
fin.
3. ) Adverfus Judxos , quibus iterum imminens
malum annunciatur. c. III. 1-8.
II. Po/terior eft evangelica & confolatoria. v. 9-fin.
VII. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA. C. I. ia. II. 2. III. 5. 9.11. 12-17.
VIII. LOCA DIFFICILIORA. C. I. 3.5. 9- IV* BL n.
I c MEM-

138 Parsl. Secll. Cap.III. Membr.XIV.
MEMBR VMXIV.
DE LIBRO HAGGiEI.
I. Inscriptio. A nomine aucloris Hebrais
Cbaggai, Grtecis Ayycttos, & Latinis Hag~ p<eus inicribitur.
o
II. Avctor. Hagg£us, c. I. i. cujus notetur i) Significatio nominis. a JSPJ derivatum,
/<er«?# tffeflivum lignificat.
2. ) Ortus, Hagg&us illum filentio praeterit.
3. ) Officium. Prophetico funcluseftin Judaeaan-
no fecundo Darii Hyftafpidis, &annoXV. poft folutam captivitatem Babylonicam. c.I. r.3.12. 13. Efr. V. 1. VI. 14. Vid. P. I. Setf.I. Cap. I. Membr. XVII. p. 70.
4. ) Singularia. (1) Stilo utiturhiftorico&plano.
(7) Prasdixit, quod adventus Merliaeproximus fit. c. II. 7.
III. O CCASIO. Pofl: reditum in patriam Judaei fundamenta templi jecerunt. Efr. III. 10. Cyro autem deinde per bella occupato & extinclo, & Artaxerxe f Cambyfe circumvento per Samarita- nos aedificatioimpediebatur. Efr. IV. 4-7. AtDa- rip Hyftafpidisfilio regnum adepto Perficum, no- tum Deus fecit prophetis, velle fe, ut in ccepto opere pergerent, fiquidem conftituiflet, animo regis Darii cogitata, Judaeis faventia, & hoc opus promotura, indere. Hagg. 1.13. II. 6.
IV. Objectvm personale. Illud eft
■ 1. Ingencre, univerfa reducispopuliturba, quce, ad aedificationem templi torpens, excitanda erat. c. I. 2. II. 3.
II. In

De libro Haggsei.
139
II. In fpecie, Serubabel, quiuniverfam moderaba- tur rempublicam, & Jofua, filius Jozadak, fummus pontifex. c. II. 3. <?. Hienim, quam- vis culpa neglfBte bacfenus templi <edificationis in eisnonejfet, eatamen erantpoteftate, ut, ii primi manum operiadmoverent, univerfa multitudo facile fequeretur Dei jufla, & prophetac-moni- tis locum daret.
V. Argvmentvm. Haggseus igriaviam Ju- dseorum in templo exftruendocorripit; ignaviam calamitatum, quas huc usquc perpefli eflent, uni- cam efle caufam oftendit, & aedificntionemtempli ftrenue urget, additis promiflionibus temporali- bus, & infperfis vaticiniisauguftiflimisdeChrifto, fecundi templi gloria, ejusque inftante adventu & regno.
VI. Scopvs. Ille eft, iriftaurationem templi urgere, quem fmern ut obtineat, (i) gratiofam Dei praefentiam auxiliumque promittit. (?.) Ju- daeos cogitantes, hoc templum non acceflurum ad templi prioris gloriam, & propterea in illo asdificandoremiflbs, certioresfacit, gloriofiushoc templum prae priore efle futurum; Hagg. II. 4.. 10. quod teftimonium refpicit adventum Mefliae in- ftantem. conf. c. II. 7. 8. 0) Judaeis oftendit, quod Deus illis huc usque ob negie&am templi sedificationemfavorem fuum denegaverit, &quod illis, poft inceptamsedificationem,omniabonalar- giter collocaturus fit. c. II. 19.20.
VII. Vaticinia de JESV CHRISTO. c. II. 7. 8. 10.
VIII. ALLEGATIO IN N. T. C.J/. 7. Ebr.XII.25.
IX. Partitto. AbfolviturhicliberlV.vifioni- bus f. concionibus, quarum
L Anno

140 Parsl. Seft. I. Cap. III. Membr. XV.
I. Anno \l, Darii, menfe VI. die I. exprobratoria
ob negleelam templi ftructuram. c. I-II. r.
II. Menfe VII. die ii promifToria, Meffiaminiftud templum venturum promittens. c. II. 2-.10.
III. Menfe IX. die 24. epanorthotica ob hypocri- fin, & excitatoria cum promiffione gratiae. v. 11-20
IV. Eodem dieconfolatoria, Zorobabeli hoftium deftrudfionem & Melfiae ex Zorobabele oriundi, ejusque regni perpetuam confervationem pol- licita. c. II. 21-fm.
X. Loca notAtv pr^ecipve digma.
C. I. 6. 10. II. 14.
XI. LOCA DIFFICILIORA. Cl.6. 11.5.7.8.1«,
MEMBRVM XV.
DE LIBRO ZACHARIiE.
I. Inscriptio. A nomine audtoris Hebrtzis appellatur H^iDT Secharja, Grxcis Zet^dfiftf, &c Latinis Zacharias.
II. Avctor. Zacharias, c.I. 1. cujus notetur
1.) Significatio nominis. ^Tf^.} recordationem f. recordatorem Domini, aut Dominus recordabi- tur, denotat.
r.) Ortus. Filius fuit Berechiae&neposlddonis, c. 1.1. quaadditagenealogiadiftingvitur (1) ab illo, cujus fit mentio 2 Par. XXIV. 20-22. (2) ab illo, qui tempore Ufiae vixit, 2 Paral. XXVI. f. (3) ab il!o, cujus mentio fit Ef. VIII. 1. Minimeautemhaecgenealogia, quatn Zacharias nobis tradit, pugnat cum illa, quse cap. V. r. VI. 14. libri Efrae exhibetur, & Za- chariam filium Iddonis affirmat, nam apud
Hebraeos

De libro Zachariae.
Hebrccos non infolitum quid eft, generationes fcepe mediatas, omifTo intermedio gradu, re- cenfere, & prceterea ab illisomnes, quiingra- dibus defcendentibus funt, fllii vocantur.
3. ) Officium. Sacerdotali, Neh. XII. 16. & pro-
phetico, c I. 1.6. funciuseft, & quidem eo- dem, quo Haggceus,fecundo Darii anno, mcnfe VIII. Zach. I. 1. quod a Deo eum in fincm fa- cfum, ut populus concionibus Haggcei ik Za- charice eo magis crederet, conf. Deut.XVlI. 6. quem finem quoque obtinuit. Efrce V. K 2. VI. 14. if. Duobus itaque tantum menfibus Haggceo fuit pofterior.
4. ) SingulaHa. (1) Stilo utitur non aeque acjk- Jaias puro & nitido, fed temporum aclingvse genio refpondente, & rebus, quas tradat, optime congruo, in vilionibus enim abftrufus & fublimis, in promilhonibus amabilis & in comminationibus gravis deprehenditur. (2) A
f figura ad rem ipfam afcendit figuris adumbra- tam, indidemque verba&phrafeologias mutua- tur ad pingenda myfteria N. T. conf. c. VI. 12. 13. IV. 2.
III. Occasio. Quauivis Judcei,Haggceiprcrco- nio excitati, ad intermillam diu templi inftaura- tionem reverfi eflent, tamen nonnulli, laboris & impenfarum onus fugientes, adhuc oblocuti funt, & de felici operis fucceflu defperare jufle- runt, c. VIII. 9. 10. if. quapropter Deo placuit, Zachariam fubmittere, qui Haggceo fuccurreret, ut ex duorum teftium ore depromiilb Dei favore & auxiiio confirmatior fieret populus.
IV. ARGVMENTVM. Zacharias Jucteos ad pcenitentiam hortatur, revocando in animum, omnia illis per prophetas prcedicla mala evcnifle; Deum omnia obftacula, cediricationem tcmpli ec
urbis

142 Pars !• Se£. i. Cap. 3. Membr. XV.
urbis impedientia, remoturum, & populo beni- gnum fe prxbiturum efle, proenunciat, caufasva- ftationis Judseae, per Chaldseos facfae, ob oculos ponit, acfimul Judaeos monet, ne majores fuos imitati, eandem poenam cogerentur fubire; de inftante adventu, morte & bonis Mefiiae, ejusque regno & dilatatione illiusauguftifiima & clarifiima vaticinia edit, & excidium gcntium ecclefiae infe- ftarum indicat.
V. Scopvs. Tucteospergraviflimas, quasper- pefil erant, arnicliones ? non meliores faclos, ad pcenitentiam revocare; ad inftaurationem templi, remotis, quae in animis haerebant, obftaculis, ex- citare, adverfus tentationes affiictionesque immi- nentes muuire, de Meflia uberius inftruere, in fide in Mefiiam confirmare, & exfpeclationem illius augere.
VI. Vaticinia de JESV CHRISTO. c.IX.9.11. XI. 12. 13. XII. 8.10. XIII. 1.7. XIV.9.
VII. ALLEGATIO IN N. T. C. I. 3. Jac. IV. 8. c.III.2. Jncfx v. 9. IX.0. Matth XXI. 4. ?. Joh. XII. 15. e. XI. 12 Matth. XXVII. $>. 10. XII. 10. Joh. XIX. 37. Apoc. I. 7. XIII. 7. Matth. XXVI. 31- Marc. XIV. 47.
VIII. Partitio. Pro concionum numero in varias dividitur pericopas, quarum
I. Adhortatoria ad pcenitentiam. c. 1. 1-6.
II. Emblematica , quae emblemata fiftit novem. v. 7-VI. i-fin.
III. Didactica de ceremonialibus & moralibus qui- busdam. c. VII. VIII.
IV. Prophetica de Chrifto, ejusque regno &be- neficiis. c. IX-XIV.
IX. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA. C. I. 3. 1-. II. 8. III. r-7. IV. 6. 7. V. 3. 4- VIII. 6. 8. 17. 19. X. t. XI. 16. 17. XII. 8- 10. XIII. f.
X. LOCA DIFFICIL20RA. C.IX.n.u. XI.9. XII.io.
MEM-

Membr. XVI de libro Malachiae. 143
MEMBKVM XVI.
DE LIBRO MALACHI^.
I. Inscriptio. A nomine auctoris Hebreis *S^ht3 Malacbi , Gracis maKax^-, & Latinis Malachias infcribitur..
II. Avctor, Malachias , c. 1.1. cujus notetur
1. Significationominis. ^NbDnuntii i.legatimei fignificationetn habet.
2. ) Ortus. Deilio,tacenteMaIachia,nilcerti conftat.
3. ) Ofjicium. Propbetico a Deo adtnotus orhcio,
eodem funclus eft in judara poft captivitatem Babylonicam, & quidem poft exftrucrumtem- plum, probabiliter circa alterum Nehemiae ex Pediain juda^am reditum,qui accidit A.M.3 f74. v. p. 74. ejus aetate enim vitia illa, qux Malachias perftringit, ecclefiam vaftabant. Conf.Mal.II. 8. 11. coll. Nehem. XIII. 2,\ fqq. Mal. III. §. 10. coll.Neh.XIII.f-i2.X.38.fqq. Mal.L8.fi 13.II. 8- coll. Neh. XIII. rr. imoeacorrigit, qiiceftruclo jamtemplopeccabantur..Mal. I.7.1C. IIL In- tegro itaque fere feculo Malachias pofterior fuit Haggxo zcZacharia, quatuor vero feculis Chriftum natum antegreflus eft.
4. ) Singularia. (1) 0Y//0 utitur nitido, concifo^ad
aculeosin legentium animis relinquendos compo- Jito, argumentoque fcite attemperaio. (2) Nu- merumprophetarum,quianteChriftum natum vixerunt, claudit, & inter omnes lcriptorcs Canpnicps V. T. ultimns eft, quapropter a Ju- daeis prophetarum vocatur ligillum.
III. Occ a sio. Juck'iexftructojamtemplo,poft Zorobabelis cf Jofux obitum, ex negligentia facer- dotum in priftinamprolabebantur impietatern,nec Deum nec ejus cultum maffnifacientes; abEfratf
NM-

144 Pars *• Se #-1 Ca P- ni « Membr. XVI..
Nchemia deinde caftigati, vitia emendabant, aft non paulo poft mortuo Efra , & Nebemia abfente, eadem vitia recrudefcebant. His verout obex poneretur, Deus Malacbiam mifit reforma- torem, quitorpentesexcitaret, &-adveram pceni- tentiam provocaret.
IV. Argvmentvm. Malachias populi in- gratum animum & impiam vitam , ac praecipue fa- cerdotum negligentiam & profanum animum vitu- perat; veram pietatem noninfacrificiis&ceremo- niis, fed in reverentia nominis divini, &fraternis erga alioshominesofficiis fitamelle, docet; impiis, nifirefipifcerent, tcmporales&aeternas pcenasmi- natur; piorum reliquias folatur; legisMofaicaeob- fervantiam commendat; &adventumMeh T iaeejus- que prsecurforis inftantem praedicit.
V. Scopvs. Reformatio facerdomm&populi, & obfignatio prophetiarum V. T. usque ad tempus Merfiae.
VI. Vaticinia de JESV CHRISTO.
C III. 1-3. IV. 2.
VII. AlLEGATIO IN N. T. C./.-v;.Rom.IX.!;;. ///. i. Matth. XI. io. Marc. I. z. L,ue. VII. 17. I& >. Matth. XI. 14. & XVII. 12. Maro. IX. iz. 13. -v. 6. Litc. I. 17.
VIII. Partitio. Conftat hic liber parte
I. Lcgali, quae praemillb introitu praeparaeorio, (c. I. i-f.) expoftulationem continet
1. ) cum facerdotibus, c. 1.6-II. i-io,
2. ) cum populo. c. II. r i-fin.
II. Evangelica.c III. IV. Siveliftitnobis (0 accu- fationem populi ob negleftum ftudium honoris divini. c.I.II.(?)annunciationemadvencus Do- mini. c. III. IV.
IX. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA. C I. 6. IL^.7.9.10. III. 6. 9. 13-1». IV. 1. z7
X. LOCA DIFFICILIORA. C.II.ij.itf. III.a-UV.?.1
SECTiO
\

Pars I. SecL II. de libris apocryphis. 145
SECTIO II.
DE
LIBRIS APOCRYPHIS V. T.
QVI
IN CODICIBVS GRiECIS, LATINIS ET GERMANICiS EXSTANT.
\
I. Definitio. LibriapocryphiV.T. funtilli Iibri,qui quidemcurnlibrisaDeoinfpiratisinunum jam ab aliquot retro feculis, redacti funt volumen, at a Deo non infpirati, neque ad normam fidei & morum ecclefiae traditi func.
II. Index Librorvm apocryphorvm, Sunt nobis libri apocryphi: Liber $uditbcs , Sa~ pientite, Tobite. Sirachidis, I. & II.Maccabteorum, fragmenta Eftnerte , additamenta Danielis , quae comprehendunt hiftoriam Sufannte,Belis & dra- conis Babelici, preces Azarite, Canticum trium virorum & oratio Manajfis, quibus quidam codi- ces adjunclos habent librum III. Maccabaeorum, & III. & IV. Efrae. Pontificii quidem, quemad- modum multos in numerum fanctorum retulerunt, qui tamen neutiquam fancli fuerunt, ita quoque recenfitos libros canonicis annumerant, exceptis tantum precibus Manajfis , libroIII. Maccabteorunh ac III. VIV. Efrte. Vid. Conc. Trident. Sejf. IV. Quod autem libri illi, quorum mentio eftjfacla, canonicis non adnumerandi fint, variae evincunc rationes, quarum proscipuas enumerare neceffa-
, riumi ducimus.
1.) Ecclefia Judaica hos libros incanonem non recepit, nam lii codice Hebraico non exftant, K &JO-

146
Pars I. Secl II.
&JOSEPHVS, infignis ille ecclefias Judaiae do- clor, qui feculo a Chrifto nato primo floruit, L. I. contra Apionem, p. m. 1036. lnfiniti libri, inquit, non funt apudnos difcordantes &Jibimet repugnantes ,fed folunnnodo duo £? viginti libri y babentes temporis totiusconfcriptionem, quorum jufta fides admittitur. - - Ab Artaxerxe vero usque ad noflrum tempus fingula quidem confcripta, non tamen prioriJimilifide funt ha- bita, - tanto namque feculo jam prcetento, iteqne adjicere quicquam aliquis, nec auferre, nec transformare praefumfit; omnibus enim in- fertum eftmox aprimagenerationejud&is , baec divina dogmata nominare, (? in his utique per- manere, 'propterea ,Ji oporteat , mori libentcr. Jam itaque multi captivorum frequcnter- tor- vientis affecii funt , mortes varias in theatris Juftinuere, ne ullum verbum contra lcges admit- terentj aut confcripiiones avitas violarent.
Refert hoc egregium fofephi teftimonium EV- SEBIVS H. E. L. lil c. IX. & X. In priore, inquit, librorum contra Apionem numerum
facrorum voluminum, qwbus vetus teftamcntum conftat, quienamJintapuaIHebraeos ixtraomnem controverfiampojita , utpotcamajoribustradita, declarat his verbis: Apud nos nequaquam innu- merabilis eft libroruui multitudo dijjentientium, & iuter Je pugnantium Jcd duo dmifaxat & vi- ginti libri , totius prceteriti temporis bifloriam compleclentes, qui mcrito crcduntur divini. x.7- A, Etquod fic dicli libri apocryphi ab ecclefia Ju- daica nunquam pro canonicis habki fint, con- ftat quoque ex teftimoniis illis prifcorumPa- trum, quae N. IV. adducuntur, imo a Pontifl-
ciis fanioribus conceditur. Vid. HVETII de-
monJtr.Evang. PropoJ. IV, T. I. delibro Tobw
p. m.

De libris apocvyphis.
147
p. m. 306. de libro Juditb p. 309. de libris Ma- chab&orum p. 460. de canone librorum facrorum p. 473. & Difertationprxliminaire ouprolego- menes fur la Bible, par L. E. DV-PIN. Amfl. jjoi. p. 85- 8^.89-112. Cum autem teftePaulo» Rom. III. 2. ecclefiae Judaictedivinaoraculacon- creditafint, certumeft quamquodcertiflimum, illos libros, dequibusjam agimus, innumerum librorum canonicorum non referendos efle. Nam fi hi libri canonici funt, aut canoniei ve- teris aut novi Teftamenti funt. Si prius, po- fterius enim nemo afferit,neceffe eft, ut ab eccle- fia V. T. in cujus ufum fcripti funt, pro pro- pheticis f divinis agniti fint, feu temporibus V.T. canonicifuerint; fieri enim nulla ratione poteft, ut fint canonici libri V. T. quos nun- quam tales agnov.it ecclefia V. T. & seque abfurdum erit, illos, qui temporibus V. T. canonics aucloritatis non fuerunt, canonicos V. T. libros appellare, quam librum N. T. dicere, qui novi fcederis oetate a Chriftiana ec- clefia in canonem receptus non eft. Quum itaque hi libri ab ecclefia V. T. f Judaica in ca- nonem non recepti fint, in aprico eft, illos inter canonicos neutiquam referendos eiTe. - Nec quicquam valet reftimonium ecclefiae Ro- manaef Pontificiae, namecclefii-e eft, nonfacere canonicos libros, fed tantum teftari, hos vel illos libros a virisdivinis, quidivina vita, mira- culis, & certis futurorum praediclionibus doclri- nae fuae fidem fecerunt, confcriptos, eccleliaeque in normam rldei & morum traditos efie, &hoc reftimonium refpondere debeteccleliaetempo- ribusillis, quibushilibrifcriptifunt, proximse. 2.) Neque Chriftus , neque apoftoli unquam teftati tttfit, Judoeos quosdam libros cano- K 2 nicos

148 Pars I. Se& II.
nicos in canonem non recepifie , vel cx eodem rejecifle.
3. ) Libri recenfiti non pauca continent, quaefunc
fabulofa, & cum veritatehiftorica &libris cano- nicis pugnant, quae adfingulos adnotabimusli- bros.
4. ) Quidam illorum , nimirum liber Sapien-
tice , Tobi<e & IV. Efrte poft Chriftum natum fcripti funt, vid. Membr. II. Num. III. Membr. V. N. IV. Membr. XV. N. III. & pro- pterea libri canonici V. T. efle nequeunt.
f.) Doclores ecclefias Chriftianoe, qui prioribus feculis floruerunt, teftantur, quod tantum libri illi XXII. qui in codicehebraicoexftant, cano- nici, reliqui autem ab illis remoti fint. Nam MELITO, qui fec. II. vixit, in literis ad Oneji- mum datis, apud EVSEBIVM H. E. L. IV. c. XXVI. Cum, inquit, libros veteris tcftamenti accurate cognofcere concupiveris , id perficere omnifludio laboravi. - Ego igitur in Orien- tem profeclus ejjem^ ad locumipfum perve- nijfem , in quo k<zc & pr<edicata & gefla dlim fuerunt , veteris teflamenti libros diligenter di- dici, eorumque indicem injra fubjecium ad te inifi. Eft autem ejusmodi &c.
ORIGENES, qui fec. III. floruit, in expof.Pf.I. & apud EVSEBIVM H. E. L. VI. c." XXV. Sciendum eft, ait, V. T. libros ejfe XXII. (icut ab Hebrceis traditur , qui numerus etiam litera- rum apud eos habetur. Sunt autem vigintiduo Jibri juxta Hebraos bi ». 7« A. - - Extra horum cenjum funt libri Maccabaorum.
ATHANASIVS, qui fec. IV. in ecclefiaGrxca docloris officiofunduseft, ingenuino fragmen- to epift. XXXIX. quod exftat in opp. ejus p.m.
38-

De libris apocryphis.
149
3 8, Quandoquidem inquit, conatifunt nonnulli y qu£ dicuntur apocrypha , contexere, eademque divinitus infpirat£fcriptur£immifcere t quam & ipfi tamen exploratam ideo certamque habe- , mus , quod a patribus noflris, qui ab initio ver- bum ipfum fuis oculis viderunt , eique miniftra- runt, eam accepimus, vifum eft etiamnobis hor- tantibus adidgermanis fratribus, qui abinitio mmia didicimus , libros, qui autlore canonepro divinis recepti & creditifunt, ideorecenfere, ut, qui infraudem aclifunt, eadem retetla reftpi- fcant, reliqui aconftantiae fu£ memoria Utentur. Sunt igitur V. T. ficut ebraica lmgv£ elementa ut accepimus, duo &f viginti, quorumordinem& nomen fic ftngillatim addemus. % - Hifunt igitur falutis fontes, - - eisque quicquam nec addere nec demere decet. - - Ceterum y majoris & exaciioris difciplin£ caufaaddo, & ilhdfcribens necejfario, pr£ter fuperiores libros ejfe alios, non canone quidem probatos, fed vete- terum aucloritate, illis, qui pietatis elementis imbuendi effent, propqjitos, Sapientiam nempe Salomonist SapientiamSirach y Eftheri.e.addita- menta Efther£, Judith & Tobiam.
HILARIVS > Athanafii trvyxgovos apud Latinos, pro/. in Pfalmos p. m. 33f. Ea eft cauja, ait, ut in viginti duos libros lex Teftamenti veteris deputetur, at cumliterarumnumeroconvenirent, qui itafecundum vcterum traditiones deputantur. x. 7. A.
CYRILLVS Hierofolymitanus, qui eodem feculo floruit, Catech. IV. p. m. 56. Di/ce, in- quit, ftudiofeab ecclefa, quinamfint V. T.librt, qui vero novi^ neque legas mihi quicquam apo- cryphorum. - Divinas lege fcripturas, V. T.
K 3 libros

150 Pars l Sedl II.
libros viginti drtos, quos Jeptuaginta duo inter- pretes transtulerunt.p. 37. Horum libroslege duos atque viginti, nihilque cum apocrypbis babeto tommune* - - Reliqua omnia extranea, fe- atndoque loco habeantur, & qux in ecclejiis non leguntur, ea omnia nequeper te legas, quemad- vwdum audifti. - - Hos folos (libros cano- nicos,) ftudiofe mcditare, quos d' ' in\ectiefia fecure tutoque recitamns. Multo prudentiores te crant apoftoli veteresque illi epifcopi, ecclejue antifti- tes, qui hos tradiderwit.
EPIPHANIVS, qui quoque fec. IV. vixit. L. I. Hceref VIII. §. VI. T. I. Opp. p. m. 19. Ac quod, inquit > ad *fudaos iftos attinet ad illud tisque tempus , quo ex Babylonica Jervitute re- verfifunt , bos & prophetas ti 1 prophetarum libros hahuerunt. Primus eft, - atque hccc funt - '. volumina, qiue Jmlzis Jitnt concejja divinitus, qu£ ad XXII. pro literarum , qittc apud Ebr&os funt, mtmero rediguntur. Sunt alii duo libri> quos il!i pro dubiis habent, nimirumSira- chi Zf Salomonis fapiemia, prater alios quos- dam, qui apocryphi, hoc eft, obfcuri dicuntur. Et Hbivfc ponderibus menJ'.$.IV.T.\l.0pp.p.m.i62. & 163. Ita duo & viginti libripro literarum he- hraicarum numero cenfentur. Quod enim ad duos illos attinet, qui verfibus diftintli funu Salomonis videlicet Sapientiam, qu<e panaretus infcribitur, & Jeju filii Siracb librum %efit nepotis, qui fapienticelibrum bebraice fcripjit f quem nepos ejusgr<ece reddidit, tametfi utiles ac fruEtuofi Jint, in fcripturarwn mtmerum tie- quaquam referri folent.
GREGGR.IVS Nazianzenus, qui etiam fec. IV. floruit, carm. de veris & germanis fcript. libris T. II. Opp, p. m, 98. fequentem canit in lrsocfum:- At

De libris apocrypfiis. 151
At tua ne libris jallatur mens alienis,
Cnamque afcriptitii multi falfique vagantur,)
])unc habeas certum numerumame, letlor amice.
Bijfeni libri veterisjunt feederis , omnes
btftorici, - - - -
quinque metris conflant,
quinque prophctarum funt libri rurfus in uno,
bijfenivatesjuntjuncti.
- - - Sunt btec omnia divinae germana volumina chartm, quicquid prteterea eft, baud inter certa locan-
dum.
grzc. ei 7' 7*7«" » X* ev yvyj<rtoiq.
AMPHILOCHIVS, Gregorii <rvyx$ovos, inep. deftudiis recieformandisjambico carminefcri- pta p. m. 13 z. Non tuto, inquit, cuivis efe credendum libro, qui biblicipran&men augiiftum j erat, quandoquefalfo nominati funt_ libri,
Ut ergo liquido hos noris , tibifingulos divinitus injpiratos nwnerabo libros, primumque prijcifaderis fcripta eloquar,
Atque bic faerarum literarum Jit canon cer-
tifimus a. 7- X.
HIERONYMVS , magnum illud feculi IV. lumen, praef. in libr. Regum , Jeuprologogaleato T. III. Opp.p. m. 12, Quoniam, inquit,. viginti duo eleinenta funt, pcr qu<e Jcribimus bebraice,
- - - ita XXIhvoluminaJttpputantur ,qui- bus quaji literis & exordiis, in Dei dotlrina tcnera adbuc & la&ensvirijufticriiditiirinfan- tia. p. 13. Hic prologus fcripturarum quajiga-
K 4 leatum

1$2 Pars h Secl II
leatum principium , omnibus libris, quos de bebrao vertimus inlatinum, convenire poteft, ut farevaleamus, quicquidextrahoseft , interapo- trypha ejje ponendum. Igitur Sapientia, qute vulgo Salomonisinfcribitur ;., & jfeju,filii Siracb liber, & ^uditb & Tobias - - nonfunt in tanone.
p. i6.pr<ef. in Tobiam. Exigitis, utlibrum tbaldito fermone confcriptum ad latinum ftilum trabam, librum zttigue Tobite, quem Ebrtei de tatalogo divinarum fcripturarum fecant. - Arguunt enimnosHebrteorum ftudia,tf imputant nobis, contra fuum canonem latinis auribusifla transferre.
p. j 6.b.prtef.in jftidith. Auctoritaslibriju- iith ad roboranda illa , qu& ad contentionem ve- niunt, minus idonea judicatur.
p. r 8. prtef. in proverbia Salomonis. Sicut ergo 3iidith& Tobitetf Maccabteorum iibros le- git quidem ecclefia ,fed eos incanonicas fcriptu- rasnonrecipitffic& htec duovolumina, nimirum librum Sirachidis & Sapientiai legat ad cedifica- tionem plebis, non ad autloritatem dogmatum ecclefiaflicorum confirmandam.
p.20. praf.inDanielem. Datiielapud Ebrceos tiec Sufanntehabet biftoriam, necbymnumtrium puerornm, nec Belis draconisfahilas, quas nos, quia in toto orbe difperfefunt, veru antepofito easquejugulante fubjecimus. Patres concilii Laodiceni, hoc ipfo feculo can. ?9. editionis Gundling. p. 4fi. ftatuunt: Non oportet ab idiotis - libros, quifunt extraca- noneniy legere, nifi folos canonicos N. & V. T. Qute autem oporteat legi, btecfunt ».% X. cano- nici autem libri, quos enarrant, funtilli, qui in codice ebraico exftant.
Aucior

De libris apocryphis. 153
Au&or Synopfeos S.S. quae exftat in opp. Athana- fii fenioris p. m. f8- Scriptura, inquit, libros habet non infinitos, fed finitos, ac certo canone comprehenfos, &veterisquideminftrwnentifunt ifti: Genejis &c. & enumeratis illis libris, qui nobis canonici funt, addit: Sunt itaque cano- nici veteris inftrumenti libriviginti duo, literis hebraicis numero pares. Totidem enim apud Hebrzos funt literarum elementa, prater iftos autemadhuc funt alii ejusdem V. T.libri, non canonici, qui catechumenis leguntur. Sapientia Salomonis, - Sapicntia$efu,filii Sirach, - Efther, - $uditb, - Tobi<e - tftotqui- dem funt & ejusmodi cum in canone, tumextra canonem V. T. libru
RVFINVS, Hieronymi a-vyxgovoc expof. Symb. Apoft. quse exftat T. IV. Opp. Hierony- mi p. m. 76. Et ideo, inquit, qu£ funt N. & V. T. volumina, quafecundummajorumtra- ditionem perSpiritum S.infpiratacreduntur, ecclefiis Chrifti tradita, competensvidetur hocin loco evidenti nwnero, ficut ex patrummonumen- tis accepimus defignare, & enumeratis libris, qui nobis canonica funt: In his concluferunt numerum librorum V. T. - Sciendum tamen eft, quod £f alii librifint, quinon canonici,fed eccleftaftici a majoribus appellati funt-, ut eft Sapientia Salomonis, & alia Sapientia, qitte di- titur filii Sirach. - - Ejusdem ordinis eft libellus Tobi&tf Judith » Machabaorum libri - - qu£ omnia legi quidem in ecclefiis volue- runt, non tamen prqferre ad auBoritatemexhis fidei confirmandam. - H<ec nobis a patribus tradita, opportunum vifum eft hoc in loco defi- gnare ad inflrutlionem eorum, qui prima fibi K $ ecclejw

154 P flrs I- Sedt. II. de libris apocryphis.
ecclefitz ac fidei elementa fiufciphmt , ut ficiant, ex qnibusJibi fontibus verbi Dei hauriendafint pocula.
Ex quibus teftimoniis quam luculentiflime con- ftat, quod canon V.T. proutapud Judaeos eft, in ecclefiaChriftiana primaeva fineullaadditio- ne receptus fuerit, f quod doitores ecclefiae - Chriftianae, qui prioribus feculis floruerunt, non alios libros pro canonicis habuerint, ac illos, qui in codice ebraico proftant. Et no- tari meretur, quod docliflimi inter Romanen- fes viri fateantur, veteris ecclefiae Chriftianae, qua vetus Teftamentum, canonem eundem fuifle cum canone Judaeorum. Vid. P. D. HVETII demonftr. evang. T. I. prop. IV. de caiwne librornm fiacrorump. m. 473. AVGVSTINVS quidem L. II. de doctrina Cbrift. T. III. Opp. p. m. 2^ hos libros cano- nicos appeliat, at non in propria £f principali fignificatione, fed generaliori & minuspropria t qua denotantur libri, a fidelibus & piis profe- cli> antiqui & utiles, populoque in ecclefia praelegi digni, quia ad mores monitis &exem- plis formandos faciunt; refpicit Auguftinusad alteram claflem ax,avovit?w, qui prorfus rejeffi- tii erant; cum contra hi fententias aliquas e ca- nonicis defcriptas, & hiftorias ad ecclefiam Deipertinentescontinerent, ideoquefecundo jam feculo a quibusdam docloribus legi & alle- gari commendarique cceperunt, inde in qui- busdam ecclefiis poft canonicos praelegi, tum- Bibliorum volumini adjici, & denique canoni- corum nomine late & improprie appellari, re- clamantibns tamen aliis ecclefiae do&oribus. III. Appellatio. Vocantur hi libri 1.) Ap ocrypbij.tXibn abfconditi,rejeclaiiei,e canone
ex-

I
ParsI.SecUI. Membr.I.cTelibr. Judithac. 155
exclufi, namapocryphus eftvoxoriginegraeca, refpondens hebraicac funt vero Rabbinis iili libri, qui vel viriofe fcripti, vel aliis libris V. T. verecanonicis contrarii iunt. Unum fufficiat exemplum. In traciatu Tahnudico, cui titulus Sabbath, p. 30. b haec occurrunt.
rhmf nao rwh Dnssr» ytyp Studuerunt
Sapientes occultare, i. e. apocryphum facere librum Ecclefiaftis.
2. ) Hagiographi,TeCpe£\u profanorum fcriptorum,
prorfusfpuriorum, inutilium &reje6hineorum.
3. ) Eccleftaftici , quia tefte HIERONYMO T.
III. Opp. p. m. 18. ad plebis redificationcm in conventibus publicis lecli funt.
MEMBRVM L
DE LIBRO JVDITHiE.
I. Inscriptio. Gr<ecis appellatur laJW.9-, & Latinis libcr Juditb. . Eft autem Judith idem, quod r^JI? fndcza ,frmina confitens.
II. Avctor. Non conftat , quisnam hunc fcripferit librum,
III. Tempvs , qvo HlSTORIA CONTI-
GIT , QV}£ HOC LIP.RO DESCRIBITVR.
Si vera eft hiftoria, accidit poft captivitatem Ba- bylonicam. c. V. 18- 19.
IV. Tempvs scriptionis. Illudeftincer- tum. Antiquifiimus omnium, qui hujus libri mentionem injecit, eft CLEMENS ROMANVS in epiftola ad Corintbios I. edit. ITTIGH p. m. 9. nifi ilia interpolata eft.
V. LfN-

I56 Pars t Sedt. II. Membr. I.
V. Lingva. Probabiliter ab audore non he- braica neque chaidaica, fed graca exaratus eft, nam ORIGENES Refp. ad Africanum, edit. I. R. WETSTENnBaf.Kf74.pM.141. 142. deTobiam- quityzo s oportetfcire, quod Ebrcei Tobia non utantur, nec ,fudith, nec etiam fcripta illa vel inter apocry- pha ebraice habent , ficut ab ipfianet difcendo cogno- vimus, quo finedubio chaldaicam quoque linguara remotam voluit; & qui ante Hieronymum fcri- pferunt, graeco textu & verlione de graeca lingva traducla ufifunt. HIERONYMVSquidemp7^/i in hunc librum Opp.T. III. p. 16. teftatur, chaldaico fermone fcriptum effelibrum Judith, at nondicif, quod primitus ea lingua fcriptus fuerit, neque ullusanteHieronymum chaldaici textus meminit, & propterea chaldaicum illud exemplar nonaliter ac verfio graeci textus confiderari poteft. Exftat verfio Syriaca, JEgyptiaca, Ebraica, quae arecen- tiore Judaei cujusciam manu proveniffe videtur.
VI. Argvmentvm. Defcribit Affyrios viflos per calliditatem Judithae, cujus genealogia traditur c. VIII. 1. Neutiquam vero probabile eft, res in libro Judithae memoratas veram efle hiftoriam,nam Jofephus, magnificus ille gentis fuae praeco, & laudis ejus eupidiffimus, illius non me- minit, neque ulli temporum articulo cohvenit. (1) Non ilti, qui captivitatem Babylonicam ante- cefftt, nam c. V. r8- 19. (graec.) narratur, quod Judaei ante annos aliquot in captivitatem abducli fint, & hoftes illorum templum folo aequarint, tk quod Judaei nuperreverfi ex captivitate, iterum Hierofolymam poffideant; pontifex Jqjakim f. Eliakim <rvyx<;ovoq fuit Nehemiae, fiquidem alius ejus nominisinter pontifices maximosnonoccur- rit; Neh. XII. 2<s. omnia gefta feruntur aufpiciis
non

De libro Judithar.
157
non regis, fed poncificis vel optimatum; c. VIII. 18. (graec.) refertur nec tribum, nec familiam, nec populum, nec urbem aetate illa deos manu fa&os adorafle^ & c. XVI. 23. 2f. (graec) Judi- tham manfifle in domo viri fui annos CV. .& in omni fpatio vitae Judithae neminem Ifraelem per- turbafle, neque poft mortem ejus annis multis; & certe tam rnagi?ifica populi Judaici liberatio in libris Regum vel Chronicorum nequaquam prae- termifla fuiflet; neque (2) illi tetati convenit, qu<z captivitatem Babylonicam complexa £5* confe- cutaeft, nam ante folutam captivitatem templum vaftatum fuit, illud autemhoctemporejam rurfus exftruclum fuifle, ex c. IV. 2. n. 12. (grsec.)con- ftat. Sed & regno Aflyriorum jam dudum, & Medorum fub finem captivitatis finis impofitus erat, fiquidem Darius Medus & Cyrus Medis, Aflyriis & Babyloniis imperarunt, quorumfedes regia Sujis vel Babylone fuit. Quod vero Nabu- chodonofor non unus ex ducibus regis Perfarum fuerit, patet ex c. VI. 2.4.
LVTHERO propterea eft dvama aliquodf srqt^fut facrum a pio quodam hominc effictum, &GRO- TIVS putat, hunc librum fcriptum efie,cumpri- mum Antiochus in Judaeam veniflet, templonon- dum per idolum polluto, in huncfinem, ut Judaei fpe divinae liberationis confirmarentur, & eft ipfi WVfi gens Judza i Bethulia '?N""^a templum ; gladius inde egrediens preces Janctorum; Nabu- chodonofor Diabolus; Aflyria faftus; Holopher- nes_ W!J nsbn i. e. lictor ferpentis f minifter dia- boli Antiochus ; Judith, formofa quidem, fed vidua Judaa ab omni auxilio dejerta, & Joachiin Deus eft furrecturus; Jperarunt, inquit, pnfore, ut Antiochus Deo peenas daret , quemadmodum etiam dedit. Cele-

158 Parsl. Membr. I.
Celeberrimus I. F. BVDDEVS Hift. Ecci V. T. T. II. p. 6i9.ineaeftfententia, hiftoriam Eftherse fifHs tamen nominibus, in dramate hoc facro re- praefentatam effe. Videtur, inquit, auctor tibri Sfuditb, bifloriam Eftberz pr<e oculis quodammodo habuijje , & eam in quibusdam imitari voluijfe^ adfeftum Purim, ob liberatos atruculentis Hama- nis conjiliis $ud<eos inftitutum allujijfe. Et fane ha?c fententia magna fimilitudine veri gaudet. vid. J. J. SCHMIDT Hiftoricum Biblicum p. 7 y 3.
VII. Scopvs. Docere, Deum fuo tempore adeffe invocantibus fe, & contra opibus&viribus fuis fretos deprimere, & non licitum effehomini, auxiliodivino fignatumtemporis articulum ftatue- re, fed patienti animo exfpeclandam effe horam falutis.
VIII. NiEVI SEV ERRORES , QVI HOC
libro continentvr. Laudatur faci- nus Simconis & Levi, Deoque ceu auctoriadfcri- bitur, c. IX. 2. fqq- quod tamen a Spiritu Sancto damnatum legimus Gen. XLIX. s-7- & homici- dium, lenocinium, mendacium, perjurium, & impia divini nominis profanatio Judithae celebra- tur, c. IX-XI. XIIL XVI. quamvis vero hic liber quibusdam noevis fcateat, leftu tamen digniffimus eft, liquidem haudparum aediricationislegentibus fuppeditat.
IX. PARTITIO. Siftit
I. Holophernem betlantem. c. I-VII. H. Devictum, c. VilI~XVI.
(.
MEM-

Membr. II. de libro Sapientix. 159
MEMBRVM II.
DELIBRO SAPIENTIiE.
I. INSCRIPTIO. Gruecis infcribitur 20$«* 2*- Aa^av, & Latinis Sapientia Salomonis , quam appellationem obtinuit, quia Salomo loqucns inclucitur.
II. Avctor. Quod Salomo hunclibrum non compofuerit, patet ex cap. XV. 14. coll.iReg. IV. 20. 21.24. 25. & e vocibus, qus fe ad cer- tamina Grxcorum, Salomonis tempore longe recentiora referunt,cujusmodi funt «recjto^o^av, coronam, qua vidlores donabantur, geftare; 7roi>v7reveiv , corona accepta cumpompa & gloria incedere; ojyuv^ locus defignatus ad certamen currendi f. jfadium ; «tS-Aov, pracmium viclori deftinatum; fyafieveiv , prxmium victori con- ferre.
In eadem fcntentia funt HIERONYMVS & AV- GVSTlNVS ; nam Hieronymus prtef. in prov. Salom. T. III. Opp. p. m. 18- Fertur, inquit, & alius Pfevdepigrapbns , qui Sapientia Salomonis infcribitur. Augujlinus T. V. Opp. in jpeculo p. m. 9^7. Duo, ait, funt, liber Sapientia?, & Si~ rachidis, qui Salomonis a pluribus appellajitur, propter quandam, ficut exijlimo, eloquii fimilitu- dinem, nam Salomonis non ejje, nihil dubitant qui- que dotliores.
HIERONYMVS pr<ef. in prov. Salom. T. III. p. m. ig.a nonnullis veterum lcriptorum, h e trium priorum a Chrifto nato feculorum, hunc librum PHILONI JVMO tributumfuifle, memorat, 6V
quod

160 Pars l Sed. II. Membr. II.
-——-—,--.— i.
quod per hunc Philonem Judaeum Alexandrinus ille, qui feculoprimopoftChriftumnatumfloruit, intelligendus fit, in aprico eft, nam praeter illum Alexandrinum alius Philo Judaeus ante vel circa tempora Chrifti & Apoftolorum non exftitit. Vixit quidam PHILO, qui fenior dicitur, ante Chrifti tempora, fed illum ethnicae religioniaddi- aum fuifle, ex L. I. JOSEPHI contra Apionem conftat, fiquidem illum inter profanos hiftoricos refert; & quod Philo ille fenior non auaor fit hujus libri, variae poftulant rationes, nam auaor omnis generis idololatriam, tanquam rem ftoli- diflimam fingulis fere paginis damnat, gentilium cultui Judseorum Deumcolendirationem praefert, illos folos Dei popuIum,fanaosque ejus filios nomi- nat, &perhibet, feex Judaeisortum efle, c. XII 6. quapropter nemo veterum hunc librum Philoni illifeniori tribuit. Qvioe cum ita fint, PHILO- NEM, Judtzum Alexandrinum,a.u&orem hujus libri agnofcimus,& in hac fententia confirmamur, in me- moriam revocantes ea, quaetempore Philonis Ale- xandrini acciderunt, &illa conferentescum effatis hujuslibri. Namimperante CajoCaligulaMgyptu, &praefes RomanusFlaccus, ftatuas imperatorisin profevchas Judaeorum inferri & coli voluerunt, unde caedes&rapinoeortaefunt, &tetraJudaeorum fecuta eft opprelho; tandem terni ab utraque parte legati deleai, & ad Cajum mifli funt. Gentilium legatorum prineeps fult Apion , & Judoeorum Philot ac Apione Judoeos variorum fcelerum arguente, ac proecipue illos culpante, quod imperatorem debito non profequerentur honore, imperator Philonem, parantem gentis ^uae caufara perorare, repulfum juflit abire, ac ea fuit temeritate & im- pietate, ut ftatuas fuas in omnibus profevchis Judoeorum collocaverit, &tcmplumHierofolymi-
. tanum,

De libro Sapientiar. l6l
tanum, quod huc usque inta&um permanferat, in templum fui nominis commutaverit. Vid. JOSEPHI A.,% L. XVIII. c.X. p. 639- &EV- SEBIl H E. L. II. c. V. Quaeoptimeconfpirant cum effatis hujus libri; conf. c. I. i. 6. 9- r 1. III. 4-8- V. i. VI. 1-11. 22-27. X. 4-20. XI. XII. 2-u.r3.fin. XIII. 10-fin. XIV. 8-12. 15-21. XV. 8. rg. 1T - 18. XVI. i<5. 2E XVII. 2. XVIII. 7. XIX. 2 t .Praccipue notari meretur c.X V. 14. inimici, inquit auclor , populituiopprimentes illum\ quod vero per illos Romanos & /Egyptios intelligat, luce meridiana eft clarius, nam refert de inimicis v. if. quod omnia idola gentium in Deorum nu- mero reponant, quod de nulla alia gente, quam Romana, intelligi poteft, & v. 18. 10. c. XVI. XVII. XVIII. XIX. yEgyptios refpicit; ex illis autem, quae fupra dictafunt, patet, quod tem- pore Philonis non folum Romani, fed &/Eizyptii Judseis_quam maxime infefti fuerint, eosdemque oppreflerint. Vid.S. R.DAN. SALTHENII Dift: de autlore libri Sapiemia, hab. Regiom. 1739.
III. Tempvs, c^vo SCRIPTVS EST. PlO- babiliter anno ser. vulg. XXXIX. confignatus eft, namlegatio PhilonisadCaium contigitannotertio imperii Caji. Vid, JOSEPHI A. L XVill.c. IX. X. & XI. p. 639. faq. Annus tertiusautemCajire- fpondet anno aer. vulg. XXXIX.Vid. Tab. Chr. N. T.
IV. Lingva. Scnptuseftlingvanonhebraica, fed grxca, nam HIERONYMVS praf. iu Prov. Sapientia, inquit, apud Ebraeos nusquamcjt , quin £f ipfejtilusgr&cam eloqwntiam redolct ;&iecundo jam feculo CLEMENS ALEXANDRINVSgrscco textu eftufus. Conf. STROM. L. Vl.p.m. 669.& Sap. c IV. 17. fqq. V. 3. Exftat veriio arabica, sepy- ptiaca & fyriaca. R. MOSES N ACHM ANIDES, qui fec. XIII. floruic, refert q\iidemp?-ol.comment.
L in
- ' \

162 Pars I. Se&. II. Membr. II.
in Fentat. quod chaldaicum exemplar oculis fuis viderir, at alii jam obfervarunt, quod potius fy- riacum exemplar fuerit.
V. Argvmentvm. Agit de officio princi- pum, de affliclionibus piorum, de felici illarum exitu, de vita aeterna, de fupplicio impios ma- nente, de ftatuis & idolis, eorumque inventione & cultu, de malis, quae Deus olim yEgyptiis itn- mifit, &de fapientia vera falfaque, ac utriusque origine & eflectibus.
VI. Scopvs. Illeeft, ut ./Egyptii exemplo majorum deterriti, ab iniquiflima oppreflione Judaeorum defifterent, & veram coeleftem Sapien- tiam ampleclerentur; Judaei vero fpem & fidu- ciaminDeoreponerent, nonignari, majoresfuos, graviora in /Egypto olim mala perpeflbs, Dei auxilio liberatos efle.
VII. NiE Vi. (i) Ifraelitas c. X. 26. vocat mrefifAd. afiefi?r}pv , conf. Deut. XXXII. 5, (2) MeJefA-^vxaa-iv C VIII. 20. aiTerit. (3) Mofl concradicit. c. XVI. ar. coll. Exod XVI. gi.Num. XI. 8 (4) Tenebris iniEgypto, fpeclra, fibilos, fragores horrendos, aliaque id genus permifta fuifledocet, c. XVII. 3. fqq. de quibus in Iibris Mofisaltum eftfilentium. (0 Salomonem regem fe fimulat, c.IX.7.8. (6)Natisexthoro illegitimo falutem seternam fimpiiciter denegat. c. III. 16-18. conf Ezech. XVIII. 10.2Sam.XIL 23. Attamen hic liber ob multa praeclara & eleganter dicla, le- ctu digniflimus eft.
VIII. Partitio, Tradit
I. Adhortationem ad fapientiam ample&endam. c. I-VI.
II. Verae fapientiae originem, & adminiculum ejus confequendoe per preces. c. VIMX.
III. Laudem fapientise multis exemplis illuftra-
♦ tam»

Membr. III. de libro Tobiac.
163
tam,varia argumenta contra idololatriam gen- tium,& Dei judiciaadverfusinfideles. cX-XIX.
MEMBKVM III
DE LIBRO TOBIjE.
I. Inscriptio. Grxcis infcribiturT«/3<r,&Z,tf?r- nis liber Tobi£. Eft autem Tobianomen origine ebrseum, denotans bonitatem Dei, f. Deus efl bonus*
II. Avctor. Ule eft incertus; probabile vero eft, utrumque Tobiam, faltem alterutrum, rei fummam primum confignafle, eamque, cum ab agnato quodam extrema adjeclaeflent, deinde, & fortafle diverfo tempore, a diverfis fuifle expoli- tam, & nonnullis ficlionibus dilatatam. In mukis momentis enim veritatemfaclifubefle, verofimile eft, qucc vero progreflu temporis & Tpbist pofte- ris, autejus amicis, authelienifta quodam,fabelIis illis de daemone Afmodaeo & de angelo Raphaele exornata, autpotius depravata eft, cui fententiae quoquefavent angeli boni&mali nomina, adrem exprimendam efficta, nam Rapbael denotatmedi- cum f. medicinam Dei, Azarias, cujus filium fe efle perhibuit, auxilium Domini, & Afmod&us deftruetorem f perditorem.
III. Lingva. Scriptus eft ab audore non he- braica, nec chaldaica, fed grceca lingva, nam ORIGENES Refp.adAfr. edit. Wetfl. p 241. 242; de Tobia, inquit, nos oportet fcire, quod Ebrtei Tobia non utantur, nec 'f-uditb, nec etiam fcripta illa, velinter apocrypba, bebraice babem, Jicut ab ipfismet difcendo coqnovimus ; & nemo ante HlE- RONYMVM chaldaici textusmeminit, fedgraeca editioa Patribusailegatur; lmo, graecaeriitiochal- daica in hiftoricis uberior eft, & i\ Origenialiqua chaldaici textus notitia fuillct, illud f*ne non ta-
L 2 cuiflet.
V

tty Pars I. Sed. II. Membr r III.
cuilTet. Negari nequit, quod HIERONYMVS hunc librum ex chaldceo in latinum ferrnonem, &quidem unius diei ipatio, transtulerit, vid. ejus pr<rf. in Tob. T. III. Opp p. m. 16. illud exemplar autem tantum verlionem fuifle, ex didis confici- tur, & oinnes concedunt, illam chaldaicam edi- tionem periifle. Exftat verflo fyriaca , qua? ex graeco textu manavit, tethiopica,- armenica & he- braica gemina , quarum unam a quodam religioni Chri ftianx addifto, ex verfione latina, exerciti i gra- tia,translatam MUNSTERVS, &alteram PAV- LVS FAGIVS edidit. Pontificii ipficoncedunt, nullum ebraicum Tobiae exemplar effe avtenthi- cum. LVTHERVS latinam verfionem Hierony- mi > a grseco textu valde difcrepantem, germanice transtulit, quiailla nonnunquam praj grseco textu in moralibus abundat.
IV. Tempvs, qvo scriptvs est. Pro- babiliter fub finem feculi primi poft Chriftum na- tum literis confignatus eft, nam ante hoc tempus nemo illius meminit, non ita diu ante Hierony- mi tempora nequidem inter apocrypha Judaeorum exftitit, ac Jofephus ejus in libris fuismentionem non injicit. " ,.
V. ./Etas HrsTORi^. Contigemntea, qua; hoc libro narrantur, tempore captivitatis Affy- riacse. c. I. 2. II. i y.
VI. Argvmentvm. Defcribitur Tobix fenioris & junioris curriculum vitae, & traditur fimul imago pii conjugii. Senior appcllatur Tu(3tr , & junior Ta@tus.
VII. Scopvs. Sub hiftoria falubria prxcepta jucunde & fvaviter inftillare, & inprimis oftendere,
quod

Delibro Tobiac. 165
quod Deus fideles affliclos tandem confoletur, & ab omni illos liberet malo.
VIII. N-evi. (1) De angelo Raphaele refertur, quod dixerit, fe efTe ex filiis Ifrael &c. (grsec.) c. V. 12. VII. 3. & Cgerm.) c. V. 7.19. VII. 4- aft angeli boni mentiri funt nefcii. (?.) Nomina: Ra- phael & Afmodgeus talmudicas fabulas redolent. (5) Medicina a Raphaele commendatafuperftitio- nem & magiam fapit. c. VI. (graec.)^. fqq. & (germ.) 8-10. 20. conf. Matth. XVII. 21. (4) Raphael, c. XII. 12. if. uniu fum , inquit, ex VII. illis angelis, qui adftant ante Dominum, & orationes piorwn Deo offerunt > aft hoc Chrifto, mediatori noftro, in S. Scripturauniceadlcribitur, Rom. VIII. 34. 1 Joh. II. 2. &verbailla: Sum ex VII. illis angelis, qui adftant Domino, fabulamfa- piunt Judaeorum, fingulis exVII. illis angelis fingu- losdiestribuentium.Conf.Dan. VII. i-!. (f) Quas deeleemofynis perhibentur c. XILpugnant cum Rom. III. 20. 28- (6) In graeco textu, c. XIV. 4. 8- provocatur ad prophetiam Jonae, eamque in Ninive delenda impletumiri afieritur, Jonce vero prophetia plane non fpeclat ad everfionem hujus urbis, quae aliquot annis poft Hierofolymae exci- diumcontigiflelegitur. Non Jonafed Nahum hanc everfionem praedixit. (7) In latina editione, quam Pontificii canonicam, graecaeque prceferen- dam, judicant, c. III. 7. Sara dicitur habitalfe in Rages, civitate Medorum, contracIX. 3. angelus Tobia2 comes, cum ad locum illum, in quo Sara habitabat , venifiet, rogatur a Tobia» ut vadat ad Gabelem, in civitatem Medorum Rages diclam. (8) In latina editione conciliari nequeunt c. XIII. 11. 12. XIV. 7. cum c. I. 1. XIV. 2, fed invenimus anachronifmum annorum L 3 - minimum

l66 Pars I. Secl II. Membr. IV.
minimum LVIII.Deportatusenim eftTobiasaSal- manaffare anno VI. Hiskise, a quoanno ad con- flagrationem templi, anni CXXXIII. effiuxerunt, Vid. p. f\>l ^9. Complcvit vero Tobias tarttum annos CH. mortuus itaque eft ante deftruclionem templi. Ob hos autem nsevos hic liber minime planerejiciendusautcontemnendus, fed potius ob egregia, quas in illo reperiuntur, fedulo evolvendus eft. IX. Partitio. Defcribitur Tobise junioris vitse
I. ingreflus, c. I-IV.
II. progreffus, V-XIV. i-if.
III. egrefliis, v. 16. 17. five
1.) Hiftoria vitaeTobiae fenioris & junioris. c
I-XIII. 70 Obitus. c. XIV.
MEMBRVM IV.
DE LIBRO SIRACHIDIS.
I. Inscriptio. Ab argumento 2o<^«» 2e^«%» Sapieniia Sirachidis infcribitur. Vocatur etiam Ecclejiafticus, f ad imitationem £eclefkfta* Salo- monisy £ quod probabilius, quia in ecclefiafre- quenter kctus eft ad plebis sedificationem; & ir&vag stos, thejburus omnium virtutwn.
IL Pr^efatio. Grjcco textui duplexprarfatio prsefixa eft. Prior profecla eft ab ignoto aliquo hujus libri editore, pofterior vero a Jefu Sira- chide.
III. AvCTOR. Ex libri prologo liquet. "^efum feniorem, qui fub Ptolomaeo Lagi vixit, au# uem cfle hujus Iibri, eumque hebraico fermone confi- gnafle, Jefum vero juniorem, feninris nepotem,
ab

De libro Sirachidis, 167
ab avo fuo Jefu,Jefum, & apatreSirach, Sirachi- dem diclum, c. L. 29. illum ingrsecumtransculifle idioma. Anno XXXVIII. regis Evergetae,qui vel ett annus, quo Jefus Sirach fub Ptolomaeo Evergete in ^Egyptum venit, vel ex quo avus ejus hunc li- brum confcripfit s aut vitae Sirachidis junioris, nam Ptolomaeus XXXVIII. annos regimini non praefuit; ex eodem autemprologoconftat, neque auclorem, neque interpretem fuifle prophetas, nam interpres auclorem avum fuum a Mofe & prophetis diftingvit, ex iisque fua petiine refert, ac veniam poftulat, fi hebraicas fententias in lin- gvam graecam non ita commode verterit, quod cum Qto7rveu?icL conflftere nequit. Proftat verfio fyriaca, arabica & segyptiaca, ebraicum vero exemplar hodie non exftat, & de verfionevulgata obfervandum^ quod totas fententias huc illuc in- farferit, & graecum textum deferuerit.
IV. N^evi. (1) Docet, quod erogatio ftipis deleat peccata. c. III. 33. (gr.) 30. III. 20. 28» conf. Rom. III. 20. 28. (>) Verba Prov. VIII. n. de fapientia incrcata intelligit de creata quadam fapientia. c. XXIV. 12. 14.
■ (3) Samuelem ipfum lamise artibus ab inferis evocatum, Sauli apparuhTe exiftimat. c. XLVI.23. coll. t Sara, XXVIII. 6. (4) Verba Mal. IV. u de Elia ipfo exponit. c. XLVIII. 10. rr. conf. Matth. XVII. 10-13. Interim egregius fane eft liber, inquo benedigefta, & inufumpar3eneticum relata ac dilatata funt, qu3ecunqueejusdemauclor e fontibus Mofis & prophetarum haufta, pia me- ditatione fan&aque praxi ipfe in fuceum quafi & fangvinem converterat; nilfere admoresforman- dos utilius fcribi poteft.
V. Argvment vm. Tradit praecepta & mo- nita egregia, fanftamque vitam patrum.
L 4 VI. Sco-

• \
168 Pats I. Seft. II. Membr. V.
VI. Scopvs. Omnes homines, inpri-misvero juventutem majori cognitione verae fapientiae im- buere, & ad emendandam vitam excitare.
VII. Partitio. Continenturhoc libro h Variaeregulae.c.I-XLII.
II. Exempla, c. XLIII-L 1-28-
una cum conclufione. v. 29-LI-fin.
MEMBRVM V.
DE LIBRO BARVCHI.
I. Inscriptio. Illa eft Bagxx, quod nomen origine ebraicum denotat benedictum; verfionis vulgatae titulus eft prophetia Baruchi.
II. Avctor. Barnch, filiusNeriae, c.1.1. non vero amanuenfis ille Jeremiae, (Jer. XXXVI. 4. XLV. 1.) hic enim cum Jeremia ^Egyptum adiit, (Jer. XLIII. 6.) ille vero in Chaldaea vitam trans- egit. (c. L 3. 4-) Quis quoque fibi perfvadebit, Baruchum graece potius , quam ebraice , hunc librum fcribere maluifle ? graece enim fcri- ptumefle, ex ftilo, ex ebraifmo nihil trahente, liquet. Accedit, quod nemo veterum ebraici textus meminerit, & HIERONYMVS teftetur praf.mjferemiam T.III.Opp. p. m. 17. hunc librum apud Ebraeos nec legi, nechaberi; notandumquo- que, quod auclor, c. VI. 3. per feptem generatio- nes intelligat annos LXX. Hebraeis enim gene- ratio non eft fpatium X. annorum. Exftatverfio arabica, fyriaca &aethiopica. GROTIVS in ea eft fententia, hunc librum, additamenta Eftherae, & hymnum fociorum Danielis rhetorica elfe exerci- tia piorumquorundamhelleniftarumj quiornandis
veris
/

De libro Bamchi. 169
veris hiftoriis ea fcripferint, quse illis temporibus probabiliter diciaut fcribi potuiffent. Vid. ejus annotata ad Eftheris adclitamenta.
III. NjEvi. (i) Baruch, qui non Babyloneni fed in yEgyptum fccontulit, Jer. XLlII. 6. teftatur, fe hunclibrum Babylone compofuiffe poft ever- fionem Hierofolymorum. c. I. 1. (2) Refert, Hie- rofolymam incenfamfuiffe, fceptrum tenente Je- chonia, aft iliud regnanteZedekia accidiffe, patet ex 2 Reg. XXIV. XXV. & Jer. LII. 11.12. (3) Prorketur, c. I. 3. 4. fe librum fuum legiffe, Je- chonia & populo toto, imo & potentioribus, filiis principum & fenioribus ad lectionem libri hujus audiendum coaclis, at quis credet, Babylonios permiffuros fuiffe, totum populum, feditionibus obnoxium, prope regem fuum in carcere deten- tum.cogi? & quis nefcit» quod populus Judaicus in Babylonia difperfus fuerit.? (4) Sacerdotibus Hierofolymam pecuniam miflam ait, utproctipti- vis Judaeis facrificia oiFerrent, c. 1.6. 10. tunctem- poris autem nec templum nec altare fuit. Conf. v. 1. c. II. 16. Thren. \L6.7. Interimhicliberje- cludignuseft, namftimulos additadpcenitentiam, modumqueejus, quantuminprimis adveramcor- dishumiliationem, exhibet, & inepiftoja Jeremise annexa idololatria graphice depingitur.
IV. Argvmentvm. Baruchepiftola, nomi- ne captivorum Judoeorum in Chaldcea, ad i!los, qui Hierofolymae degebant, mifla, & in omnibus conventibus facris, tk diebus feftis publice pvxlc- genda, Judaeos fratres fuosexcitat, proprium, & illorum, qui captivi in Chaldaea detinebantur, afrli£tum ftatum Deo fubmiffo animo notum fa- cere, ejusque finemferiis precibus impetrare, ex quo fimul fcopus hujus libri elucet.
L 5 V. Par-

/ . I
170 Pars I. Sea. II. Membr. VI.
V. Partitio. Comprehendit haec epiftola poft exordium, c. I. i-io.
I. excitationem ad preces ad Deutn fundendas,
V. I 1-12.
II. precesipfas f deprecationem. c. I. if-V. i-fift.
VI. Appendix. Illa eftepiftola a Jeremia ad Judseos in Chaldaea mifFa, in plerisque codicibus fextum libri Baruchi caput conftituens, & conti- nens inve£tivam in idololatriam, & cultus unici Dei commendationem. Jeremiam vero prophe- tam aucloremnon efTe, &exindepatet, quodnon ebraeo, fedgrsecoidiomate fcripta, quo, cur Jere- mias ufus fit,nulla, ne probabilis quidem ratio reddi poteft.
MEMBRVM VI
DE LIBRO L MACCABiEORVM.
I. Inscriptio. l\h eft Mcut>tctl3Mm appel- latur autem liber Maccabaeorum, quia res geftas Jude Maccabai , ipfiusque fuccefTorum, qui fra- tres ejus fuerunt, defcribit. Ceffit quidem &his inter Chriftianos cognomen Maccabsei, quod au- tem folus Judas ob fortitudiuem fuam MACCA- B/EVS cognominatus fuerit, patet ex i Maccab. II. 4. & ex teftimonio JOSEPHI Antiqv. 'Jud. L. XII. c VIII. p. m. 410. Nec obftat liber Maccabaeorurn, quem confignavit Jofephus, nam EVSEBIVS H. E> L. III. c. X. .Jofepbus, inquit, elaboravit opufculum , qu&d a nonnullis Maccabai- twn infcriptum cfl, eoquod certaminacontineat He- brmrum quoriindam-, qui, ut in Maccab<eorumlibris proditum eft,pro divinoNuminiscultufortiterpro-
pugnarunt.

Dc libro I. Maccabacorum.
pvgnarunt. Tribuitur quoque in libro Jofephi, cujusmentiofacla, aliis nomen Maccabaei, non au- tem in textu graeco, fed tantum in verfione Jatina. Reliqui, qui ad familiam Mattathjae pertinuerunt, D^30i>H CkafchmonfiifXsxHafmontzi, i.e.viriprinci' pes &optimates diclifunt. Nomcn Maccabrfi com- pofitumeiTevideturex HDD & -3 permeeft plaga, live percuflio Judaeorum apoftatarum & gentium Judaeis infeftarum ; aliis autem eft profternens ab arabico vel iOS. Simt, qui putant, vexillis loco tefierae militaris infertam fuifle vocem "CDO perliterasinitialesexExod. XV. 11. contracb.m,at alii adftruunt, vexilloJudaeleonemintextumfuiiTe.
II. AvCTOR. Probabiliter pontifex aliquis, autfacerdosadHafmonaeorum familiam pertinens hunc librum confignavit, quod autem propheta non fuerit, ipfe innuit, fiquidem teftatur, illo, quo fcripfit, tempore, prophetas a Deo non amplius datos efle. c. IV. 4.6. IX. 27. XIV. 41.
III. LlNGVA , q\'A AB AVCTORE SCRI-
ptvs est HIERONYMVS in frol. ga- leato fpr<ef.inHbr.RegumT.WlOpp. p.i g.teftatur, hunc librum a fe hebraice (i. e dialeclo, quae eo tempore inter Judaeos recepta, & fyro- chaldaica fuit) vifum fuifle, illa vero editio noftram aetatem non attigit. Exftat verfio fyriaca.
IV. N/evi. (1) Alexander M. regnum fuum divififle dicitur inter miniftros, cl. 6. 7. qux di- vifio neutiquam ab Alexandro, fed a fuccefibribus inftitutaeft. (2) Refertur c.I.n. quod Antiochus Epiphanes anno Graecorum ig^.inGraeciaregna- verit, aftamorte Alexandriadmitium usqueregni AntiochianniCXLVMI.nuxerunt Vid.p71.& "73. (3)Narraturc.VIIl.7 (graec.)S.T ^.i6.RomanosAntio-
chum

172
Pars I. SecL II. Membr. VI.
chum M.vivumcepiflb, regioneslndorum, Medo- rum & Lydorum eidem ereptas Evmeni dedifle, Romaefenatores 320. deftatureipublicae confuluis- fe,unique confuli fummam rerum demandatam efle, quae fingula a veritate hiftorica alieniffima funt. (4) Laudatur factum Eleazari, c. Vl.43.fqq quod tamen ex ambitione vana promanavit, & ab Avjoxetfta, non procul remotum fuit. Interim ta- men hic liber eft lectu digniflimus, &plurimum confert ad intelligendam prophetiam Danieiis, quae legitur c. IX.
V. Argvmentvm. Defcribitur hiftoria XXXIV. annorum, quae tradit res a Judaejusque fratribus fub fex Syriaeregibusgeftas. Annivero numerantur fecundum epocham Seleucidarum, quse incidit in annum M. 3694- Vid. p.71.
VI. Scopvs. Docere, quod Deus nondeferat fibi confidentes, fedillosin omnibus afflictionibus & anguftiis juvet, & parva manu magnas hoftium copias poflit profligare.
VII. Tabvla chronologica libri
t. ET 11. MaCCABjEORVM,
A.M.
3(594
Seleucui Nicanor anno primo Olymp. CXVII. (vid. DIOD. SICVLI Bibl. Hiftor. L. XIX. p. 717. & 117.) qui refpondet A. M. 3694. Babylonem recuperat, & poftea regnat A. XXXII. vid. VSSERII annalesp. 2.53.acabhoc anno efocha Scleucidarum , feu regni Gr&corum in libris Maccabaicis obfervata, initium capit. Inchoat autem hanc a:ram auftor libri I. Maccabscor. a -vcre f.mcnfe Nifan,a quo incipit Iegalis- Hebrseorum annus, Exod. XII. ». praxeptus, (conf. Efth. III. 7.) & auclor II. jibi Maccab. ac Jofephus juxta confvetum morem ab aurwnne anni U. C. 442. currente anno primo Olympiadis 117. xftatehujus anni incccptx. Vid. CAM.de SYLVESTRIS Chron.'
A.
Seleuc. 1
A.ab U.C. 44*
P- 69.

De libro I. & II. Macc*6aeorum. 173
A.M.
p. 69. Novus anmis & epocha Syro-Macedo num Lipf. 1696. p. 7'. 75- & VSSERII An- nales p. itf.
3725 Antiochus Soter fuccedit & regnat A. XIX. Vid.
EVSEBII Chronic. p. ni. JJs 3744 Antiochus II. Theus incipit & regnat A. XV
Vid. EVSEBII Chron. I. c 3759 Seleucus II. Cailinicns fuccedit & imperat A.XX
Vid. EVSEBII Chrcn. 1. c. 3779 Seleucus III. Ceraunus incipit & regnat A. III.
Vid. EVSEBII Chron. p. 3« 3732 Antiochus III. Magnus iuccedit & regnat A.
XXXVI. Vid. EVSEBII Chron. 1. c. 3818 SeUucus IV. l'hilopntor incipit & regnat A. XII Vid. EVSE13II Chrcm. 1. c.
Initium libri II. Maccabseorum.
3829 Seleucus niittit Heliotiorum Hierofolyniam ad di ripienduni temphnn. % Macc. III. 1. fqq.
3830 Anttochus IV. Epiphanes Antiochi M. fiiiuslucce- dit anno regni Grxcorum 137. 1 Macc. 1.11. & regnat A. XII. c. VI. >6. Vid. EVSEBII Chron. p. 36.
Initium Iibri I. Maccabxorum. 583<5 Antiochus eX-jEgypto reverfus, fnnt in Hicro- [olymitanos, $> temflum Jfo/iat, illudque ma- ctatione porcoruin profanum reddit, anno ■rtz Seleucid. 143. I Macc. I. 17. fqq. 3838 Amiochue anno Seleucid. 14; . omnibus gen- tibus fibi fubjeclis imperat eundem cuhum, nimirum Gracttnicum, 1 Macc. I. 45. fqq. & exftruitur abominatio defolationis, five abaptinaridum Jovis Olympii idolum fuper al- tare, & in civitatibus arx eriguntur. v. 57.
ft N- ,
Mattathias, Jjddx Maccabaei paterinfurgit con- tra Antiochtim Epiphanem, Apopulo prxeft annum I. 1 Macc. II. 1. fqq. coll. c. I. 57. & II. 70.
Judas Mattathiac fuccedit, iMacc. II. 70. III. !• & regnat A. Vl.Vid. VSSERII Aimal. p. 347. Antiochus in Perfidem proficifcitur, L\pa regni adminiftratore relicro, cum mandato de Judxis delendis. 1 Macc. III. 27-39. Judas templuin cum urbe receptum repurgat, & Deo denuo dicat. 1 Macc. IV. 36. fqq. 52. Antiochus V. Eupator fuccedit, & regnat A. II. I Macc.VI. 16. fqq. Vid. JOSEPHlAntiav.Jud,
Selc
3S39 3840
3841 3841
31 51 66
86
89
I2 S 13«
»37
»43 14 ■
146
»47
148
145
L. XII.

174 Pars % Seft. II, Membr. VI.
L. XU. c.XVI. p. m/411. &4Z2.&EVSEBII Chron. p. 38. Judas arcem Hierofolyma» obfidione cingit, at novi rcgis adventu, irrito incepto abfce- dere cogitur. i Macc. VI. 20. 32. Hicce annus fuit Sabbaticus. 1 Macc. VI. 49. 53. coll. v. 20. & c. VII. 1. Demetrius Soter SeleuciPhilopatoris filius, incipit tfcregnat A. XI. 1 Macc. VII. /. fqq. Vid. JOSE- YHIA.J. L.XUI. c. V. p. 432. EVSEBII Chron. p. 38. Nicanor, Demetrii dux in Judseam venit, & cum Juda congreflus, una cum cxercitu perit. I Macc. VII. 25. fqq. 43. fqq. coll. c. IX. 3. Finis libri II. Maccab;eorum, defcribentis hiftoriam XV. annorum. Jtuias auditisRomanorum rebus priclare geftis, fatdus cum illis init. [ Macc. VIII. I. fqq. Judas Bachidem, a Demetrio validis cumco- piis milTum, exigua manu aggreditur , at multitudine circumventus, & a fuis defcrtus, fortiter occumbit. i Macc. IX. 1. 2. 3. fqq. Jonathan fratri Judxinducatufuccedit, 1 Macc. IX. a8. fqq. & prxeft A. XVII. Vid. JOSEPHl J. L. XIII. c. XI. p. 446. VSSERII Aqnal. p. 3<S»-
Alcimus prscipit deftrui muros domus fanftae
- interioris, 1 Macc. IX. J4. & morbo corre- ptus, diem fuum obit. v. 55.
Alexander Veles f Bala , Antiochi Epiphanis filius, occupatPtolemaidam. iMacc.X. i.fqq. Alexander victo occifoque Demetrio occupat regnum, illudque tenet A. V. ac Ptolonni Philometoris regis ^Egvptii, filiam uxorem ducit. 1MaccX.48.fqq. 17. fqq. Vid. JOSEPHI A. 3. L. XIII. c. VUI. p. 437.
Hic annus numeratur primus regni Alexandri.
Demetrius, Deiiietriifilins, accepris mnltismer- cenariis militibus, ab infula Creta folvens, trajicit in Ciliciam, cujus rei nuncio Ale- xander valdecontriftatur. 1 Macc. X. 67«fqq. Vid. JOSEPHI A. J. L. XIII. c. VIII. p. 4«- Ptolomaeus cum ingenti exercitu in Syriam venit, fpecie quidem ut Alexandro prxfto effet, revera autem regnum ejus occupatu- rus. Uxorem quoque ejus Cleopatram, filiam fuam, Alexandro eripit, eandemque
A. Seleuc.
Demetrio

De libro I. & II. Maccaba-orum.
175
Demetrio Nicanori collocar. I Macc. XI. 1. fqq. Vid. JOSEPHI A. .7. 1. c Demetrins II. Nicanor, incipit reghare. 1 Macc.
XI. 19. fqq.
Simon Jonathani fuccedit. 1 Macc. XIII. 1. fqq Vid. JOSEPHI A. 7.L. XIII.C.XI.P.444.&446. & regnat A. VIII. VSSERII Annal. p. 3*8. "ryphon regnum occupgt, 1 Macc. XIII. 31. & regnat A. III. Vid. J0SEPHL4. Jitd. L. XIII. c.
XII. p. 447- . . . ,. r
Simon pnmo annoregiminis iuijummus Jacer- dos dicitur, dux&ptnceps Judaeorum, iMacc.
XIII. 41. 42. JOSEPHI A. J. L. XIII. c. XI. p. 445. & deinde populum regit A. VII. ex quo autem Jonathani fucceflit, Judxse prx- fuit A. VIII. Vid. JOSEPHI A. .7. L. XIII. e.
XIV. p. 448.
Antiochus Sidetes , Demetrii filius, incipit regna-
re. 1 Macc. XV. 1. 10. fqq. Johannes Hyrcanus Simoni fuccedit, I Macc, XVI. 1. fqq. *i. fqq. & impcrat A. XXXI. tefte JOSEPHO^.J.L. XIII. c. XVIII. p. 45 4. L. XX. c, VIII. p. 701. Hic definitliber primus Maccabxorum, hifto- riam annorum XXXIV. complexus, quam Jofephus deinde continuat. Arijiobulus, regio titulo fumto, regnat A. I. Vid.JOSEPHI^. L.XIII. c. XIX. p. 455. L. XX. c. VIII. p. 701. Alexander Jann&us, Ariftobuli frater, fuccedit, & diem fuum obit anno regni fui XXVII f. annis XXVI. expletis. JOSEPH. A. J. L XIII. c. XXIII. p. 4«3. Alexandra regni fumit gubernacula, & regnat A.IX. Vid.JOSEPHI A. ,7. L. XIII. c.XXIV. p. 465. L. XX. c VIII. p. 701. Hyrcanus, qui per omneilludtempus pontifica- tumtenuit, quoAlexandra regimini prxfuit fub initium hujus anni in pontificatu confir- matur, Hortenfio, & MetelloCretico CofT. JOSEPH. A. .7. L. XX. c. VIII. p. 701. L. XIV. c. I. p. 45g. qui eft A. U. C. 685- Vid. CAM. de STLVESTRIS Chronol. p. 236 Arifiobulus autem, frater Hyrcani, quiftatim pcft mortem Alexandrx regniim occupave- rat, victo Hyrcano illum ad privatam redi-
A.
Seleuc.
gii

176 Parsl. Se&II. Mcmbr. VI.
A.M.
3943
3966
3969
4002
gitvitam, Vid. JOSEPHI A. J. . c. & regnat A. VI. & menf. VI. H. PRIDEAVX Connex. V. & N. T. P. II. p. 501. fqq.
Pompejm, Hierofolyma,tempore magni Hebraeo- rum jejunii, menfe Tifri, qui noftro Se- ptembri refpondet, cxpugnata , Hyrcano Pontificatum reddit, Tullio Cicerone & C. Antonio Coif. tefte JOSEPHO A. J. L. XIV. c. VIII. p. 474. qui eft A. U. C. 691, vid. CAM. de STL VESTRIS Chron. p. 236.
Poftqnam Hyrcanus usque in A. XXIV. Ponti- ficatui praefuit, Antigonus ope Parthorum regno potitur, & illud tenet A. III. & menf. III. JOSEPH.^.J. L. XX. c. VIII. p.701. L. XIV.c.XXIV.p.4S<4.fqq. Herodesnutem Romam adit , & a Romanis rex declaratur Domitio Calvino, & L. Afinio Pollionc Coff. tefte JOSEPHO A. .7. L. XIV. c. XXVI. p. 499. qui eft A. U. C. 714. Vid. CAM. (U STLVE- STIUS Chron. p. 260.
Herodes expugnata Hierofolyma, regnumoccu- pat, M. Agrippa, & Canidio Gallo CoIT. tefte JOSEPHO A. J. L. XIV. c. XXVlII p.jo7.quieftA.U.C.7i7. Vid. CAM.de STL. VESTRISChron.l. c. CaptaautemeftHiero folyma tcfte JOSEPHO 1. c. eodem die, qua antc annos XXVII. a Pompejo expugnata eft, ex quo Jofephi teftimonio liquido conftat, quod annos incompletos velut duos integros fupputet, five, quod velut annuni integrum numeret & eum, quo aliquid fieri ccepit, & eum, quo id fieri defiit, quascumque tatt dem primi anni pars tranfiilTet, & ultuni fupereffet, nam Pompejus Hierofolymam ex- pugnavit A.U. C. 691. Vid. CAM.dcSTLVE- SIRIS Chronol. p. 82. 9%. fqq.
Hero-des diem fuum obit, port detrufuni regno Antigonum anno XXXIV. ex quo autem a Ro- jnanis rex declaratus eft, anno XXXVII. tefte JOSEPHO A. ,J. L. XVII. c. X. p. 599. Intelligitvero Jofephus more confveto annos non completos, fed incompletos, f. A.U. C. 714. & 750. quilicetincompleti, tamenvelut duosannosintegrosfupputat, qnare, fiannis U. C. 714. & 750. incompletis anni XXXV. adduntur, exfurgit fumma annorumXXXVII. quos Jofephus abillo tempore, quo Herodes
A. Seleuc.
110
A.ah U.C.
691
173
7'4
276
7i7
309
750
rcx
\

<
Dc libro ti & II. Maecabsorum. 177
A.M,
rex creatus eft, usquc ad niortem ejus nu merat. Qiiod autem Herodes hoc anno niortuiis fit, hoc qnoque modo probari po teft: JOSEFHVS A. J L.XX.c.VIII p.701. funt, inqvit, qui ab Hcrodis principatu usque in diem, quo templum & urbs incendente Tito con- flagravit, pontifkatum geffcrunt, in uni-verfum numero viginti olio, tcmfusque corum facerdotii centftm armi & fcptem infuper. Quum vero evcrfio Hierofolymorum fub Tito, annoU. C. 8»s. acciderit, vid. Tab. Chronol. N. T. P. II. N. XIX. & Herodes A. U. C. 717. re- gnum adeptus fit, & Jofephus annos incom- pletos pro completis habeat, neceflarioindc feqvitur, Herodem A. U. C. 7*0. vita ex- ceflifle, fi enim anno U. C. 717. adduntur 106. anni completi, exfurgit numerus 813. annorum.
Si quis ffutem fcire cupiat, qna Olympiade hoc, velilludacciderit, de A.M. fubtrahat 32.2,(5. refiduum dividatper 4. Quotus eft Olympiaselapfa, fi nihil remanet, eftannus primus illius Olympiadis quam quotus indicat, fi 1. remanet, annus fecundus, fi a. annus tertius, li 3. annus quartus.
VIII. Partitio. Defcribuntur res geftae
I. Mattathiae. c. I. II.
II. Judae Maccabaci. c. III-VIII. 1 -27.
III. Jonathanis. c. VIII. 28-32,-XII. i-fin.
IV. Simonis. c. XIII-XVI.
IX. CONTINVATIO RERVM, QVJE HOC LI- CRO EXPONVNTVR. Traditurhaecin iibroIV. Maccabaeorum, qui enarrat hiftoriam XXXI. an- norum, fiftentem nobis res geftas ffobatmis, afub aclo Hyrcano, Hyrcani cognominati.
A. ,'A.ab Seleuc. U.C.
1
M
MEM-

178 Pars I. $m II. Membr. VII. /
MEMBKVM VII.
DE LIBRO IL MACCABiEORVM.
I. InscRiptio. MeutKit&ouav /3 infcribitur. Continuat vero neutiquam hiftoriam in libro primodefcriptam,fed traditcapp.ni.IV. V.omiffam, & hanc antecedentem, repetitis quibusdam hifto- riis, quae libro primo funt expofitae.
II. AVCTOR. Anonymus quidam, cx Jafonis cujusdam, Judaei Cyrenaei, fcripto, hiinc librum confecit, c. II. 24. exceptis binis epiftolis pfae- miffis, quas defumfit autex Archivis AJexandrinae Synagogse, aut ex Caliinico Sutorio. Quod au- tem auctor inter viros 6eo7rvev<me neutiquam refe- rendusfit, extra dubicationis aleam ponturh eft, nam non majorem humana librofuo audoritatem tribuit, % Macc. II. 31. de difficultate operis, in iibro cxaliorumfcriptis colligendo, conqueritur, v, 2f- 28. & veniam mendarurn, fi quae fint forte, a le- cloribus petit. c. XV. 39.40. conf. N. IV.
III. Ungva originalis. Scriptus eft Iin- gva non hebraica, fed graca. HIERONYMVS pr<ef. in libr. Regum T. III. Opp. p. m. 13. Macca- b<eornm, inquit, librum primum hebraicum reperi, fecundus grxcus eft, quod ex ipfa quoque phrafi probari poteft. Exftat verfio fyriaca & arabica.
IV. NjEVI. (i) Refert narrationes fabulis pro- ximas. c. I. iX. fqq. II. f. III. %f. 26. (2) Laudat avjoxetftcLv Razise. c. XIV. 37. fqq. (0 Contradi- cit libris canonicis. Vid. c. II. f-g. coll. jer. III. 16. c. I. 18. coll. Efr. III. 2. 3. ex quo Joco conftat, quod templum a Zorobabele & Jofua priusaedin- catum fuit, quam Nehemias judsam adiit, &
cl

De libro II. Maccabaeorum.
c. 1.13. coll. Dan, VIII. rji quo loco prsedicitur, Antiochum fine manu iri fraclum, quod etiam tefte auctore libri I, Macc. evenit. ( + ) Perhibec c X. 3. templum poft biennium purgatum eile, aftfachimhoceftanno tertio, teftibus JOSEPHO & EVSEBIO. (0 Refert & laudat c. XII. 43-46. quod Judas pro morcuis, & quidem pro iis, qui fe idololatriae ac facrilegiicrimine polIuerant,ora- verit, & expiationem fecerit, ut a peccato libe- rarentur, poft mortem vero nulla eft expiatio & peccatorumremiffio. Quamvis autem tam larga naevorumfegesinhoc librodeprehendatur, tameri apud Pontificios maximam obtinuit au&oritatem, ac acerrimo ftudio ab ipfis defenditur, cujus ra- tionem adfequi nulla opus eft divinatione, nam afTeruntexhocIibro, promortuisefieorandum, & facrihcium offerendum, quod maximumillis parit lucrum. Nos hunc librum prcecipue aeftimamus ob teftimonia egregia de futura univerfali refur- recYionemortuorum, namhazc nosdocent, eccle- fiam Judaicam illam credidilfe,
V. LOCA, QVJE CONTRADIC VNT LlBRO
I. Maccab, Deprchendimus contradiclio- nem in relatione de morte Antiochi, c L 13. fqq. coll. 1 Macc. VI. 8. fqq. de tempore occifi Judae, c. I. to. colL i.Macc. IX. 3. de numero occiforum in oblidione Bethfurae. c. XI. XIII. coll. 1 Macc. VI.
VI. Argvmentvm. Tradithiftoriam apri- mo anno Seleuci Philopatoris, usque ad interfe- ctionem Nicanoris, quae contigitanno JudaeMac- cabci fexto. c. III. 3. c. XV. 3 8- coll. 1 Macc. VIL. 47.
VH. Scopvs. Ille eft idem, ac libri primi.
VIII. PARTITIO. Traditur
M % I. Epi-

180 Parsl. Sedt.II. Membr. VLII.
I. Epiftolagemina invitatoriaJudseorumHierofo- lymitanorum ad Judseos in ,/Egypto. c. I. II. i-ro.
II Epitome e Jafonis hiftoria. v. 20-XI. i-fin. III' Hiftoria Judoe, e Callinico, autalio fcriptore, contradta. c. XII-XV.
MEMBRVM VIII.
DE LIBRO m. MACCABiEORVM.
I. INSCRIPTIO. Illa eft MuzKetficuuv yi nppel- latur autem liber Maccabseorum tantum a cogna- tione materiae, quae in libris Maccabseorum con- tinetur, f quia heroes, de quibus in hoc libro agitur, nonminusfeconftantes&cordatos, quam Juda fratresque ejus, in adferendo Dei cultu & honore prseftiterunt; enarrantur enim res, quae L. circiter annis ante Judae Maccabaeitempora ge- ftse funt. Quse cum ita fint,liber hxcterth/s primo,/*?- cundus fecundo, Scprimus tertio Ioco ponendus eft.
II. LlNGVA ORIGINALIS. Confignatuseftab auclore lingva grteca. Exftat verfio fyriaca, non autem latina antiqua, & haec eft ratio, ob quam ecclefia Romana hunc librum ceteris non adjecit.
III. Avctor. De eo nihil certi conftat, qui. dam ex didionis fimilitudine Pbiloncm juniorem conftituerunt auctorem.
IV. Argvmentvm. Defcribitur anguftia & liberatioJudxorumiEgyptiacorum fubPtolomceo Philopatore, qui rvyxeovqv habuit AntiochumM, patrem Seleuci Sc Antiochi illuftris.
MEM-
j

Mcmbr.IX. deadditamentis Ertherac. l8l
MEMBR VM IX.
DE ADDITAMENTIS ESTHERJE.
I. Avctor. Scriptorvideturhellenifta aliquis, flve Judaeus profelytus, fedincertaecetatis, recen- tioris tamen, quandoquidem c. V. 1, rlt mentio Ptolomcei & Cleopacrae.
II. LlNGVA, Q.VA SCRIPTVS EST. Hiero- nymi aetate tantum graeca editio exftitit. Vid. ejus prtef. in lihr. Efther.
III. Loca, oym contradicvnt libro CANONICO EsTHER^E. Contradiciturhuic libro inrelatione de marito Eftberte ; c.I. j. (germ.) coll. Efth. I. i. de Mardochieo, nam c. I. 3. defcri- bitur tanquam jam anno fecundo Artaxerxis in ejus aula celebris & inclytus, in libro Eftherae autem c. I inducitur tanquam privatus & obfcu- rus; de anno deteclarum regi a Mardochxoinjidia- rum\ c I. 1. & II. 2. coll. Efth. II. 16. de tempore 3 quoprcemium Mardoch&o a rege datum eft; c. II. <p. fcbfl» Efth. VI. 3. de caufa odii Hamanis adverfus Mardochzum; c. II. 6. coll. Efth. III. f. & dtdie exitio ,*f/(d<eorum deftinato; c. III. 6. coll. Efth. 111. 13. & VIII. 12. Quamvis vero ha^c addirsmenta libro canonico Efthera: contradicant, & nMelito- ne, Athat/ajio, Gregorio Nazianzeno aliisquere- jecla iint, tamen a Pontificiis in numerum iibrorum canonicorum referuntur.
IV. Argvmentvm, Continetfpecialem non- nullorum enarrationem, quse in libro Eftherae tantum generatim commemorata funt, additis paflim fktionibus; nimirum defcribit fomnium & indicium regi de proditoribus factumj decretum
M 3 Arta-

182 Pars % Secl II. Membr. X.
Artaxerxis adverfus Judseos cditum , iamenta Eftherje,preces ejus adDeum fufas, aditumquead regem & decretum Artaxerxis projudseis fervandis.
V. Scopvs. Auctor veram in libello Eftherac contentam fupplere & ornare voluit» quod autem infelici fucceflu pra?ftitit.
VI. P ARTITIO. Defcribitur in hoc libro
I. Epiftola regis Artaxerxis contra Judasos. c. I.
II. Preces Mardochsi, totiuslfraelis & Efth.c, ll.III.
III. Aditus reginaeEftherae ad regem. c. IV,
IV. Regis epiftola de fefto Purim. c. V.
V. Defcript. fomniMard. ejusdemqueexplic. c.VI.
MEMBRVM X.
DE HISTORIA SVSANNiE.
I. Inscriptio. Illaeft Grneciszno-ctwa,, in ver- fione vero latina vulgata cap. XIII, Danielis infcribi- tur. Sufanna denotat lilittm, vel roJa?n, aut l&titiam.
II. Avctor, A veteribus hiftoria Sufannac, Belis & draconis accepta fertur cuidam Habacuco ben Jefu, ex tribu Levi, ■
III. LiNGVA ORIGINALIS. Scripta eft lingva nonhebraica, fed#r<?<:<2, nam ORIGENES in L. de oratione^ & HIERONYMVS in prxf. ad Dan. de additamentis Danielis teftantur, hebraice illa nunquam exftitifle; &quod hxc hiftoria primum graece prodierit, patet quoque ex paronomafia vocum ar%ivov & rjQtfiuv v. 5 5- Wfiyp? & FfKW v. sg. f9. Exftat verfio fyriaca & arabica.
IV. Argvmentvm. Suiannse, uxorisJoja- kimi, pudicitia, occafionelotionis aduobus impu- dicis presbyteris in periculum adduch, viclrix exftitit, & primum quidemin hortoacfolitudine;
deinde

Membr.XI. dchiftor. Belis & draconisBabyl. l83
deinde vero, cum piamatrona poft accufationem & damnationem ad fupplicium eflet rapta, opera Danielis in publico judicio, cum eventu judiciiin accufatores devoluti. Non autem verofimile vi- detur, veram effe hiftoriam, quis enim credere poteft, Judosos in captivitate fuai & quidem fta- timfubiilius initium, quae Danielis juventus in- dicat, habuifle magiftratus tales, qui capitalia po- tuerint agitare judicia; item, habuifle ampliora domicilia cum adjunctis hortis ad amcenitatem pa- ratis, & populumnontantumadfimplicem vocem Danielis 7ra.i^m commotum, fed etiamad tribu- nal regreflum efle, fenibus etiam illis populi judicibus nihil quicquam contradicentibus.
MEMBR VM XI.
DE HISTORIA BELIS ET DRA- CONIS RABYLONICI.
I. INSCRIPTIO. Illa Cft B^A Afctxcov, in editione vulgata conftituit cap. XiV. Danielis.
II. AvCTOR. Vid. Membr. X. N. II, p. ig2.
III. LlNGVA ORIGINALIS. Scripra eftiingva gneca. Exftat verfio fyriaca & arabica.
IV. ARGVJvientvm. Prtoris eft: Daniel regi Cyro facrificulorum . idolo Belis operantium, impofturas detegit, cum eventu interitus & exci- dii in impoftores iftos, & templum Bclis. Bel autem idem fignificat, quod ebraicum SjJD Dominus, & erat fimulacrum ex a?re conflatum; & pqflerioris argumentum eft: Daniel draconem, cui divinus proeftabatur cultus, deftruclurus, fau- cibus ejusplaccntam ingerit, efhcitque, ut impe- dita per eam refpiratione, medius crepet. Leo-
nibus

184 Pars £ Se(f *- Membr. XII.
nibus vero ideoobje£tus, alituraChabakuko, Da- nielis adverfariis in foveam deinde praecipitatis & difcerptis. Haec vero omnia inter fabulas eile re- ferenda, nemo fanae mentis, negabit.
MEMBRVM XII
DE PRECIBVS AZARLE, EJVS-
DEMOVE ET SOCIORVM HYMNO ,IN FORNACE IGNEO.
I. InscrIPTIO. Illa eft Gr&cis rav rgiav rreu- Jav aivea-tg, & hacc euvecris tertio Danielis capiti poft v. 23. annedti folet ineditionibusquibusdam.
II. Lingva originalis. Scripti funt hi libri lingva nonhebraica, fed graeca.
III. Argvmentvm. Azaria fuo&fociorum nomine confitetur peccata Ifraelitarum, petit, ut Deus populi fui tandem mifereatur, & infornace illaefiis una cum fociis confervatur, Chaldasi vero ignem augentes, aflamma interficiuntur; quo faclo Azaria ejusque focii celebrant Dei fapientiam, juftitiam, bonitatem & omnipotentiam, & heec omnia in rebus creatis confiderare nosdocent.
IV. Njevi. Quamvis hi hymni pulcherrimi fint, & fine aedificatione legi nequeant, tamen na*vos adfperfos habent, nam v. 1?. gr. v. 38. germ. negatur, Judaeis efle prophetas, cumtamen illo tempore Daniel &Ezechielin Chaldasaofficio prophctico functi fint, & v. 9. gr. 32. germ. rex Nebucadnezar vocatur a&xoc. Trov^ojctjos irafo, vrao-av Tfpi yyv, quae verc.imprecandi ratio a con- fvetudine precandi, fanu s Viris recepta, longiffi- me recedit.
MEM-

Membr. XIII. de orationc M.innffis. 185 MEMBRVM XIll.
DE ORATIONE MANASSIS.
Haec oratio rege ManafTe, per feriam poenitentiam animum a vitoc ante captivitatem ac~he, vitiis pur- gante, minime equidem indigna eft; cam tamen genuinam, &a Manaffe ipfo profeclam efle, nonfa- cile quis credet, nam latina a primo fui ortu exftitit.
AntiquifTimus, qui hujus orationis meminit, eit PSEVDO-CLEMENS L.II.Confl.Apofi. c. XXII. & foriitan ille ipfe hanc orationem confecit.
Occafionem illius concinnandae prsebuiiTe videtur 2 Par. XXXIII. rs.
MEMBR VM XIV.
DE LIBRO HL ESDRyE.
I. Inscriptio. Grcecis infcribitur Eo-fyag a\ & Latinis liber Efdra; tcrtius; eft autem illis primus Efdrz, quia rem ab akiori origine repetere vide- tur, &habentlibrumEfr£e canonicum, &Nehemio» in unum volumen compaclum pro fecundo; his vero eft te-rtius^quh librumEfdra; canonicum proprinw, & librum Nehemia; pro fecundo Efdroeagnofcunt.
II. Avctor. Non Efra, fed incertus aliquis hiftoriadacrxftudiofus, gnecsequelingva; peritus, hunclibrum ex libris Efrae', Nehemia:, Regum & Chronicorum compofuit.
III. LlNGVA, C;VA SCRIPTVS EST. Illa e{\gr<eca, &exftatverfiofyriaca. Germanice hunc librum LVTHERVS noluittransferre, &quajex- ftat auctorem habet CRAMERVM.
IV. NiEyi. Praeter fabulas infperfas talia con- tinet, qux libris canonicis contradicunt; vid. c I. 9. coll. f Par. XXXV. o c. H. 13. coll. Efr. I. 9. io. c V. p coll. Neli. XK, 10. quapropter neque a Pontificiis inter libros canonicos refertur.
N V, Tem.

Ig6 Membr. XV. de libro IV. Efdrae.
V. Tempvs,qvo scriptvs est. Proba- biliter poft temporaMalachiajliteris coniignatus eft.
VI. Argvmentvm. Hiftoriae quxdam de templi deftruclione&inftauratione, 2 ( Par.XXXV. XXXVI. & in libro Efrae defcriptae,' repetuntur, & nonnulk novae c. III. & IV. inferuntur.
MEMBRVM XV.
DE LIBRO IV. ESDRiE.
I. Avctor. Procul duDidescararus eftafadso ad Chriftum converfo» fed cabalifticis principiis dedito, & ad fabulas propendente, nam c. II. 47. & VII. 28- Jefu filii Dei mentionem facit, & quae c. VI. 49. & c. XIV. profert, funt fabulae talmudicae.
IILingva originalis. Scriptus eft lingva Ititindi &exftatverfio arabica, manu exarata, ala- tino exempSari valde difcrepans.
III. TEMPVS, QVO SCRIPTV5 est. Proba- biliter fecundo poft Chriftum feculo compofitus eft, nam in hoc libro paffim apparent veftigia Apocalypfeos Johannis.
IV. N/Evi. Illi praecipue deprehenduntur c.VI. 49. XIII. 12. i3«fqq- 42. XIV. t 1-13. 21. fqq.
V. Argvmentvm. Continet objurgationes populi immorigeri, promifliones ecclefiae gloriofae per doctrinam evangeliiChriftocomparandae, vi~ fiones mirificas, caufas malorum, quae Judaeos prerTerunt, fignaquefuturorum, formasque usque ad inftaurationem ecclefiae per Chriftum &confo- lationem piorum. Sive:abfoIviturdifputatione,cur ecdefiaDeitantamoIecalamitatum prematur, cum interea impii fioreant & dominentur, ad quam quseftionem refpondetur: fecuturumeiTejudiciura & poenas impiorum, & gloriam piorum.
<#> *%\>

JOH. HENR. DAN. MOLDENHAWERl
INTRODVCTIO
IN
LIBROS CANONICOS N O V I
TESTAMENTI,
ADVSVM
STVDIO SJE JVVENTVTIS.
REGIOMONTT, Opera & Impenfis Joh. Henk. Hartvngii. MDCCXXXXIIII.



SVMME REVEREND0 3
AMPLISSIMO
ATQVE
DOCTISSIMO DOMINO, DOMINO
MICHAELI ROLOFF,
S. S. THEOLOGLE DOCTORI,
S. R. MAJ. IN BORVSSIA A CONSILIIS
CONSISTORII, ET COLLEGII, OJOD RES PAVPERVM BEROLINI DIRIGIT,
MEMBRO GRAVISSIMO, ECCLESLE ADD.NICOLAIPRiEPOSITO
ET PASTORI LONGE MERITISSIMO ET FIDELISSIMO, EJVSDEMQVE DIOECESEOS ET GYMNASII
INSPECTORI SPECTATISSIMO,
THEOLOGO,
ET NOMINIS ET MERITORVM CELEBRITA-
TE PER CHRISTIANVM ORBEM
CLARISSIMO,

PATRONO AC FAVTORI
SVO iESTVMATISSIMO,
Introdvctionem hanc IN LIBROS NOVI TESTAM ENTI
CANONICOS
EO, Q.VO ^QVVM EST,
AFFECTV, CVM VOTO ARDENTISSIMO
PERENNIS FELIC ITATIS
DICAT ET ADDICIT AVCTOR.

VIR
SVMME REVERENDE,
AMPLISSIME
AT^VE
DOCTISSIME!
jtM-m $0$
^^^ff QvMrta fiP TVA peritia in TffSfkj^ rebns philologicis ; quanta ^^S^^ft TVA perfpicacia adpene-
. . -t J.
trandwn in intimos recejfus veritatum, quasfiftunthibri Sacri Veteris ZfNovi Teftamenti; quantaqne TVA foli- citudo de nucleo Sacra Scripturaguftando, aliisque ojferendo, nemofereeft, quem lateat. Quot quantaque autemfmt TVA . , merita

merita in res Academicas , SchoJafticas & Ecdefiafticas, tum in omnibus fceptro Bonijfiaco fubjeffis, tum inprimis noftris quoque terris; & qiiam JoUcitus fueris de promovenda tum eruditione, tumviva JESV CHRISTI cognitione, in qua, pronuntianie Servatorenoflro, vita ater- na efifitafutura illa magna ths aiiokaat^eqs dies unicuique ob oculos ponet; quapro- pter ab enarratione illormn abftineo, pra- cipue cum perfvafum habeam, quod, fi in laudes TVAS excurrerem, molefiiam TIBI creaturus effem. Cumquepraterea favor TVVS inme exifiatmaximus, ani~ mumquc meum occupatumteneat, gratam illius memoriam & publice tefiari, non potui, quin TVO, VIR SVMME REVERENDE/ Nomini, hancalte- ram IntroduVtmiis in Libros Sacros Ve- teris & Novi Teftamenti partem infcri-
bcrem. Quemadmodum autem ratiofies
gra-

gravijjima me adegerwit, has luciibratio- nes TIBIdicare, ita quoque fpero,fore, ut easdemferenafronte fufcipias. Nam pandunt viam adreffeintelligenda ea, qua Supremum Numen Evangelijlis & Apofto- lis infpiravit, per eosdem promulgavit, £f mirabiliter confervavit, quibusque de- le&aris ; imo a me confignatafunt in ufmn ftudiofa juventutis, quam TIBI eo magis cura cordiqueeffe, certum exploratumque habeo, quo magisfalus quoque aliorum in- mimerorum inde dependet, quando illa ani- mum veritatibus revelatis &r cwleftibus in- de aprimisAcademia annisprobe imbutum accipit. NuIIus dubito, TE MisperkBis multa addenda & emendanda deprehenfu- rum ejje, qua Ji mecinn communicare vo- lueris, novobeneficio TIBImeobligaturus ejjes. Deum vero, cui fervis, quemque propitium habes, ardentijfimis precibus oro, ut TEin feram usque atatemincolu-
mem

memfofipitemque confiervet, in dies uberiori gratiajita menfura TEimpleat, mentem in Jefiwn Chriflum conflanter defixam, firmi- tudinemque animi, impedimentis & cala- mitatilmsfranginefciam, TIBI minquam non confiervet, conatusque TVOS,gloriam Jefiu Cbrifti homi?iumque fialutem ater- nampromovendamfipirantes ,fiec/mdet, ut aliquando opimaprada onuftus coram Jefiu Chrifto, TVISdeliciis, comparere pojfis. Id quodfincero animo vovet
SVMME REVERENDI
NOMINISTVI
Babam Regiomonti,
Sexu Non. Oci. mdccxxxxuii.
Cultor & amutor
finctrui • .
Joh, Henr.Dan. Moldenbawr.

PARS II.
DE
LIBRIS CANONICIS
NOVI TEST AMENTI,
|B E fin i tio. Libri Canonici N. T. & funt illi libri, qui pofi Chriflum na- Tum a viris 9eo7rveu<rois confignati, & ad perpetuam fidei &mcrum normam deftinati, ac ecclejitc traditi func.
II. TlTVLVS LlBRORVM CANONICORVM
N. T. Infcribitur complexus horum librorum H KAINH AIA0HKH, Novum Teftamentum, feu fcedus aut padum, &probabiliter a Patribus poft tempora apoftolorum, ex i Cor. III. 6. & 14. de- fumtus eft. Illum jam feculo II. in ufu fuifle, ex CLEMENTIS Al^xanurini Paedag. L. I. p. m. ni conftat.
III. Ratio Appellationis. Vocantur
, libri canonici, quia fidei morumque noftrorum immotum canonem f. regidamconftxmxxm: & No- vum Teftamentum, quiaillotemporelitterisexarati funt, quo nova jam difpojitio fozconomia divina in ecclefia Dei viguit.
IV. Index Ltbrorvm canonicorvm Novi Testamenti. Sunt nobis libri canonici N. T, Evangelium Matthai t Marci t
/ O Luca

188_ Pars H. ____.
Luc&tf $ohannis, Atla Apoflolorum,Epiftol<e Pauli adKomanos, I. & II. ad Corinthios , ad Galatas, ad Ephejios , ad Philippenjes, ad Colojfenfes I. & II. ad TheJJalonicenfes I. & II. ad 1imotheum y ad Ti- tum , adPhilemonem &adEbr<eos t Epijiolajacobit I. & II. Petri, I. ft mlll jfohannis, & Judz, ac Apocalypjis Johannis.
Quod autem fcripta haecadumimomniatfpnwtftvz ecclejia Chrifliana pro canonicis habka fint ? exte- ftimonio illorum Patrum, qui feculis prioribus floruerunt, &quorumauctoritasmagna eft, patet. Nam ORIGENES, ubi publicum ecclefiae iftius .aetatis judicium feqvitur homil. VII. in ijoj. p. m. 333. ATHANASIVS ingenuinoepiftoUXXXIX. fragmento , quod exftat in opp. ejus p. m. 38- HIE- RONYMVS in epiftola adPaulimtm, quse legitiir in opp. cjus T. III. p.m.7 AVGVSTlNVS L II. de dolf rinaChrtfliana c. VIII. T. III. opp p. m. 26. RVFINVS expof. in Svmb. Apoft. qua? habetur in Opp. HiERONYMI f. IV. p. m. 76. ATHANA- SlVSjiutior in Syn. S. Scriptur<c, quas inferta eft opp. Athanafii fenioris p. m. 5-9. Patres concilii Carthaginenjis III. can. 47. vide CARANZ/E fummain cwxk^Jiuv-.vw p m. i6f.eosdein iibros ceu genuinos recenfent, qui & 'mdie a nobis pro talibus agnofcuntur. Idem facit Ai/PHILOCHIVS in Jambis ad Seleucum, nili quod rercr*t, au&orita- tem canonicam Apocalypfeos a plerisque in du- bium vocari, in opp. p. m. 13 f.
Sed, inquit, apocaiypjin ab fohanne traditam
Quidam approbant, plerique notham pronunciant. EtGREGORIVS Nazianzenus T.II.p.m.9?. CY- RILLVSHierofolymitanusG?r^/; IV.p.m. ^%.Pa- tresqueconcilii Laodiceni can. ult. videCARANZ/E
fummam conciliorum p. m. 140. nihil de eanone noftro omittunc prater Apocalypfin Johannis.
De

de libris canonicis N. T.
189
De epiftote quidem ad Ebrteos, Jacobi, pofterioris Petri , fecund* cf tertice Johanms , Jucite bfapoca- lypjeos Johannis origine divina ad tempus a qui- busdam dubiratum eft, vid. EVSEBIVM H. E. L. II. c. XXIII. L. III c. III. & XXV. at non feculo II. fed III. & IV. Nam ex feculo.'II. ne quidein unus adduci poteft, qui au&oritatem canonicam horum librorum mdubium vocaverit,immo feculo ifto au6k>ritas canonica illorum fcriptorum agnita eft a CLEMENTE Alexandrino, tefte EVSEBIO H. E. L. VI. c. XIV. Epiftolam ad Ebneos pro canonica habuerunt CLEMENS Romanus in epift. ad Corinthios, ex editione Ittigii p. 7. 19.21. 33. 63. 73. & IREN/EVStefte EVSEBIO H.E L. V. c. XXVI. tkApocalypfin PAPIAS, (tefte AN- DREA Ccefareenfi in prtefationeadcommentarium fuper Apocalypfin.) JVSTINVS , MELITO, THEOPHILVS, IREN^VS&APOLLONIVS, tefte EVSEBIO H. E. L. IV. c. XVIII. c XXVL c. XXIV. L. V. c. VIII. c. XVIII.
Notatu quoque dignum eft teftimoniumTertullia- ni, Origenis, Hieronymi & Theodoreti; nam TERTVLLIANVS L. IV.contraMarcionemc. V. Habemus , inquit, Johannis alumnas ecclefas; nam etf apocaiypjin ejus Marcion refpuat, ordo tamen epifcoporum ad originem , i. e. tempora Jo- hannis recenfitus, in fobannem ftabit auclorem. ORIGENES apud EVSEBIVM H. E. L. VI. c. XXV. de epiftola ad Hebraeos verba faciens, Qua ecclcfia, ait, hanc epiftolam proPaulina habet, eo nomine laudetur, neque enim temere majores eam Pauli ejje tradiderunt. Et HIERONYMVS in epiftola ad Dardanum , quse exftat T. III. p. m„ 46. Illud, inquit, noflris dicendum eft: hanc epifto- lam, qu<e injcribitur ad Hebrxos, non folumab ec- ciefits Oriemis, fed\fjf ab omnibus retro eccle/ia-
O 2 fticis

190 Pars II.
fticis gnecijermonis fcriptoribus, quaji Pauli apo- ftoli fufcipi. - - Ouodjt eam latinorum confvetudo non recipit interfcripturas canonicas , necgr&corum quidem ecclejiee apocalypftn Johanms eadem liber- tate fujcipiunt, & tamen nos utraque fufcipimus, nequaquam hujus temporis conjvetudinem, fed vete- rum Jeriptorum autloritatem fequentes , qui ple- rumque utriusque abutuntur teftimoniis, non ut interdum de apocryphis jacere jolent. Et catalogo fcriptorum eccleftaft. T. I. Opp. p.m. 172. Epiftola JJudae auttoritatem vetuftate jam & ufu meruit. Ac THEODORETVS T. II. opp. p. 178. Nihil, inquit, jaciunt admirandum, qui morbo Arianico laborant , fi adverjum literas apoftolicas furiant, & epiftolam adHebraos a reliquisfepare?it,cf eam adiuterinam appellant. Oportebat autem ipfos, &fi nihilaliud, temporis quidem divtvrnitatem revereri, quo hanc epiflolam in ecclejiis perpetuc legerunt alumni veritatis; exquoenim literarum apoftolicarum fuerunt ecclejt£ participes, ex illo etiam epiftolte ad Eb)'<eos utilitatem percipiunt. Qvum enim non pojjent rejiftere iis, qu<e de unige- niti divinitate aperte ditla fuerant, aujt funt totam epiftolam ejicere.
Ex quibus teftimoniis liquet, quEenam fententia Patribus feculi II. inhseferit. Poftea autem de au&oritate canonica horum librorum dubitatio exorta eft, & quidem (i)quia nonnuili illorum a paucis tantum allegatifuerunt, quod fme dubio inde accidit, quia communicatio iilorum ferius faclaeft; (2) quia quirlam Patrumprocul abfue- runt ab iilis locis,-in quibus uvjoyfct<Ptt affervata fuht; (3) quia quibusdam non ltatim innotuijt, quod vere a viris Qto7rvtv<?oit profecti fint; (4) quia nonnulli putarunt, quosdam iilorum librorumfa- vere hserefibus ,tunc temporis dilTeminatis, & con-
tradicere

de Iibris cationicis N. T. 191
tradicere aliislibriscanonicis. Verofimilequoque eft, (f) Marcionitariim haerefin occafionem huic dubitationi dediffe. Nam ex TERTVLLIANI libro V. adverfus Marc. & ex EPIPHANII beref. XLII. L. I. T. III. p. m. 309. & 310. liquet, Mar- cionem ejusque difcipulos epiftolam Pauli ad Ebr£os y epiftoJas catbolicas & apocalypfin Johannis reje- ciiTe.
Quemadmodum vero nunquaminecclefia viri, hos libros pro infpiratis a Deo habentes, defuerunt, vide EVSEBII H. E. L. III. c. XXV. ita quoque rationibus dubitandi excuflis, wiiverfali confenfu omnes in nnmerum librorum a Deo infpiratorum relati funt. Haec autem quorundam Patrum du- bitatio argumento eft certiflimo, quam foliciti fuerint prifcoe ecclefice Chriftianae do&ores, ne fpurii libri accenferentur genuinis, five vere ca- nonicis, fed canon N. T. iilibatus fervaretur.
V. Veritas Histori;e , qym IN his Libris describitvr. Veramhanc effe hiftoriam, nemo fanae mentis negabit. Nam (1) hoftes acerrimi Chriftianae religionis, & Jud<si y qui traditiones maiorum fuorum fumma curacon- fervarunt, &ficdidti Etbnici, quifeculisprioribus vixerunt, tcftantur, JESVM tempore Tiberii, Romanorum imperatoris, vixifle, multa miracula patraffe, in Judaea doclrinam fuam propofuiffe, difcipulos multos habuiffe, fe Mefliam effe, per- hibuiffe, & Pontio Pilato procuratoris munus in Judaea gerente, cruci affixum, & vita privatum efle. (2) Libri hiconfignati&in vulgus editi funt, viventibus adhuc illis, quorum tempore hiftoria, quae in his libris narratur, contigifle perhibetur, & nemo, illam falfam effe, tunc teftatus eft. (3) Refertur haec hiftoriaa fummafidedignis %
O 3 qui

192
Pars II.
qui autteftes oculatifuerunt, aut ea, quaefcripfe- runt, a teftibus oculatis & fide dignis acceperunt, & in quos ne fufpicio quidem cadit, quod aliis impo- nere voluerint; nam nullum honorem, nullas diviti- as, nulla vitaehujuscommoda alia, nequeinfuturo feculo praemia ex mendacio exfpeclare poterant. (4) A variis quidem, &qui diverftslocis degerunt, hiftoria haec lkteris relata eft, attamennullus illo- rum alteri contradicit , fed amice inter fe confpi- rant; quse unus narrat, alter quoque refert. (?) Apoftoli aliique hanc hiftoriam in Judaea & toto terrarum 01 be publice pra:dicarunt, & omnes circumftantiae loquuntur , quod vera dixerint, nam non lucri & honoris caufa docuerunt, 1 Cor. IX. 14. if. 18. III. 13. 1 Theff. II. f-8. fed mani- bus viclum quaerentes, 1 ThefT II. 9. famem nihilominus fkfitim, jrigus nuditatem, % Cor.
XI. 17. contemtum £? ignominiam, 1 Cor. IV. 12. 13. divexationes carceres, 2 Cor. VI. f. Acl.
XII. z.vincula, Eph. III. 13. vulnera, Acl. V. 40. 2 Cor. XI. %<;. 8cmortem violentam, A<ft; VII. f6. XII. 2. 2 Tim IV. 6. tolerarunt, &quidem obdo- ctrinam, quam praedicarunt. (6) Innumeri omnis atatis, fexus & conditionis, vitaeque integri homi- nes huic hiftoriae fldem habuerunt, & pro illius veritate fumma cum conftantia intenfffimos cru- ctatus ipfamque mortem fuftinuerunt. Vera eft illa hiftoria, quae a nullo mortalium negari poteft, nifi indubiis veritatibus f. principiis fanae rationis contradicere velit: & talem eJTe illam, qus in his libris defcribitur, ex diclis conftat.
VI. Divina origo, & inde profluens ve- RITAS DoCTRiNiE quz in his libris tra- ditur. Sicuti hiftoria, quae in his libris narratur,
, vera eft, ita quoque doctrina, quam fiftunt, a Deo ortum trahit, proptereaque vera eft.
Nam

de libris canonicis N. T. 193
Nam (i)omnibus fulget charableribus divina re- velationis, qui P. I. Secl I. Num. III. p^z. enume- ratifunt. (2) Chriftus teftatuseft, fuam dociri- nam ejfe a Deo, Joh. XII. 49- & Chriftum vera di- xhTe, extra controverfiae aleam pofitum eft; nam in hujus rei fidem certiifimammulta&maximapa- travit miracula, Ikfutura contingentia praedixit. Matth. XXIII. 38- XXIV. 2. Quis vero ignorat, praediclionem futurorum contingentium, & pa- trationem miraculorumDeum agnofcereaucrorem, & Deum non mendacia, fed verttatem confirmare? imo Chriftus vere mortuus> triduo poft ir> vitam rediit, hancquefui refufcitationem, antemortem fuam, fignumconftituit, fuamdoclrinam eile divi- nam. Matth. XVI. 1-4. (3) Qui hos libros ccnfi- gnarunt, teftati funt, fe omnia a Deo accepiiTe. A& XV. 28. Rom. XV. 18. 19. 1 Cor. XI. 23. 1 TheiT II. 13. coll. Joh. XIV: 26. XVI. 13. conf. N. V. (4) Innumeri omnis ztatis & conditionis hominesprodivinitatehujusdoclrina?» ex interno Spiritus Sanctiteftimonio convicli, cruciatusacer- bijjtmos & mortem incredibili alacritate fubierunt. (f) Supematurali vi gaudet, homines caecos illu- minandt, mortuos vivos reddendi &c. Joh. VI. 63-68.1 Petr. I. 23. 1 Cor. I. & II. Rom. 1.16.
VII. ©EOriNETSTIA. LlBRORVM N. T, Hos libros immediata infpiratione confcriptos eiTe,,in aprico eft. Nam (1) per unclionem illam folemnem Pentecoftes fefto factam, apoftolis 9eo7rrev<ria co\- lataeft, & quamvis MARCVS & LVCAS in :iu- nierum apoftolorum nonreferendi fint, utriusque tamen hiftoria divinum nacla eft teftimonium, Marci nimirum a Petro, & Luca? a Paulo, qua- propter etiam a quibusdamveterum Evangelium Marci Erangelium Petri, & Evangelium Lucoe
O 4 Evan-

194 Pars II.
Evangelium Pauli appellatum eft. vide TERTVL- LIANVM L. IV. adverfus Marcionem c. V. & HIERONYMI catal. fcript. eccl. T. I. p.m. 169. Conf. Membr. H. N. II. (1) Seriptores teftantur, fe a Spiritu Sanclo aclos efie, Acl. XV. 28. Rom. XV. 18. 1 Theff II. 13. iique ipfi variis miraculis clari exftiterunt; at Deus Sanclillimus in favorem hominum, mendacia proferentium, miraculanon patrabit. (3) Illi, qui feculis prioribus vixerunt, hos libros fumma cum reverentia ac flde recepe- runt, receptosque profecuti funt, & illos cum libris V. T. in rebus fldei &vitsepro normaunica adhibuerunt, ceu ex hiftoria ecclefiaftica abunde conftat. (4) Scripta V. T Qeo7rvtv?ct efle, P. I. Sect.I. N.III.p. 2. & 3. eviclumdedimus, cum autemtefte Paulo, 2, Cor. III. 6-11. N. T. fuacovfa gloria mul- tum praecellat ^mkovuiv V. T. & in apoftolis longe major gratiae divinae menfura, & longe majora Spiritus Sancli fuerint dona, quanrin prophetis V. T. fequiturinde certillime, fcriptaapoftolorum N. 'f. eo magis ceu divina & a Deo infpirata agno- fcenda efTe.
VIII. LlNGVA, C^VA PRIMITVS SCRIPTI
svnt Libri N. T. Illa non eft hebraica fed grceca ; ufi autem funt.fcriptores librorum N. T.hac, non ilJa, quia tunc temporis ufus vulgaris lingvse hebraicae penitus, & fyro - chaldaicae extra Judaeam ac Babyloniam perierat, & lingva graeca non gentilibus modo, fed Judaeis etiam, immo omnibus fere orientalibus in ufu, & quafi verna- cula, & propterea accommodatior fuit, ad latius propagandum regnum Chrifti, ad cujus commu- nionem non folum lfraelitx-, fed & omnes alii populi vocandi erant. CICERO in Orationepro Archia: gr<eca inquit, inonmibusferegenubus le-
guntur

de libris canonicis N. T.
195
guntur» latina fuisfimbus, exiguis fane, continentur. Refertur quidem Act. XXI 40.&XXII. i.Paulum hebraica,_h. e. fyro - chaldaica dialeclo locutum efle; quodvero ideo faclum efle patet, quoniamju- dseos Palseftinos alloquebatur.qui hac dialeclo vulgo tunc ufi funt. Sicuti vero lingva grseca fcriptorum N. T. a barbarifmis tffoloEcifmis pura, ita quoque ebraifmis quibusdam,five modisloquendi hebraicis aut idiotifmis linguarum & populorum orientalium confperfa eft. Nam barbarifmus eft expreflio vocis vitiofa, ex ignorantia commifla, & Joloc- cifmus eft conftruclio vitiofa vocabulorum, ex in- fcitia fluens; quum autem §eo7rvei>7icc hanc igno- rantiam excludat, & barbarifmi & folcecifmi omnino removendi funt. Hebraifmis vero textus N. T. tinclus eft, quia fpiritus S. cuilibet viro fanclo permifit, ut fuo dicendi genere uteretur, & pro naturoe dotibus, ingeniique viribus fcribe- ret; jam vero fcriptoribusfacris lingua fyro-chal- daica, quse hebraicse affinis eft, vernacula fuit, & illinihilominusgrcece fcriberedebebant. Hiccerte non poflumus, quin fapientiam divinam admire- mur & veneremur, nam hi hebraifmi concentum utriusque teftamenti ih ipfis etiam verbis illu- ftriorem reddunt. Sunt, qui linguam graecam, qua ufi funt fcriptores facri, hellenifticam appel- lant; &fane, fi hellenifticse lingvae noinine nihil aliud intelligatur, quam lingua grseca, ebraifmis tincla, vix quicquam obftaret, quo minusdictio N. T. hoc fenfuhelleniftica dici poflet. Sunt quoque, qui hebraifmos tantum non ubivis venantur; fed plerosque viri dodi, allatis graecorum fcriptorum exemplis» dudum eliminarunt, ita ut non adeo multi fuperfint.
O r IXAvto-

196 Pars II.
IX. Avtographa. Illa quidcm tempore TERTVLLIANI adhuc exftiterunt, nam L. de prefcr. c. 3 6. petcurre , inquitj ecclejias apojhlicas, apud quos ipfie adhuccathedreapojlolorumfuis locis pre/identur, apud quas avthentice litere eorum recitantur /fonantes vocem, & reprefentantes fa- ciem uniuscujusque; at poftea per injuriam tem- porum omnia interierunt» quo Deus fine dubfo
fuperftitioni & idololatrise biblicae occurrere vo- luit. VENETI quidem gloriantur, avtographum MARCI apud fe fervari; at, MONTFAVCONIO tefte, literae hujus exemplaris funt latinae, conf. P.II.S.I.Membr.II.N IV. Imofabulaeiftius jamdu- dum viros eruditos inter ipfos Pontificios puduit.
X. Integritas Librorvm N. T. Quod hi libri a fadtis corruptionibus univerfalibus immunes ad nos pervenerint, in dubium vocari nequit. Nam (1) dati funt a Deo in normam credendorum & agendorum, & fieri nequit, ut Deus fcopo fuo excidat. (2) Twv Avjoygct<Pm iri primitiva ecclefia facla eft communicatio, Col. IV. 16. & Chriftianaeecclefiaedo6lores magnamin aflervando & vindicando textu graeco avthentico diligentiam adhibuerunt. vid. N. IX. (3) Libri N. T. jam feculo primo faepius defcripti, inde iri linguam fyriacam, & deinde in aliaslingvas trans- lati funt» quae verfiones ex afle conveniunt cum textu originali, qui noftra attigit tempora; & Tertulliani tempore cbv\oy%a,<$du ipfa in ecclefiis aflervata funt. (4) Ex fingulis Patrum fcriptis .loca allegari poflimt, quae exacle conveniuntcum textu illo, q.ui in noftris eft manibus, ac ORIGE- NES & HtERONYMVS aliique ccmmentaria ediderunt, textus autem, quemexplicarunt, idem eft ille, quem nos habemus. (f) Si facla eflec
cor-

de libris canonicis N. T.
197
corruptio univerfalis, illa vel cafufortuito, vel data opera facla efiet. Prius nemo afleret, nam fi iis- dem in locis & eadem ratione omnia apographa corrupta efTent, verfionesque tot diverfarumlin- guarum, id fane ftupendum miraculum effet; quod autem ad pojierius attinet, fi corruptiouni- verfalis accidiflet, illa fa&a elfet vel a manifejiis bojlibus , vel ab htereticis , vel ab orthodoxis. At manifefti hoftes religionis Chriftian3e|i£?" hceretici. univerfalem corruptionem libris N. T. inferre non potuerunt; nam innumera exemplaria in manibus Chriftianae religioni addiclorum, & per totum terrarum orbem difperforum, fuerunt, & propterea exemplaria ad unumomnia conquirere non potuerunt; immo libri N. T. publice prcc- lecli funt, &haeretici non interfe confenferunt, fed in diverfasabieruntpartcs, &fi itaqueuna illa- rum textum corrumpere voluilTet, reliquae refti- tiflent. Nam qui locus uni repugnavit, alteri favere putatus eft, & quis ignorat, librosN. T omnia illa arma tradere, quibus quaelibet haerefis debellari poflit? Quod autem fic dicli orthodoxi libros N. T. non corruptos reddiderint, quilibet facile concedet, nam alias orthodoxi non fuiflent; &profecto, fi tantum facinus tentaflent, hoftes, quos religio Chriftiana ftatimab initio habuit, id neutiquam tacuiflent, fiquidem fic uno quafi iclu Chriftianam religionem profternere potuiflent; imo, jam abinitio nafcentisecclefiae, diverfae exfti- terunt feclse, quarum una aiteri invigilavit, & corruptionem univerfalem impedivit. Dantur quidern variantes le£fiones t cumautemillaepotifii- mum ex incuria fcribarum ortum trahant, nulli articulo fidei fraudi fint, feu analogiam fidei non turbent, imo plurimae illarum fenfum parum va- rient, faltim contrarium nunquam producant, &
vera

198
Pars II.
vera leclio adhuc fuperfit, illaque ope regularum hermenevdcarum & criticarum, aliorumque fub- fidiorum dignofci queat, minime textum origi- nalem avthenticum corruptionis arguunt; per- mifit vero Deus illas, ne deefTet hominibus occafio, affidue fcrutandi Iibros hos divinos , illosque a fcoriis & paleis purgandi.
XI. Cohstitvtio Canonis, f. catalogi librorum canonicorumN.T. Incertum quidem cft, a quotiam librorum N. T. colledio in unum volumen inftituta fit, illamvero jamantefeculum III. fadam fuiife, teftimonia Patrum, qui feculis prioribus floruerunt, evincunt. Nam IGNA- TIVS, qui feculo II. vixit, in epifi. adPbiladel- phenos, quae exftat in Bibliotheca Patrum Apofto- iicorum grseco-latina, ab ITTIGIO edita §. V. p. m. 61. 7rgo<r<p>vyct)v inquit, 7^ wctyyeXico , aig erapKi Iqo-ii, loig ct7ro?oAois Tr^eo-fivTe^iu exKfyo-tcUi. K&f 7ri? 7Tfo(pyiTai cfe aycnrafiev, Confugtens ad EVANGELIVM, tanqnam adcar- nem lefu, &f ad APOSTOLOS, velut ad ecclejits presbyterium, fed & prophetas diligamus. Circa quae verba obfervandum eft, Ignatium per irgoQfflcts fynechdochice canonem V. T. per evayyeAtov codicem evangelicum, & per cnrosoXxc. codicem epiftolicum inteliigere. vid. N. XVIII. Et quod Ignatio evayyeXtov fit codex evangelicusi fatis conftat ex epiftoia, quam deditad^wyr/^w, nam §. VII. p. m. 8- irfoo-exw <Je, inquit, "]oi% Trgo- diifjctn, e^cti^uq ^ 7& evctyyeXiu. ».7- A. Decet atten- dere propbetts, pr<eapue autem evangelio, in quo paffio nohis ojlenfa , <5 refurreclio perfecia cjt. Et in epiftola ad Phtiadelphenos §. VIII. p. m. 6f. Audtviquosdamdicentes: niji invenero inarchivis,
evan-

de Iibris canonicis N. T. x 199
evangelio non credo. Et dicente me ipjis: fcriptum eft , refponderuntmihi: prxjacet. §. -IX. Ipfe eftja- nua Patris, perquamingrediuntur Abrahamus, & Ifaacus, facobus, & propheta, & apo/loli Cf ecclejia. Omnia hac ad unitatem Dei. Eximiwn autem quiddam habet evangelium; nimirum adven- tum Salvatoris Domini no/iri Jefu Chrifti, pajfio- nem ipftus £f refurreclionem.
ORiGENES, .qui fub initium feculi III. fioruit, eosdem libros ceugenuinosrecenfet, qui&hodie a nobis pro talibus habentur Vid. N. i V. p. 190.
EPIPHANIVS, qui fec. IV. epifcopi officiofunclus eft, heeref LXI. L. I. T. III. p. m. f06. de apofto- licis f apotafticis verba faciens: l!li 7 mquk,aclis Andrene & Thomte potiffimum nituntur, oimino alieni a canqne ecclejiafiico. nav]ci7rAcnv <tAAo7f «>i
7« KCtVOVOS 1& eKKXyjCtATlKH V7T&(>%0v}l$.
ATHA.NASIVS junior in fynopf S. S. p. m. ff. Omnis noftra ait, qui Chriftiani Jumus , fcnptura divinitus injpirata , libros non habet infinitos , fed definitos , tj? certo canone deprehenfos.
Et RVFINVS in expoj'. Symb. Apoft. quseexftatin opp. HIERONYMI T. IV. enumeratis libris N. T. canonicis p. m. 76. H<ec funt, inquit, qu& patres intra canonem concluferunt, & ex quibus fidei noftrae ajfertiones conftare voluerunt.
Sunt, qui Johanni hanc canonis conftitutionem adfignant; quamvis autem nulli dubitemus, quin Johannes canonemevangelicumconftituerit, vid. EVSEBII H. E. L. III. c. XXIV. & P. II. Setf. I. Cap. I. Membr. IV- N. V. tamen non verofimile nobis videtur, ipfi conftitutionem totius canonis tribuendam eife. Nam nlias pofterioribusfeculis de libris quibusdam dubitatio non exorta fuiffet, & Patres iinedubio lite mota ad teftimonium Jo- hannis, conftitutumque ab illo canonem provo-
caiTenr,

2C0
Pars II.
caflbnt. Probabiliter iraque conftitutio totius canonis fa£ta eft poft Johannisobitum, fubinitium feculi fecundi, intercedente communicatione li- brorum, qua fenfim illilibri abecclefia Chriftiana pro Qeo7rvev<?ois recepti funt, qui initio ab iis par- ticularibus ecclefiis, ad quas immediate dati, pro talibus agniti fuerunt.
XII.Distinc tioText vs inSectiones. Avtographa evangeliftarum &apoftolorum hacdi- ftindtionecaruifle, conficiuntManufcriptaantiqua. Quum autem frequens horum librorum, five di- ctorumexiliisdefumtorum, allegatio, aliquod di- ftindlionis fubfidium requifivit 5 veteres, imitati Judceos, libros novi teftamenti diftinxerunt in a.vayvcdo-eis , lediiones, rirXas-, titulos, KetpaAccia, capitula, & 7<%#? , verfus.
Lecliones fuerunt fecliones omnibus reliquis longio- res, & recitatas funt in conventibus publicis. Pri- mus, qui illas coljegit & adhibuit, fuit, quantum adhuc conftat, EVTHALIVS, diaconus Alexan- drinus, ceu patet ex praefatione editionis illius, quam anno CCCCLVIII. adornavit, &conftitit ep. ad Rom. ledV V. & tot fuere in ep. I. ad Cor. Evthalium autem fecutus eft ANDREAS Caefa- reie Cappadocum epifcopus, & apocalypfin in lectiones f Acyyc XXIV. divifit.
Titidi fuerunt breviores ledtionibus, & longiores capitulis , & in ilios divifa? funt epiftolce probabi- liter a THEODORO Mopfuefteno, vid MILLII proleg. in novitm tejlamentnm. p. m. 86. & 87- habuitque epiftola ad Romanos titulos XIX. Quod autem evangelia concernit, in evangelio Matthjei LXVIII. MarciXLVIII. LuceeLXXXIII. & Johannis XVIII. tituli erant.
Capitula fuerunt fedtiones, titulis minores, & pri-
mo

cle libris canonicis N. T.
201
moab AMMONIO, tefte HIERONYMO fn cat. fcript. eccl. T. I. Opp. p m. adhibita funt. Difpefcuit autem evangelium Macthaeiin CCCLV. Marci in CCCXXVI. Luoe in CCCXLII aut fe- cundum Svidam in CCCXLVIII. &Jahannis in CCXXXII. capitula. Ammonium fecutus eft EVTHALIVS, cc acla apoftolorum, acepiftolas fic diclas catholicas in capitula digelfit. Apoca- lypfin autem ANDREAS divifit in capitula, & quidem in LXXII.
Verjiis fuerunt fecliones minimae, in quas EVTHALIVS ada &epifto!as diftinxit, & nu- merati funt in epiftola ad Romanos verfus DCCCCXX. & in epift. ad Corinth. DCCCLXX. qui numeri vero in libris antiquis variant. Apo- calypfis autem & evangeliaantefeculi VH, initium STixyfvs non funt exarata, & habet evangelium Matthsei, quod juxta ufitatam modernam diftin- ftionem verfibus MLXXI. conftat, in codicibus quibusdam MD. in aliis MDLX. in ahis MDC. & in codice MSS. Biblioth. Carolince MDCC.
Hanc antiquam diftindtionem alia fecuta eft, qua libri N. T. difpefcuntur in capita & verfus, qua; diftinelio adhuc viget.
Divifio in capita adfcribitura quibusdam Cardinali HVGONl de SANCTO CARO, abalhsvero LANGTHONO, vid. P. I. S. I. Num. XI p. if. & diftinclio modcrna in verjiif audtorem habet ROBERTVM STEPHANVM, quiiliam inftituit, Parifiis Lugdunum equo contendens, tefte ejus filio HENRlCO in prfefatione, harmonico vocum N. T. indici, vulgoconcordantiae, prarfixa. Abfit itaque, ut fectionibus hifce divinam tnbuamus aucloritatem, & deplorandum eft, quod firpedi- vifa fintj quce ardirfime coluerent, & -coniuncta fint, quae minime cohaerent; quapropter textus
; « . N.T.

202
Pars II.
N. T. non carptim legendus eft per capita &ver- fus, fed quafi unaperiodus; leciio non aliter ac fede materiarum terminanda eft.
XIII. Interpvnctio Textvs N. T. Quanunc majori ex parteutimur, circiter ad fec. VII. referenda eft, nam in codicibus, fiquidem ante hoc feculum exaratis, non reperitur. Negari nequit, interpunclionum figna apoftolorum jam tempore in fcholis Graecorum nota fuiffe, fiquidem illorum origo ad Ariftophanem Gramma- ticum, quitempore Pto/omtei Epiphauis vixif, re- fertur; atantefeculum VII. in libris exarandisin- terpunclionem, uti nunc obtinet, adhibitam efle, demonftrarinequit. Qiiumitaquenefciifimus,ubi &|qusenam interpunclio a viris 6eo7rvev<roic; profici- fcatur; & haec, qua utimur, ab aliis addita fit; feqvitur, illam, nexu idearum fic requirente, de- feri polfe. Sicuti autem interpun&io hodierna N. T. divinae non eft originis, it3quoque noneft probabile, accentus a viris 6eo7rvev<roig efle adhibi- tos, fiquidem ufus illorum poft apoftolorumtem- pora demum eft introductus, & primum folis grammaticis fuit reliclus.
XIV. Inscriptiones extra Contex- tvm posit;e. Iltae a fcriptoribus facris neutiquam originem ducunt, nam infcriptiones, quae evangeliis & aclis praefixae funt, non funt in omnibus codicibus eaedem, vid P. II. Sect. I. Cap. I. Membr. I. & Cap.II. & fi infcriptiones epiftolarum a fcriptoribus facris additae eflent, tunc faepe du- plicem infcriptionerh, & quidem fine ulla ratione pofuiflent, &quiscredet, Johannem epiftolasfuas,
- addiverfosmiflas,infcripfifle: laavvxlx A?ro<roAne7ri- <ro\r) Trgcojii, dev)egeh}gt}ft & Petrum: nelgalxATroToAx e7rt<raA>i?rgcS]q, $tv}e%n~! additee itaque 1'unt hse in-
fcri-

dc libris canonieis N. T. 203
fcriptiones ab aliis, uc unus liber ab altero diiiin- gveretur, &quodantiqui(fim2e fmt, pacecexTER- TVLLIANI L. II. adver/us Marcianem c.XXVIL & L IV. c. II. & JVSTiNI Apohqia.p. m. 98.
XV. SvBSCRIPTIONES EXTRA CoNTE-
xtvm posit/e. QiiodiWx avins.Qeo-rvivrois minime profecta? fint, variae poftulant rationes, nam (1) quaedam illarum citra dubitationem falfs funt, e g Subfcriptiones epp.I & II.adTheifvid P.il. Seft II. Cap. I. Membr.VIII.& IX. (2) Nonnulli co- dices antiqui optimoeque.notse iljis deftituti llint, alii qucedam verba non habent,aiii nonnulla mutant, & (3) quce epiftofe priori ad Timotheum fubjecfi eft, prodit aucrorem aetaci Conftantini M. vel sequalem, vel inferiorem, nam demum fub Con- Jftantino M. Phrygia major in pnmam f. pacatia- nam , & /ecundam f falutarem dividi coepit. Ex quo (knul conficitur, has fubfcripciones Sec. IV. f. V. adjecras elfe. Secundum MILLIVM proleg. in N T. p. 90. a auclorillarumeft Evtha/ius, qui Paulinarum epiftolarum & aliarumquarundamN. T. partium editionem adornavit. Certum eft, quod is, qui illas addidic, vel nonrite inftruchis, vel non facis attentus fuerit.
XVI. Scopvs Libkorvm N. T. Ille eft (1) ut ceconomianovamanifeftaretur; (2)utbona per mortem Jefu Chrifti parta hominibus publi- carentur; & (3) ut media, bona ilJa confequendi, contritio nimirum ik fides, & ex illa prpfluens nova obedientia, nova quaiii forma induta, homi- nibus nota redderentur.
XVII. PRJEROGATI V A PRffi LlBRIS V. T. Illa eft magna, nam ilftunt nobis dicta & facla Jefu Chrifti, ccfuntlibris V. T. tiariores , qua- propter confultum eft , ut Iibros N. T. prius co- gnitos atque perfpeclos habeamus, quippe qui
P clavis

204
Pars II.
clavis V. T. funt, aut folis inftar, a quo V.T. illu- ftratur. Leclio autem librorum V. T. neutiquam eft negligenda, nam in illis Eque ac in libris N. T. ^verbum Dei & foedus evangelicum exftat, & libri V. T. in libris N. T. creberrime allegantur, atque hi ad illos refpiciunt. In veteri tejlamento novum latet, & in novo vetus patet.
XVIII. Allegatio dictorvm V. T. in N. T Quod diaa V. T. creberrime m N. T. allegentur, nemo eft, qui nefciat; modus autem, quo' fcriptores N. T. in diclis V. T. allegandis utuntur, eft diverfus. Nam (i) non femper fin- gula verba, fed nonnunquam fenfum tantum atten- dunt, e.-g. Matth. % 6. (2) Dicta V. T. fsepiffime allegantur cx verfione %v LXX. Interpretum, quia illa tunc temporis in omnium fere manibus fuit. (3) Allegatio quandoqucfit fenfu typicoiniis, qux Chriftum ejusque eccleliam refpiciunt, e g. joh. XIX. 36. Eph. V. 31. 32. & peraccommodationem analogicam vel metonymko mtjynecdochico fenfu, e. g Matth. VIII. 17. (4) Ex duobus propheta- rum teftimoniis unum interdum conflare folent, e. g. Matth XXI. 4. f. Acl t 20. Eph. V. 14.
XIX. DlVISIO LlBRORVM CANONICO-
RVM N. T. Dividuntur hi libri
I. In hijloricos, qui tradunt res geftas
1) CHRISTI, quo pertinent IV. Evangelia, Matthm nimirum, Marci, Lucae. johan- nts , quae iri unum volumen congefta EvuyyfAtov & EvctyytAiuv y^aO^ appellata funt.
2) Apojlolorum, & prcecipue Pauli ac Petri, quocl faciunt Ada apoftolorum.
II. In dogmaticos , qui funt epijlolz ab apoftolis fcripta;, quse in unum volumen compaclce A7rogaM>cov dictae funt, Dantur autem, quod ad epiftolas attinec 1.) Epi-

de libris canonicis N. T. 205
1) EpifloltZ XIV. a FauLo fcriptse,&
2) Catholkce* quae funt reliquoe VII. & catho- Jicte dicuntur, quia plurimae earum non uni vel homini, vclurbi, velregioni, fed,vei Chriftianis omnibus, vel judaeis per totum terrarum orbem difpcrlis iiifcriipcse fujiti dico: plurtniipi nam epiftolae duae pofterio- res Johannis privatae fortis hominibus infcri- ptae funt, fecundanimirummatronaecuidam, & tertia Gajo; adnumeratoe autem funt reli- quis catholicis, ut hse cum illis nominequo- dam generali a Paulinis, uno volumine con- tentis, diftingverentur. Nam ATHANA- SlVSjun.niSynop/i S. S. quse exftat in Opp. Athanafii fenioris p. rri. 5-9. Novi 7 inquit, tejtamenti Ltbri canonici funt ifti - catholka epiftolte apoftolorum omncs numero Jeptcm y uno NB. ccmprehe?if& volumine — - PauLs epiftolts XIV. NB.'in unum reda&ce voLumen. Quod autem appellatio illa> qua hae epiftolae catholicse audiunt, fatis aiitiqva fit, negari nequit, nam legitur in EVSEBII H. E. L. II. c. XXIII. HIERONYMI catal. fcript. eccief.T. I.Opp. p. 169.170. & ATHANA-. SII Jynopji \. c. Dicuntur quoque hae epi- ftoloe canonicoe, quamvis minus accurate.
3) In propbeticum , qui eft Apocalypjis Johan- nis. Circa hanc autem divifionem notan- dum eft (1) quod a potiori fiat denominatio, nam & dogmata in Evangeliis & Apocalypfi, & hiftoriae in epiftolis referuntur. (2) Evan- gelia primum obtinent locum, quia primaria ridei noftrae capita tradunt de Chriftiadven- tu, pafiione, morte & refurreclione, f vitarrt Jefu Chrifti, Servatoris noft-ri, defcribunt, doclrinam, quam docuit, referunt, 6c mira- P % cuia

206
Pars II.
cula, quce patravit, & quibus veritatem do- ctrinae fuae demonftravit, recenfent; AEla apoftolorum fecundum, liquidem hiftoriam in Evangeliis craditam continuant, eamque confirmant, & ecclefias abapoftolisplantatas nobis defcribuntj Epiflole apoftolorum ter- tium, quia ecclelias plantatas informant, ac evangelicam doctrinam uberius explicant, confirmant & applicant; & Apocalypjis ,Jo- bannis quartum , quia fata ecclefiae Jefu Chrifti usque ad fiuem munditradit, iive, quia a reliquis omnibus libris ratione mate- rne cf niodi jcribendi diverfi, &obepik>gum galeatum ukimo ioco convenientirTima eft. XX. Designatio Anni et Mensis nat alis JESVCHRISTI. Naruscft Jefus Chriftus A U. C.749. probabilitcr menfeMajo,nam .non natus eft (1) poftannum U. C.^fo. liquidem Herodes, quo viventenatuseft, (Matth. \\.) diem fuum obiit anno U. C. 7^0. vid. p. 176.& 177. 2.) Neque anno^fo. nam Tertulhanus L. IV. con- tra Marcionem c. XIX. Sed> inquit, & cenfus con- ftat acios jkb Augufto tunc in$ud<ea per Se?itium Saturninum , apud quos genus ejus fc. Chrifti in- quirere potiajjent. Natus cft itaque prxfide Sy- rice Saturnino ; verum, Saturninus anno U. C. 7-i 9. Syriam Varo regendam reliquit, namnummi ejusproftant, notati annoXXV.cerce Antiochence, quiincipit a die 2 SeptembrisU. C. 749. & quod Qyintilius Varus anno 7fo. Syriae prcefuerit, in dubium vocari nequit, nam Herodes anno 7^0 paucis diebus ante feftum Pafchatos vita exceflit, ]OSvI.,7. L.XVII. c. XI.&cumcircitermenfes II. ante obitum fuum Antipatrum in vincula daret, Va- -rusSyriaspraefuit.v.L.XVII. c. VII-IX. Etproinde JefusChriftus nonnatus eftAU.C.^yo. Obftare
qui-

de libris canonicis N. T. 20J
quidem videturrelatioTertulliani relationi Lucae c.II.2. afhainicecumillaconfpirat, fidicamus, quod Qyirinius a Saturnino,Syrice prcefide ordinario,juffu Augufti, miflus fit in Syriam & Judceam, ut UTroygcc^ci/nevoslo i^c?,&Tertullianus itaque memi- nit prsefidisordinarii, Lucas vero prcefidisextraor- dinarii, adactumhuncin Syriam mifli, Tertullianus illius, fubqUem, Lucasillius, aquocenfus achiseft. 3.) Neque ante annum 749.Nam Lucas c.Ii. 1. fqq re- fert, Jefumnatumefieillotcmpore, quoCyrenius cenfuminftituit, ccquidemprima vice. Sunt, qui a7roy^a.(p^v 7rfcSj^v Luc II.2.explicant per defcriptio- nem praefecturaQuiriniipriorem,feu priusfactam, quam Syrice Cyrenius prarfuit. Quominus vero fententice illorum fubfcribamus, varice obftanc ra- tiones. Nam (i)Patribus, quiin hcecverbaLucce funtcommentati,nihil unquam tale quid in textu Lucce fuboluit. (2) n^cojtj ponitur quandoquepro ir^oltqav i.7rgo]egov, integra verophrafis cnroy^c^y] TTqcoly qye{A.cvtvovjoc , pro 7r^o]efciv 1. 7T(>o]e(>ov q qye- fAovsveiv , vel 7« yye/Aovevetv xvgqviov infolens eft tk dura. (3) Lucas, fi inteliigeret defcriptioncm quandam anteCyreniumfacl:am,fcribere debuiffet civ% y\ cC7royfct<pfj eyeve]o 7rqcc\y\ &c. (4) Syrus verba Lucse reddidit: hcec dejcnptio primafuit invelfub prefetlura Cyrenii. CO J VSTiN VS Martyr, qui feculo fecundo poftChriftum natum floruit, difer- tis verbis teftatur, Jefum natum effe, cum prima vice Cyrenius in Judcea cenfum inftituerk. Nam in Apologia II. pro Chriftianis, vicus, inquit, quidem eji Bethlehem , ubi natuse(l Chriftus , quem - admodum £f exdefcriptionibus cenfits acii, quccfub Qvirinio, primo veftro injudcea procuratore, jitnt confeclce^intelligercpoteftis. Et in Dialogo cumTry- phone: Jofepbus profecitis eft Betblehem a^oyf-a-
P 3 cpy l{

20g Par* II.
--------.....----------.....■■ ■ —- ■ '■ ■ -........ .iiii- m mm*t | ■ | i im W 0 ■ ■■■ i ii u ^ n 0 > I H i i ■■
<fins isrqg ev % Isdbubfflk Trfofjyi; eiri jcvftiviis. (6)Mi- nus probabile videtur, Lucam mentionem facere non modo defcriptionis, poft X dnnosdemum jnftitutse, fed & praefidis , fub quo inftitu- ta, cumtamen, hacexplicationeadmiifa, neutrum quicquam faciat ad nativitatem Chrifti deciaran- dam, ct7roypcc(f>f)v vero, in quam incidit natalis Chrifti, nulloprorfus characlereabeofignari, nec prsfide a quo, vel fub quo fach, nectemporis, quo facla, ijec ulla alia Tregtsccret fimili. Objicitur quidem a nonnullis (i) quod Jofephus hujus de- fcriptionis mentionem non injiciaf, 6V (2) quod tunctemporis nonCyrenius, fedSaturninusSyrise praefuerit; aft hce objecliones facile dilui poftunt. Nam quod ad primam attinet, JOSEPHVS Ant. ffjid. L. XVII. c. III. iHam'defcriptioncm, quam Lucas refpicit, fubinnuit; & quod alteram con- cernit, yyepwv defignat in genere eum, qui quacuri- que ratione provinciee cuidam praeeft,cumqueQyi° riniusin Syria & Judaea cenfum egerit, & proinde aliquo imperio in Syria funclus fit, fummo jure a Luca tfyqtmh nuncupari potuit; quamvis quoque dici poflet, Lucam Qyirinium Kctja TrgoAe^piv, apud hiftoricos non infrequentem, appellare Sy riae praefidem. Firmo itaque ftattalo, Jefura Chri- ftum natum efte eo tempore, quo Cyrenius feu Qyirinius prima vice cenfum in Judaea egit. Ve- rurn, Qyirinius ante annum U. C. 749. bellum geffit cum Hornonadenfibus, vid. PETR. ALLIX Diatr. de anno- & menfe natali J. C. Lond. 1722. p m. 18. 25", 69 fqq. & proinde Jefus non natus eft ante A. U C. 749. Cum autem Jefusnatusfitnequeante A. U C. 7.19. nequepoftillum, neceifario indefe- quitur, Jefiim natum elfe A. U. C. 749. Et hoc -quoque exinde patet, celebrante Jefu primum fe-
ftum

de libris canonicis N. T.
209
ftnm Pafchatis, Judaei ipfi dixerunc, tefte Johanne Evang. c. II. 20. templum hoc quadraginta Jex annis conftrutlum eft, & tu id tribus diebus deflrues. Verum, fi Jefus Chriftus natus eft A. U. C 749. primum feftum Pafchatos, quod poft baptifma fus- ceptumcelebravit, & proindenatusannosXXXI. (Luc. III 2Oincidit in A.U.C.780. Templi sedifica- tionem Herodesfufcepit, tefte JOS. A. J. L. XV. c. XIV. decimo oclavo regni fui anno, feu anno U. C..734. fiquidem Herodes A.U.C.7i7.regnum occupavit^&jofephusannosincompletospro com- pletis habet. Vide Introdutlionem in libros V. T. p. ijij. Jam, fi de anno U. C. 780. detrahimus 734. remanent anni XLVI. & proindeJefusChri- ftus natus eft A U. C 749. Quodautemcedifica- tio templi a Herode non abfoluta, kd.demumpoft adventum Albini perfecla fit, ex JOS. Ant. fud. L.XX. c.VIII.liquidoconftat. ImmoM ACROBiVS fententiam noftram confirmat, nam Lll.Saturnal. Cunij inquit, Auguftusaudijjet , intey-pueros , quos Herodesy rex $ud£orum y intra (infrajbimatum jujjit interfici,filium quoq ue ejus occi/um, ait: melius eftHerodis ejjeporcum, quamfilium. Non ait.* melius eft, Herodk; porcum fuilTe quam filium, fed efie, & proinde nonrefpexit Antipatrum, fiquidem ille a Herode die V. ante obitum fuum interemtus eft,fed Alexandrum & Ariftobulum. Verum, Alexander& Ariftobulus anno U. C. 749. occifi funt, nam An- tipater mox poft illorumJnteritum Romam adiit, poft VII. menfes rediit, tefte JOS. A. J. L XVII. c. VI. redux in vincula conjedtus eft, vid, c. VII. &poftquam legati, aHerodeRomammiul» Hero- dem certiorem fecerunt, quod voluntas Ccfsris fit, ut cum Antipatro pro lubitu fuo agat, morti traditus eft, paucis ante Pafcha diebus,, feu menfe Martio, vid. cX.&XI. Ponamus, quodduoman-
P 4 fes

210
Pavs II.
les effluxerint priusquamHcrodes de voluntateCa> fariscertior facrusfit, tuncAntipater circker menfe Julio A U. C749. Romam adiit, & A!exander& Ariftobulus menfc Tunio morti traditi funt,cumque tefte Macrobio eodem temporeinfantes Bethlee- miticitrucidati fint, &occi(ionem horum infantum nativitas Jefu Chrifti circiter dies L anteceffe- rit, (Luc. II. Matth. II.) JefusChriftusnatus eft A. U. C 749. & quidem probabilitcr Menle Majo, & id aliae quoque fvadent raciones. Nam (1) Lu- cas c. I. 26. refert, quod angeius Gabriel Mariae apparuerit menfe fexto. Non fcribit: poft htec menfe fexto, fed (impiiciter, menfefextoGabriel Mariam adiit. Verum, fi in S, S. menfis cujusdam mentio injicitur, & quidem fimpliciter, f finead- dita %r\<ru ad antecedentia, conftanter innuitur menfis ilie Tudaicus, quem additus numerusindi- car vid Efr. III, i. 6. VII. 8. Efth. II. 16. III. 7. jfer, XXVIII. 17. XLI, 1. Inteliigit itaqueLucasmenfem fextum anni Judaici, & hoc quoque probabile fit ex v 36. fiquidem Gabriel Maritenon dicit: Eli- fabetha jam menfes fexuterumgerit, fedhicmen- fis eft fextus illi, quo fteriiis vocata eft Menlis fiextusanni JudaiciauditEloul, cumque refpondeat noftro Aug. & Sept. Jefus probabiliter natus cft menfe Majo. (?)Cyrenius cenfum egit injudoeaA U, C.-4/. cum autem eodem anno Roma? triumphum egerit, v. ALLIX p. 23.61 quilibetfacileconce- det,quod hunccenfum non temporeaeftivo,neque autumnali, nequehiberno iliius anni inftituerit. Imo quod probabilitermenfe Majo, cenfu peracfoRo- mam adierit, vero fimiliimum eft, nam Herodes Qvirinium ad conventum Berytenfem pofterio- rem, in quo Alexander & Ariftobnlus capitis da- mnati func ; & qui proinde probabiliter menfe Ju- nio habkuseft, nonadhibuk, fiveroQviriniusad-
huc

dc libris canonicis N. T.
211
huc injudxafuiffet, Herodes illum, dubio procuk ceuvirum ilhiftrem&confularemadhibuilTet.,fiqui- dem Herodes jufTus erat ab Augufto, ut cura Ro- manis prceiidibus, amicisque ceteris, &virisillu- ftribus circa negotium filiorumfuorum conferret. v.JOS. A. :i L. XVI.c XVI. Verum Jefus Chriftus natuseft eodem illo tempore,quo Cyrenius cenfum egit, &proindequammaximeproba'bileeft, Jefum natum efie menfe Majo A U. C. 749. Quodque hcec fententia'antiqua>imoantiquiifimafit,negari nequit, liquidem CLEMENS Aiex- L.I Strom refert.quod quidamin ea fuerintfententia, Jefum natumeffedie XXV. Pachon i. e dieXX. Maji,&alii die XXIV. vel XXV. Pharmuthi, i.e. die XIX f XX.Aprilis, fiquidemPachon incipitad. 26. Apr.&Pharm.a d. 27-Mart.v.SPy\NHEMII////?W. ChradH.E.cd.$. Lugd.Bat 16S9. p 120.&123. Celebratur quidem inter nosdieXXV. Dec.natalisJefuChrifti dies, aft hocindeaccidit, quiaplurimiputarunt, Zachariam fummumfuiffefacerdotem, atque infancTuario die X menfis Vll.Judxorum, Tifri drcli, vifionem ange- licam fibi obiatam effe. Quod autem illi errave- rint, nemo non videt. Nam Zacharias vocatur non otfxiefeug, leci modo W&M - facerdos, Luc. I. ?. lacerdotio fuo fungebatur in ordinejfua; efp^e^ci?» v. g. fortitus erat Aetjxfytav fuffitus faciendi, v. 9. & angelus ei apparuit non in fancTo fancTo- rum , fed ad dextram altaris fuffitus, v. 11. quod in fancfo collocntum erat. Quce Scaliger objicit, argumento ab etpwepta. Abice fumto, facile dilui polfunt, namfamilia Abice non femperocTavaman- iit, fed jam ante tempora Judce Maccabcei modo duodecimo, modo undecimo gradu numerata eft. Nch. Xlf t-4-. r:-i7. Et profecTo, quod Jefus non mtus fit menfe Decembri, ex eoquoquecol- ligipoteft, quia jefus natus cft, dumpaftores cum P f ovibus

212
Pars II.
ovibus noclu in agris egerunt, quis vero non videt, menfe Decembri ob acerrimum frigus & pluvias afTkim cadentes, paftores non potuiffe no&u in agris agere cum pecudibus fuis.
XXI. Tabvla chronologica rerumpra: aliis memoratu dignarum , quac feGulo primo a
Chrifto nato contigerunt.
A.M. A.U.
c
4-01
4001
749
750
A. Irnper. Roman.
Aug. atfljEfus ChriftusnafciturmenfeMajo, <k paulo poft Jofephus juiTuangeli Ma- riam & Jefum in ZEgyptum ducit. Matth. II. 13. fqq Herodes autem a Magis delufus occidi curat infantes Bethleemiticos, ut Chriftum cum illistollat. ib. a 1 ? Herodes M. paucis ante Pafcha diebus anni U. C. 7:0. diem fuum obit, (Vid. p. 176. & 177. & JOSEPHI Antifutt. Jud. L. XVII. c X. & XI.) vir in omnes fr.vus, & irx fervus, anno 37. ex quo rex a Romanis declaratus eft. Vid. JOSEPHVM Antiqv^ Jnd. L. XVII. c. X. p.599. & 606.
Augtiftus mediam regni partem, Jud&am, Samariam & idttmxam fub Etnarchx nornine dat Arcbtlao, reliquain di- midiam dividit in partes, qua- rum alteram, nimirum Batansam, Trachonitidem & Auranitidem , cum parte quadam Zenodori utvocant) domus, Vhilippo confert, alteramau- tem, fciticet GaliUam gr fer&am. f. transamnanam regionem Hcrodi Ar.tips. JOSEPHI Aptiqv. Jud. L. XVII. c. XIII. p. 611. B. j. L. II. c IV. p. 7$2. & 783. Herode mortuo, moneturabangelo Dei Jofephus, ut ex ^igypto redeat in Judseam, qtium autein Archelatis fuecelMet Herodi in Jtidxac tetrar- chia, confirniato nimiruni Herodis teftamento ab Augufto, quod faclum aiue finem seftatis A. U. C. 750.
Ante xram vulg. 5
timet

De libris canonicis N.T.
m
A.M.
A.U C.
4004 4005
4006 4011
752- 753 7J4 759
A. Imper. Roman. Auguft.
ap 30
4013
761
3t 36
38
timet Jbfcphus, nc Jcfus iteruin in Judrea periclitetur, & propterea abit cum Maria & Jefu in Galikcam, Nazarcthse habitaturus. Matth. II. 19-2,?.
Pfeudo-Altxander ab Augufto ad trire-
nies damnatur. Dicnyfius Exiguus putat, Chriflum na-
tum effe d. 2j. Dcccmbris liujus
anni.
Incipit anntts primtis epochjt vulgaris f. Dionyfian.i dic primo Januarii.
Archelaus ex niandato Angufti Romam adit, & in exilium Vicnnam, Gallix civitatem, mittitur , mul&atapriiis omni pecunia, & quidem incuntc regni fui decennio. v. JOS. Ant. J. L.XVII.c.XV. p.6\3.&DIOKIS Kom Hift. L. LV. p. m. 647. & 649. qui refert, M. JEmilio Lepido, L. Arrtintio Cojf. Herodes PaUftinus a fratrihus ct:cti fattis, trans Alpes eft rekgatus, ac pars ejus ditionis in pttblicttm reaalla eft, M. JEm. Lepidus, & Arrun- tius vero anno U. C. 759. con- fulatu fun&i funt. vid. CAMILL. Chronolog. p. m. 3.66. Archelai autem ditione Syrix contributa mifliis cft Qyirinius, vir confularis, ut jura populis rcddcret, facultatcs. que omnium cenferer, & ipfius Ar chelaidomum venderef,,70,v.y?. 7. L XVII. c. XV. p. «15. .Sccumillovenit Coponius, Judxce procurator ab Augu- fto conftitulus.JO A. .7.L.XVIII.c.I p. 6',6. fqq. B. J.Lll. c. Vli. p. - % A
Qytrinius Jlldxanr, jnmattributani pro- vincix Syrix, adit, ut fecunda vice pZTtcvScvet facult^tes ejus rcgionis ci- ■viumj .70 v. A. L. XVIII. c. I. p. 616.
Chriftus anno xtatis fux XII. feft, Pafckans Hierofo'yniam adit,
Judas Galilsus feditioncniihoVet, nam JOSEPHVS I. c. refcrt, ccnfuin Qyirinii fine difccpratione pcraehmi elTe, & addit: Exftitit tamjn NB.poft yiidat» JuJas Gaulanites, ouus exop-
Ante xram vulg.
ptao

214
A.M~
4015 4016
-7(5
4018
766
4019
4020
767
7<S*
Pars II.
Jtt'
A.U. C.
7«3
A. Imper. Roman. Auguft.
40
4i
Tib. Aug, 2&s 43
3&
•■' 4:'
4 & 5
44
4°3'
'79
i;,& 16
32
^>/Wc Gamala, qui adjuncto flbi Phar, fio Saddoco follicitabat ad defeciionem popuhs, cenlum nihil aliud, quam tna nifeftijfitnam ftrvitutis profefftoncm cfjc, dicxitans.
Coponio M. Ambvvius fuccedit. JOS
A. J. I.. XVIII. c. III. p. 619. Tiberius ab Augufto in imperii confortinm ftifttpitur, vid. TACITJ Atmales L. I.
p. 9. II. BASNAGII Annales poltt.
ccckj.T. I, p. 208. CAM. de SYLVE-
STim Chron. p. 121-127. HVMPHR.
PRIDEAVX Connex. V. & N. T.
P. II. p. 771. Annius Pjtfus Ambivio fuccedit, pro-
babiliter hocanno, nam fimilevcro videtur, Auguftuni tribus annis cx actis, novum conftituiife procura- torem f. prseiidem Judaca;. Rurb autem Judacam admimltrante, Au- guftus fequenti anno fato fuo fun- gitur. JOS. A. J. L. XVIII. c. III. p. 619.
Auguflus diem fuum obit d. XIX. Aug. & Tiberius regnat ftlns A. XXII. M. VII. D. VII. vid. Appcnd. §. IV. Tibcrius fub initium bujus anni mittit Valerium Gratum in Jildxam. Nam JOSEPHVS 1. c. refert, quod a Ti- berio fub initiuni impcrii fuimiiVus fit, quod annos XI. Judacx pracfue- rit, & quod fucceiforillius X. annos Judxam adminiitraverit. Cum au- temTiberius prius dicmfuum obie- rit,quamPi!atus,Roniam adire jnffus, iHam urbem ititravit, in aprico eft, in hoc tempiis adventum Valerii Grati in Judasam incidere. Pcntius Fi/atus fuccedit, & praeeft A.
X. JOS. A. J. 1. c. Anno XV. ab affumto in confortium imperii Tiberio, Johannes Baptijia a Ueo vocatur ad prxconium pccni- tenfix & baptifmi. Luc. III. i. fqq. Lucas fcqvitur morem fcriptoribus facris folennem. Vid. Chronologiam LiLrorum liegum p. 53.&c. & CAM. de
STL-

dc libris canonicis N. T. 21$
A.M.
A.U.
c.
A. Imper. Ronian.
4031
4<=33 4034
4°35 4°3&
780
781 781
783
7S6
4040
788
4Q41
789
»3
STLVESTRIS Chronol. p. rzt. fqq.l Jejus Chriflns , cum fcrme etfet XXX. annorum, facro tingifur fonte. Luc. III. 21-23. vid. Append. §. IL J. C. ce\ebxTstpnmnmPctflha, poftquam
xra vulg.
ofHcio prophetico fungi cccpit Joh. II. t3- 14 Sccundttm. c. V. r. coll. IV. 3;. Matth. XXVII. ik. Terfiffm, poft concionem infchola Ca- pernaitica habitam. Joh. VI. 4. VII.
'• fqq- , ■ «• ■
16 Feflo Pajchatts /juarto cruci afhgitur, &
poftquam XL. dies inter difeipulos
egit, fkperna adit.Act. I. i.fqq. vid.
Append. j. III.
o Phiiippus tetrarcha vita excedit, anno
Tiberii XX. quum prxfuiflbt Tra
chonitidi , Gaulanitidi & Batanxx
A. XXXVII. tefte JOSEPHO A. 7,
L. XVIII c. VI. p. 62J. Intelligit
autem Jofephus more confveto non
annos integros f. complctos, fed in
completos. vid. P. I. Secl. II. p. 176
Tiberius Augufto fncceflit A. U. C
767. d. 20. Aug. & Philippus tnenfe
Julio f. Augulto A. U. C. 7;o. te-
trarcha conititutuseft, Jofephusve
ro & A. U. C. 767. f. menfes IV. ulti
mos hujusanni, &A. 7,0. f.mcnfes,
qui a Philippo tetrarcha conftituto,
ad finem illius anfh fuperfunt, tan
quam integros annos fupputat.
Pauhis convertitur, Aapoftolus con-
ftituitur. vid. Append.
22. Ttberitis fub initium anni imperii fui
XXII. & ad finem A. M. 4040.
ViteltHum Syrix pr.eficit, 70?. A. 7.
L. XVIII. c. V. p. 624. Ceftio & M.
Servilio C01T. vid. TACITI Anr.alcs
p. 598. & i97- qui eft aumis ab U.
C. 7SH- &A.M. 4040.poftqtiam anno
fuperiore c.onfuietn egerat.v. TACITI
Annales p. ,91.
2 Sub initium hwius anni, currente ad-
huc anno XXII. Tiberii, extrcuus
Heredis a copiis Arcu fujidilur, vid.
*7
28
29
30
33
JO

2l6
Pars II.
A M. A.U. A. Imper C. Roman.
4042
79®
4043
4°44
791
79*
Caligula.
4046
794
Clauditis.
sera vulg.
30S. A. .7. L. XVIII. c. VII. p. <S2^ qui addit: Apud 3ud.tos fuit opinio, jujla ultione Huminis dcletum Herodis exercitum propter Jvhannem, qtti B.i- ptifia cognominatus eft. Hunc enim tetrarcha necavit virum optimum Ju dtios excitantem ad ■virttttis ftudia, & inprimis pietatis & juftitis, fimulqne ad baptifmi lavacrum, quod ita Deo gratum ajcbat fore, fi non ab uno tan- ttimalterevepeccato abfiincant. Mar- cellns a Vitellio, prxfide Syriae, ad Judxam adminiitrandam mittitur. 3OSEPHIA. ,7. L. XVIII. c. V. p. 624. Sub initium hujus armi Ptiatus ex man- dato Vitellii Romam adit, prius- quam vero illam ingreditur, Tibt- rius vita excedit die XXVI. Martii. Succedit Cali^ula , regnans A. III. M. IX. D. XXVIII.vid.Append. §. V. Marullus a Caligula in Judacam milti tur, 3OS.A.3. L. XVIII. c. VIII p. 697. & Agrippa tctrarchiac, quse Philippi ftiit, rex conllituitur. 1. c Aitcro anno Agrtppa a Caligula pctit veniam navigandi in fuum regnuiu, quod etiam imperator annuit. JOS, A. J. L. XVIII. c. X. p. 637. Herodias, Agrippx foror, nuyta. Herodi, tetrarch& Galilzti (yPerxti, invidens fratri pntentiam regiam, a Caligula ipfi conceflam, impellit maritum fuum Romam adire, 6c fibi regios expetere honores; adveniens autem, a Caligulaperpetuo damnatur exilio, & una cum uxoreHerodiade Lugdu- num mittitur, urbem Gallix, .30S. A. 3. L. XVIII. c. IX. p. 637. fqq. & ita incefti conntibii & mortis Jo- hanni iliatse, &ludibriorum, inquX J. C. verterant dignitatem, anibo fttpplicia dederunt juftifllma. CaliyUa occiditur d. 24. Jan. annoim-
perii fui IV. Cividius fttcredit & regnat A. XIII. M. VIII. D. XX.vid. App. $. VI. Confirinat Agrippan in regno fuo, per
GSjuni
37
38
39
41

de libris canonicis N. T.
217
A.M.
A-U.
I A Imper. Roman. Claudius.
..043
75>5
405.-
4053
4054
799
801
892,
Cajum conceflb, addita infuper Jtt- d&a ej> Samaria, Abila &fittitima eitts ditione in Lihano , quam Lyianias te- nuit, JO i A. J. L. XIX.' c. IV. p. 673. five, donat Agrippam regno pa- terno uni"jcrjo, adjiciens ei etiamilla, quse Augiiftus Herodi donaverat, Tracfanitidcm fciiicet & Auranitt- dem, Pncter hsc autem aliud quo- que regnunn, quod iy_/.-i.wvocabaiiir. JOSEPHI £. J. L. II. c. X.
p. 793. ■ ; .,
Agrippa Jacobum, fratrem Johannts morti tradit,Petrumquein carcerem conjicit, Acl. XII. &Cxfareampro- fedius, w;ow«<-annoimperiifui VII. AcV. XII. vid. Append. §. Vl\. & VIII.
Claudius Cufpium Fadum, Prxfidem Judxae totiusque regni conftitnit, ac illius, & fequentis praefidis tem- pore, Judaea magna premitur anno- ne. caritatc, JO:\ A. J. L. XIX.
c. VII. 6%o. L. XX. c. I. p. 682. c. III. p. rfs>o. B. J. L. II. c. X. p. 793. Fado fuccedit Tiberius Altxander , refte JO^EPHO Anttq-v. Jit.l. L. XX.. c. I.
Oclavo anno Claudii fucccdit Tiberio Cumanus. JOS. A. J. L. XX. c. III. p. <5yo. & eodem tempore moritur Hcroues, rex Cbaicidts, Agrippa: M. frater. JOsEPHVi l.c.
Claudius, poft obituin Herodis, Agrip- pam, filiuiii Agrippx, in patrui fui regno conftiuuit. JO>. I. c. B. J. L. II. c. XI. p. 794. Qiiod autem hoc anno Agrippa rex conftitutus fit, certum eft", nam JOSEPHVS B. J. L. II. c. Xllf. p. 700. teftatur, belluin Judaicum initium cepiife anno imperii Neronis XII. &regni Agrippx XVIi, menfeMajo, menfis autem Majus anni XII. Neronis in- cidit in A. M. 4071. a quo facto in fuperiores regrefiu decimus fepti-
niuf

218
A.M.
A.U. C.
A. Iiiipcr. Roman. Claudius.
4055
803
405-6 804
£0
II
Pars II.
inusA. Agrippx ab anno nuindi 4054. xra imiium ducit. Imnio lunninus, fub vulg. finein A. XXI. regni Agrippxcufus, hanc habet infcriptionem : bnpcrator Vejpajumtis Cajar , capta Jtid.ea. Annd Agripps. XXI. Si autcin Agrip- pa anno inundi 4053. rcx Chalcidis creatuscflet, non vigeiimus priuuis, fcd fecundtis numerandus foret, fiquidcm Judxa anno mundi 4075. Vefpafiano imperante capta eft.
Suh Cnmano, JudjCX prxiide, Hiero- folymis fi-jlo Pajcljatis feditio oritur, & paulo poft inter s.imaritanos & 'ju:Uos. Samaritani Syrix prxfidein, Nttmiditim Qyadratnm, conveniur.t, Judxos accufantes; Judrii vero, & feditionis & pugnx caufam in Sa- inaritanos rcferunt, & niaxime in Cnnianum, His auditis, paulopoft gvadratus Judxam adit, &poftquam quosdam fupplicio aftecit, Ananiam fummum pontificeni , Ananum du- cem, primoresque Samaritanoruin & Judxorum, Cumanittn & Celercm jubet ad Imperatorem proficifci, ut fub co judice decerneretur de hac| feditionc. Judicio autem habito Cumahtis exilio mulcratus eft. Quod j 'fine dubio circa iincm anni hujus 1 accidit, JOS. A. J. L. XX. c. III-V.' p 690-693.
Claudius F(?/»c«»mittitin Judxam pro- curatorem. JO ■'. A. J. L. XX. c. V. p. 693. B. J.L.II.c.XI.p.7v;. TA- CITVS quidem rcfert sinna'. L. XII. p. 7^2. Felicein eo tempore prxfi- detn Samarix fuifle, quo Cumanus Judxx prxfuit, at annales, quos fcrtpfit, fatis arguunt , quod magna rerum judaicarum laboravcrit lgno- rantia. Dici vcro quoque poteft, quod a Claudio poitmortcm Agrip- px una cum CufpioFado, tanquam
fo/KldpXOS mifliisfit, qualisLyfias filitj Act. XXI. 51- fqq. qux eft fenten- tiaS.R.DAN. SALTHKNII in Dill". Mil. IV. hab. Reg. MDCCXXXIIII. p. 187. Anno

de libris canonicis N. T.
219
A.M. 40,-7
A.U. C. 8oj
Imper. Claud.
40 S9 4060
807
m
40(5,-
4057
4068 4069
Anno duodecimo imperii fui Agripbam inmajusregnuin transfert, tradens ei Samariamcr Galil&am, Trachorn- tidem, Bataruam, Gaulanilidem &c. Chalcidem vero eiadimit, poltquam ejus dynafta quadrtermio fuerat. .70T. A. J. L. XX. c. V. p. 693. B. J. L. II. c. XI. p. 796 Claudius moritur d. XIII. Odtobris. Nero. & fuccedit Nero, regnans A. XIII.
m. vir. p.xxyni.v. App. §. vi. xi.
Nero anno imperii fui primo, minorem Armeniam Ariftobuto, Herodis regis Chalcidis fiiio tradit , Agnp pae regno IV. urbes adjicit cum agris ad fingulas pertinentibus, in Ver&n fcilicet vt^iorxe: Abtlam &Ju- liadem, in GaliUa autem Tartch&am 0> Tiberiaiiem, & reliqua Judss. 1 Felici procuranda dnt. JOS.A.J.L.XX. I c. V. p. 694. B. J. L. il. c. XII. p. 796.1 4063 flt 4 Felix Aigyptium Mngum cum fuis ad,
niontem Olivetiprofligat, JEgyptius vero fuga fibi confulit. JOS. A. J. L. XX. c. VI. P . 695. B. J. L. II. c. XII. p. 797- Paulus Hierofolymis in vincula con- jicitur, vid. App. $.XIX.&-Tribunus quxrit ex eo: Nonne tu es AZgyptius, qui ante hos dies tumultum concitafti, & eduxifti indefertum MMMM. -viro- rumficariorum.' Adl. XXI. 38. 813 C Vorctus Feftus, biennioexpleto, exquo
Paulus in vincula conjeclus, Felici fuccedit, .705. A. .7. L. XX. c. VII. p. 695. circiter menje Junio. vid. Append. §. XVI & XIV. IJ g Albtnus mortuo Fefto menje Aprili,
prxfes Judaex conftituitur, & cum adhuc in itinere agit, Jacobus Iapi datur. JOS. A. J. L. XX. c. VIII. p. 697-699. B. J. L. II. c. XIII. p. 798.
816 9 Jojephus Romam adit. Vide Append.
$. XVI.
8'7 io\Gc/fius P/orKjmittitur injudacam, Jo(.
B. J. L. II, c XIII. p. 7 9g t anno X.
n m,
xra v-ulg.
6<J 64
Neroniis

220
Pars II.
A.M A.U. C.
4070
407
4°73
4074
A. Imper. Roman. Nero.
4°75
4084
8i£
8!
822
823
832
II
iz
14
Neronis. Nam tefte JOSEPHO A .7. L. XX. c. IX. p. 702. fecundo anno, poftqnam Florus in Judaeam vcnit, anno XII. Neronis, bellum Ju- daicttm cceptum eft. Et quod adventus Flori hoc anno acciderit, etiam inde liquet, JOSEPHVS A. J. L. XX. c. IX. p. 702. Flortts, inquit, addit- xit fecum Cleopatram conjugem, per quam NB. HtP»pps,#.Auguftjtamicam, Juddts. adminiftrationem impetra-jerat, At Poppxa ultimum diem obiit A. Lic. Nerva Silano, & M. Veftino At- tico Cojf. vid. TACITl Annalcs L. XV p. nog.ni8.quieftA. U. C. &i8- vid CAMILLI Chton. p. 274. Jofephus, a Poppta multis muneribus donatus, redit in Judscam, ubideprc- hendit jam novarum rcrum ftudia glifeere, multosque ad dcfectionem fpecrare a Romanopopulo. JOS.L de vita ftta p. 999. iBcllum Judaicum ihitium capit tnenfe Majo, IfOS. B. J. L. II. c. XIII. p. 799. por.titice fummo, Matthia, Theophili filio. .70.?. A. J.L. XX c. VIII. p. 700. Nero anno decimo qvarto imperii fui vita fe ipfum privat d. IX. Jun. & fuccedit Galbu, qui regnat menfes VII. dies VII Galba occidit fedicXV.Jan. Succedit Otho, qui fe intercmit die XVI. Apri). Hunc cxcipit vitellms, qui occiditur d. XX. Deceinbf, Vejpa- fianus imperator falutatur abe.ver- citu Syriaco dic I. Jul. & a Judaico die III. ej. & imperat A. X. dicbus VI. exceptis. Anno Vefpafiani feamdo d. VIII. Sept. Hierojolyma cxpttgnatur. v. JOS. B. J. L. VII. c. XVIII. p. 969.' EVSEBU Chro». p. 162. Vefpxftxnus obit die XXIV. Jun.&fuc- cedit Tittts, qui imperat A. II. M. H.D.XX.v, SVETON. p,m. 6^46o.
79
IftHt

de libris canonicis N. T.
221
A.M.jA.U. C
4ogd
4101
4!o 3 42 2a gy 0
85*
849
A. Imper. Roman.
I*
T<>;« moritur die XIII. Sept.& fucce. dit Domiltanus, qui regnat A. XV. D. V.
Jobamies in Patbmnm relegatur u!- timo anno Domitiani, vid. P. II. S.LC.I. M.IV.
Domitiarms occiditur -d. XVIII. Sept vid. Svetoniimi p. 6y7.. & fuccedit Nerva, imperans A. L M. IV. 1). IX.
Nerya nioritiir d. XXVIL Jan. & fuc- cedit Trajanns imp. A. XIX. M. VL D. XV.
Trajanus diem fuuniobit d. XIX.Aug. Si quis fcire cupiat anmim Julianum refpondentem anno xtx vulgaris, ■addat aimo currenti ierse vulg. A. XLV.
xra vulg. 82
96
98 117
DE
IBRIS HISTORICIS.
• CAFVT L D E L l B R I S,
QVI
EVANGELIA
DICVNTVR.
I. Definitio Evangeliorvm, Evan- gelia funt.iUi libri, qui vitam JESV CHRTSTI defcribunc, & a viris faomwwc confignati funt.
Qji •. U. Ra-

222 Pars II. Secl I. Cap, I.
II. Ratio Appellationis. Dicuntur hi libri evangelia, quia evangeliumj quod vi vocis lsetum fignificat nuntium, nontantum dodtrinam de falute per fidem in Chriftum, fed &fenfu fpe- cialiflimo doclrinam de nativitate, diclis, faclis, paflione, morte , refurreclione & adfcenfione Jefu Chrifti denotat Annuntiant hi libri Chri- ftum Servatorem olim prsedictum, avidequeapo- pulo Ifraelitico exfpe6ratum, tandem toti mundo exhibitum efle, & ejus bona, quae hominem bea- tum reddunt, gratis oflerri, ac propterea fummo jure evangelia audiunt.
III. Nvmervs. Qyatuor proftant evangelia, a Matthaeo, Marco, Luca Sc fobanne confignata; ex quibus Matthaeus & Johannes tantum teftes auJoTrjai & aujijKooi fuerunt. Qiiod autem hsec IV. evangelia, & quidem fola illa a veteri ecclefia Chriftiana ccxxgenuina & avtbentica fuerint rece- pta, conftat ex teftimonio omnium illorum Patrum, qui feculis prioribus floruerunt, qui quoque tra- dunt, primo Mattbaum, ddndc Marcum, tandem Lucam, & poftremo $obannem cvmgcXxczm confi- gnafle hiftoriam. Vide IREN/EVM L. III. adv. b<ercf. c. I ORIGENEM apud Eufebium H. E. L. VI. c. XXV. & EVSEBIVM H. E. L. III.c. XXIV. CLEMENS Alexandrinus folummodo aliamingre- ditur viam, nam EVSEBIVS H. E L. VI. c. XIV. Clemens , inquit, traditionem quandam, quam a vetuflioribus presbyteris acceperat, refert in hunc modum. Dicebat^ex Evangeliis prius fcripta ejfe illa, quae feriem generis Dominici continent, grace 7st 7ref>texov]a, yevectXoytctg , & fane, fententia hujus viri magna fe commendat verifimilitudinis fpecie.
IV. Har-

de libris quf evangelia dicuntur. 223
IV. HARMONIA IV, EvANGELISTARVM.
Cui animus eft a praeconceptis opinionibus liber, concedet, feriem rerum a Chrifto geftarum, quam tradit Matthaeus a cap. V. usque ad XV. diverfam effe ab illa, quamin evangelio Marci &Lucaecon- fpicimus. Sunt viri magni nominis, qui putant, Matthaeum feriem veram obfervafie; quum autem Lucas c. I. 3, profiteatur, fe fcripfifle x,a,B-efyg y &Marcus, qui a Petro, (de quo conftat, quod prius JefuChriftoadhaeferit, ac Matthaeus) hifto- riam evangelicam percepit, & cui ob oculos fuit evangelium a Matthaeo confcriptum, vid. P. II. S.I C.I.M.II. feriem rerum aChrifto geftarum, quam fiftit Matthams, deferat, &eandem, quam Lucas habet, referat, acMatthceus, fi quaedam difcre- pantia eft inter illum & Marcum Lucamque, tem- pus accurate non determinet, nulli dubitamus, quin Lucas & Marcus in pertexenda ferie rerum a Chrifto geftarum Matthaeo praeferendi fint. Et fi hoc conceditur, quod concedendum effc puta- mus, harmonia evangelica probabiliter haec eft:
Johannes.
Procemium evangelii'
Lucse
NativitasJohannisBa-
ptiftie & Chrifti ab
angeloGabriele prae-
dicitur. Maria vifitat Elifabe-
tham.
Redit Nazareth. Johannes Baptifta na- fcitur.
ofephus, poftquam yMariam gravidam " dcferere decreverat,
adductus apparitio-
neangelica,illam ac
cipit.
efus nafcitur.
C^ 3 Gcncalo-
Matthxus.
Marcus.
Lucas.
% 1-4
5-38
39-4?
5<5
57-80
I. i8-*4
*5
II. 1-20

•224
Pars II. Scct. L Cap. I.
Gcnealogia Marix, matris Jefu.
Jofephi.
Jeftis eft verus homo & Deus.
Circumciditur. -
Deo in teinplo fiftitur.
A Magis adoratur.
Jpfephus, ab angelo in fomno monitus, cumMariaac Jefu.in i€gyptum fugif.
Infantes Bethleemiti ci jufiu Herodis cx duntur,
Jofephoab angelo Dei reditus cx iEgypto mandatur.
Jofephus tcrramlfrae- litkamadit, dnian- dato divino in Gali Jxam fe confert, ac Nazarethxhabitat.
Jefus A.XII.natuSjfpe- cimcn fapientix fux in templo edit,& Na- zaretham redit.
Johanni prxconium pccnitentix & bapti- fmi a Deo demanda- tur.
Johannes prxdicat in deferto Judxx. -
Teftatur de Jefu.
Jefus e Galilxa ad Jor. danem veniens, a Jo- hanne facro fonte tirgitur.
In deferto tentatur.
Johannes dcntiade Je. fu tcftimonium edit.
Legatis concilii Judx- orum teftimoriium dc fc &Jefu Chrifto reddit.
De Jefu rtcrum ite- rumque teftatur.
Duo tracipuli Johan-'
Matthxuf,
I. i-if
II. I-I2
ij.I;
i(S-i8
19
20-23
Mircus.
III.
1 -10 11.12
13
IV. 1
I. 1-3
4-6
7
Lucas, III. 23-38
21
21-38
Johannes
I. i-J.S-14
$>• 12.
II. 39.40
41-52
ffl; 1.2
3-M- 15-18
IV
21-13 I-I3
nis

de libris, qui evangelia dicuntur. 22$
nis Jefum in hofpi- tinm fequimtur. Unus illorumAndreas fratri Simoni nun. tiat, fe Melliam inve- nifle , eumquc ad Chriftum adducit. Poftero die Jefus itu- rus in Galilxam,Phi- lippo dicit: fequere me, Philippus vero Nathanaelem inve- niens, teftaturei dc Jefu, &Chriftus cum Nathanaele cdIIo- quiumhabet. - Jefus in Galilxam re- vertitur, & niiptiis Cana; celcbratis in- tereft. DefcenditCapernaum. Acia Chrifti a Pajcbate miniflerii piblici frimo
ad fecundum. Jefus, cum Pafcha Ju- da-orum jam prope eflet, Hierofolymam afcendit. Ementes & vendentes cum mimmulariis e templo ejicit. Multi in Jef. credunt. Jefus Nicod. de rege- neratione informat. Hierofolyma relicta venit in terram fortis f. trib.us Judx, & per difcipulos ba- ptizat. Johannes ultimum de Chrifto tcftinionium apud difcipulos "ae- mulantes edit. - Jefus de Johanne in cuftodiam dato au- dieus, Judaeam relin- quitj & inGalilxam
Matthasus.l Marcus.
Lucas.
Johannes. 37-4°
41. .4*
14- "5
43-Ji
II. 1-11 12
13
14-21 23-25
nr. 1-21
22-24
Q.+
iJ-3<S
tcndit

226 Pars II. Secft. h Cap. \,
tendit mcnfe circiter Novembri.
Siamariam tranfiens cumniuliere Samar colloquium habet, fiim quadrimeftrc fpatium fupereffet ad mefiem, qua» incipie bat poft feft. Pafcli
In Galilxam vcniens a Galilxis recipitur
C anam, urbem Gali- l-xx , adit, & cujus- dam, regis Herodis partes' fccuti, filium abfentem fanitati re ftituit.
VenitNazaretham, & concione in Synago ga habita, inpericu lum vitxvenit. -
Relicta NazarethaCa- pernaum fe confert, ibique habitat & prxdicat.
Ad mare Genezareth Simonem,Andream, Jacobum & Johan- nem vocat.
ReditCapernaum & in fchola docet cum o- mnium admiratione.
Obfeifiim liberat. -
SocruniSimonis fanat.
AIIatQ; xgrotos curat.
In dcfertum orandi caufa fecedit.
Galilxam peragrat, & in fynagogis jprxdi- cat , ac daemones ejicit.
Ad mare Genezarcth, in Simonis navi, tur- bam docct, miracu lofam jubct captu- ram pifcium,&Simo ncm, Jacobmn Jo- hanncmque pifcato-
Matthxus-
IV. 12
Marcus.
82
13-17
18-22
VIII. 14.15 16.17
■2.5
14
Lucas.
III. 1<?.20
14
14. ij
16- zo
21.22
23-28
»9-31
32-34
35-37
38-39
IV. 16-30
31.31 33-37 38-39 40.41
42
43-44
Johannes- IV. 1.3

dclibris, qui evangelia dicuntur. 227
rcs hominum confti-
tuit. - ,
Sanat leprofum. - Sccedit in defcrtum
orandi caufa. Iterum Capernaum
adit.
Paralytico peccatare- mittit, & fanitatem reftituit.
Ad mare egreditur.
Levin f. Matthxum e telonio vocat. -
Hierofolymam Pa- fchatis celebrandi caufa afcenddt. -
Sabbatc(Jet/7ff0Jrf«'
fo) pcr fata tranfiens,
difcipulosfpicasvel-
Jentes dcfcndit, Att* Chrifli » Pafchate
ferunrlo ad tertium. Jefus in feftoPafchatis claudum ad pifci- nam Bethefdse fanat
In Synagoga quadam dcxtram cujusdam aridamfanamreddit.
Sccedit ad mare, & nmltos fanat.
Precum caufa nion tem confcendit, & ex convocatis difcipulis XII. apoftolos con- ftituit.
Concionem ad difcl pulos & populum ha- bet.
Dc monte dcfcendens leprofum purgat,
Capernaum intrat, & cerjturionis fervum reftituit.
Ad portam civitati. Nain vidusc filiuinj tinigenitum refufci-j tat.
Matth-eus.
IX. a-8
9-13
XII. 1-8
9-14 15-2
V-VII VIII. 1
5-
Marcus.
40 -fin.
II. 12
3-ia «3
14.21
S3-fin.
m. 1-6
7.12
Lucas.
V. 1-11 la-ij
16
Johannes.
17
• a£j 27
27-fin.
VI. 1-11
13-19
P s
u-16
17-fin.
VII. 1-10
u-v.
V. 1
i-m.
Difcipu-

228
ParsII. SedU. Cap. I.
Difcipulis a Johanne miffis refpondct, Johannem commcn dans, urbes quasdam increpat. In domo Simonis mu Herem peccatricem aduiitcit & abfolvit Urbes vicosque pera grat. - - Cuni intrafTetdonium quandam, magna convenit turba. - Dxmoniacum ccecum
& mutum fanat. Contra blafpheman- tes , quod per Beel zebulem dxmonia cjiccret, fe defendit.- Signum pctentibus ne- gat.
A matrc & fratribus
qvreritur. In mari cx navigio pa-
rabolam de feminan-
tc proponit, & difci-
pulis exponit. Paraboiam de Iucerna
non occultanda do
cet.
De feminis proventu De Zizaniis intcr triti
cuin. De grano finapi.
Alios proponit para- bolas.
De fermcnto.
Indicatur ratio, quare Jefustnparabolis ad turbas locutus fit.
Jefus in domum quan- dam venifns, difci- pulis fcorfim expo- nit parabofam de zi- zaniis.
Proponit difcipulis a- lias parabolas. -
Occaiione pr.cfentia;
I Matthacu
XL a-30
XII. 22. 23
24-37
38-45 4«- 50
XIII. 1-23
24-30 31.3
33
34-35
36 -43 44-52
Marcus.
io- 21
Lucas.
18-35
36-50
vnr. 1.3
1
ohanncs.
22-30
31 - 3!
IV. 1.20
21 -2J
26-29
4-ij
io"-i«
IV.
30-32
34
matns

delibris, qui evangelia dicuntur. 229
Matthxus
matris & fratrtim
iterum oftendit, qiiae
iit mater, frater &
foror. Mare trajechirum
Chriftum adit fcriba,
& quidam ex nume
ro difcipuiorum. VIII. 18-22 Navem ingreffo Chri-
fto cum difcipulis,
oritur tempeftas in-
gens, quam autem
verbo compefcir. 23-2-7 Trans mare in fini-
bus Gergefenorum
c duobus obfefiis dx
mohes ejicit,& porcis
in mare a dxmoni
bus prsccipitatis,ro-
gatur a civibus, ut
e finibus ipforum di-
fcedat. . - 48-34 A!ter exhisce obfeffis
Chriftum, navi do-
mtnn reverfurum,
adit, & veniam fibi
expetit, illum fequi. Chriftus mari trajeclo
in urbem fuani venit. Paralytieum addu-
dtum fanat. Matthxumiterum vo-
cat, cum pubiicanis
cibum capit, tdque
dcfendit, acjohannis
difcipiilis de jejunio
refpondet. Filiamjairi refufcitat,
& hxmorrhoufain
fanat.
Inde fecedens, ccecis
oculos aperit. Miittim a diabolo ob-
felfum liberat & fa-
r.at, atqucob hocfa-
olum a Pharifxis bla-
lphematur.. Adit Nazareth, &aci-
vihus contemnitur. IXlII.r4.fin. |
IX. 1 2-8
9.17
18-26 27-31
52-34
Marcus.
■ fin
V. 1- 17
18-20 21
Lucas.
I Johanu
es,
VIII.
22-2J
26.37
38- 39 4»
22 - fin.
41- fin .
VI. 1-6
Circunv

230
Pars II. Se<fl* L Cap. I.
Circumicns omncs ci-
vitates, docet, mul-
tosque fanat. Pro operariis, in mes-
femextrudendis, o-
rarejubet. Apoftolos XII. ablegat
cum poteftateS-etu-
fXcflypyiKf].
Chriftus pracdicat in civitatibus.
Johanne Baptifta de- collato Herodes alii- que varias de Jefu concipiunt opinio- nes.
Apoftoli ex legatione prima revertuntur.
Chriftus, morte jo- hannis, ckdifcipulo rum faftis auditis,in defertum urbisBeth- faidx cum difcipulis abit.
Magna turba Jefum fe quitur.
Quinque millia viro rum panibus quin- que & pifcibus duo- bus a Jefu cibantur, & quidem, cumf/t- jcha'jnd&orum)w\ in- ftaret.
Dimiffis difcipulis & populo.montem ora- tionis caufa con- fcenditjCum vero na- vigium, quo difci- puli vecti funt, in medio efTet mari, fu- per mare ambulat, & mox cum difcipulis in terram Geneza- reth venit.
jEgrotos allatos fanat.
Populusjefumquxrit,
& ftagnum trajiciens,
I Matthseus. Marcus.
IX. 3J 35-38
X. i-fin XI. i.
XIV. I-I2
41-21
22-34
3j.3«
VI. 6
9-13
14-29
30
31.3*
33
Lucas. Johannos-
IX. 1-6
7-9. coll. III. 19. ao
IX. IQ
10
I
u
34-44
4> v 53 54-56
11 -17

de libris
, qui evangelia dicuntur.
231
eum interramGene- zarethinvenit.
Capernaumi in Syna- goga concioncm ha- bet de pane vitx.
Murmurantes difci pulos inftruit. -
Acta miniflerii Chrifli a Pafchate tertio ild quartum.
Pharifzos, difcipulis, quod pollutis mani- bus comedant, ex- probrantes redar- guit. -
In confiniaTyri&Si- donis fecedit, ibi- demque Syro-phce- nifli filiolam a dse- monioliberat. -
E finibus Tyrirever. fus, venit ad mare Gaiilacx, & furdum niutiimque fanat.
Montem afcendit, «■ grotos allatos fanos reddit, & IV. millia hominum miraculo fc cibat.
Venitin partesDahna nuthae f.Magdalas.
Pharifasis figntim fibi expetentibus, negat aliud, quam Jona: fignum, illis datum iri.
Navigio mare traji cit.
Reverfus in ulterio rem ripam, difcipu los monet decaven- do fermento Phari- f.torum.
BethCuda: ccecum fa- nat.
In vicis Ca:farea: Phi- lippi confeffionem Petri audit, mortem
Matthseus. Marcus.
XV. 1-20 VII. t.43
21-28
XV. 22-38
XVI. 1.4
5-12
24-30
31-fin.
VIH. 1-9
10
11.1,2 »3
14-21 2»-»<S
Lucas.
Johannes. 22-2;
26"-cTo 61-72
fuam

232
Pars II. Se& I. Cap. I.
Matthxus.
fuamprxdicit, &Pc- trum reprehendit, 13 - 28
In monte transforma-
tur. - XVII. 1-13
Filiuni lunaticum, de- fcendens e monte, a dxmonio Jiberat. 14-21 Secunda vicemortem
fuam prxdicit, - Per Galiheam trans- iens, difcipulos fuos docet de morte ac re furreftione fua. - 22 - 2 3
Capernaum inrrans tributum miracuio partum pro fe & Petro folvi jubet. 2 4-*7 Litem, intcr difcipu losde priniacu or tam, decidit. - XVIII. I-; Johanni interloquen ti de quodam dxmo- nia ejiciente , refp. Monet de fcandalo. 6-14 Inftruit difcipulos de fratre peccante cor- ripiendo, deque con- donando eidem. 15-fiii. Afcendit Hierolbly mam occultead fc- ftum tabernaculo- rum, mittens ante fe nuntios, qui pro- grefli in viamSama- ritatiorum, recepti non fiint. - Refpondet in itinere
quibusdam. Ablegat difcipulos LXX. ante faciem luam, & quidem bi- nos in omnem ur- bem & locum. - Judxi quxrunt Jefum teinpore fefti taber- naculorum, & diver- fa de eo ferunt judi- cia.
Marcus. 27-IX.i a-13
14-ZS»
30-32
Lucas. jjohannes.
I :\
IX. 18
33
33-37
38-4° 4 £- 3 -o
18-27 a8-3<5
37-4 44-45
46-48
49.
51- 5C 57-fin
X, 1.16
VII, E
m
ir-!3
In

de libris, qui evangelia dicuntur. 233
In medip fefto docet in templo.
Profeclus mox montcm olearum diluculo iterumHie lofolymam ingrelTu in templo docet. -
Adulteram abfolvit.
Concionem gravifli mam in templo ha bet.
Ccecum natum fanat Concionatur de fe
oftio ovilis, paftore
&c.
Difcipulos rcverfos
excipit. Cum gaudio celebrat Patrem. Difcipulos praedicat
beatos. Informat legisperi-
tum de vita acterna Bethaniam vmiens, a
Martha fufcipitur. Difcipulos orare do cet, & ad orandum hortatur. Dxmoniuiti mutum e- jicit, & contra Pha- rifxos blafpheman tes fe defendit. - Iniiruit difcipuios in niagno tlirbx con- ventu de cavendo fcrmentoPharifaico. de non timendisho- minibus, de blafphe- mia in Spiritum fan- &um , & de afliften- tia Spiritus fanfti, tempore caufe co- ram niagiftratibus dicendx. Renuit hxreditati di- videndx prxeiTe, & dehortatur ab avari- tia &foIkitudineni-
Matthanjs. I Marcus.
Lucas.
Johannes. 14-53
VIII. 1.2 3-U
12-fifi.
IX. 1-4U
X. 1-2
17 -20
II. 1»
2-3.24 25-37
38-fin, XL t-13
14 - fin.
XII. 1-11

2^4 Pats £fc Sett. I. Cap. I.
, mia vichis & ami- £his.
Difcipulos populum- que varia monet.
Adhortatur ad relipi fcentiam accepto ntintio de Galilxis a Pilato occifis.
In fynagoga quadam mtilierem annos XVIII. xgrotam fa- nat.
Parabolas quasdain
proponit. Per oppida & vicos
docet, tendens Hie-
rofolymam ad encaz-
nia inftantia. Refpondet quxrenti,
an pauci falventur ? Indicat, quae Berodi
vulpi effent nuntian-
da.
Hydropicum die Sab- bati fanat, hocque fadhim defendit.
Parabolas varias pro. ponit.
Difcipulos inftruit.
Per Samariam & Gali- lxam Hierofolymam proflcifcitiir.
Decem leprofos fanat.
Pharifxis quxrenti- bus refpondet , & agit de dieadventus filii hominis.
Parabolas proponit de judice neque Deuin nequc homines ti- mente, a vidua qua- dam tamen continuis fupplicationibus ex- pugnato, & de Phari- llco & fublicano.
Venit e Galitxa in fines Judaex trans Jordanem, multos- que fanat.
Matthxus.
Marcus,
XIX. 1.2
Lucas. |Johannes. 13-35 3<S-fin.
xm.
1-9
xm 10-18
151-21
22
23-30
31-35
XIV. 1-6
7-xvr. i-f.
XVII.i-io
X.i
12
20-fin
XVIII. 1-14

dc libris, qui evangelia dicuntur.
235
Pharifxis de divortio quxrentibuj refpon- det.
Infanies ad fe adduci
jubet, iisquemanus
imponit. Divitem qucndam
tent&t. Petro, fe omnia rcli-
quifle dicenti, rc-
fpondet. Parabolam profert de
opcrariis in vinea. Encxnia Hierofoly-
mis ceiebrat, dc in
tcmplo Judxis re-
Ipondet. Abit trans Jordanem
illuc, ubi Johannes
baptizaverat, f. Be-
thabaram in Perxa. Certior redditur de
Lazaro lethaliter de-
cumbente. Abit Judxam, &La-
zarum Bethanix re-
fufcitat. Abit Ephrcm in de-
ferto.
Imininente jam Pa- fchate, dicunt Ju- dxi de Jefu in tem- plo , cur non vcnit ad diein feftum ?
Afcendit Hierofoly- mam ad Paftha, mortemque fuam in- ftantem difcipulis prxdicit.
Filios Zebedxi deve- ro primatu inftruit.
Ante portas Jerichun- tis ccecum fanat.
Jerichuntem tranfit, tSc Zachxum dc ar- bore defcondere ju- bct, ac ad illwn di- Vlrtit.
Matthxus. 3-12
13-15 16-26
27-30 XX. 1-16
17.19 ao - 28
Marcus. Lucas
%-iz
13-16 17-17
»r-3*
15-17 18-27
ki -30
3»-34 35 • 45
R
46
31-34
35-43
XiX. i-io
Johanne*.
X. 22.39
40-4»
XI. i-itf
17-53 54
5J-fiH.
Para-

2^6
ParsII. Se&.I.
Parabolam proponit de talentis, fervis decem conereditis.
Ex urbe egreffus,duos fanat tcccos.
Sex dies ante Pafcha Bethaniam venit, Martha ei infervien- te, Lazaro vero inenfae accumbente.
A Maria ungitur. -
Turba multa Betha- niam confluit. - Gefttt die Sclis,
PofterodieHierofoly- mas appropinquans, aBethn';age ad mon- tem Oliveti difcipu- losniittit, utafinam cum pullo fibi e vico adducant, pulloque vehitur Hierofoly- mam, exceptus ex- claniatione votiva Hofanna.
Templum ingrefTus, ementcs & venden- tcs templo profligat.
Ccecos claudosque fa- nos reddit.
Pueri in templo cla- niant: Hofannafilio David, illosque de- fendit contra faccr- dotes & legisperitos.
Graccis Jefum videre defiderantibus, id- que indicantibus Philippo & Andrea, de tempore glorifi- cationis filii homi- nis, dejudicio mun- di &c. concionatur.
Vefperi Bethaniam fe confert. Gefta die Lunx.
Sub matutinum in-
greffum in civitatem
iMatthseus., Marcus.
Lucas.
XX. »9.34
Johannei.
n-27
46-51
a8
XII. f.a 3-8
9-H
XXL 1-9
10-13
14
15.15
XI. i-io
11
20-44
43.46
12-19
»7
11
30.35
efuriens

de Iibris, qui evangelia dicuncur. 237
efuriens, fruclum fruftra quxrens in ficu,: illimaledicit Ementes & vendentes iterum etemplo eji cit, nec permittit, ut quiequid" per templum portc- tur.
Prineipes facerdotum & fcribx confilium ineunt, quomodoje- fum commodc per- dcre pollint.
Vefpcri iterum Hie- rofolyma egreditur. Gefta die Martis.
Jefus Hierofolymam petenSjdifcipulis ad- mirantibus, ficum tam cito exaruiffe, devifideifermonem habet.
Sacerdotibus de au- ftoritate fua refpoa- det.
Parabolam prcponit de duobus filiis in vineam miflis. •
De vinea clocata.
Derege, iilio nuptias parante, & fervis emillis contemtis & interfedtis &c. -
Pharifxis, de cenfu Ocfari folvendp in- terrogantibus, rc- fpondet.
Rtfurredtionem mor- tuorum advcrfus Sadducxos adftruit.
Qusftionem de prx- cepto prxcipuo ex- pedit, & de Meflia, cujus filius fit, qux- rit.
Scribis &- Pharifeis vi dicit
40-22
33-27
28-32 33-46
XXII. 1.14
15-2»
23.33
34-46
XXIfl. i-f.
R %
Marcus.
Lucas.
) 12-14
»5-17
18
19
20-26
»7-33
XX. 1-8
XII. 1-12
9 .i 9
15 IT 13-17
2.0 "2.6
«8-17
27-35»
28-37
40.44
38-4®
45-47
Viduat

238
ParsII. Sc&. I. Cap.I.
Vidux pauperis elee- mofynam prxdicat.
Temploegreffus Hie- rofolymx ruinam prxdicit, fuumque idvcntum ad judici- um mundi.
Proponit parabolam de decem virgini- bus, & de talentis fervis tribus concre- ditis.
De progreffii extremi
judicii difcipulos in-
ftruit. Hierofolyma egredi-
<ur, fe abfconditu-
rus.
Cruciadfixionem fu-
am prx-dicit. Sacerdotes dclegispe-
riti deliberant, quo-
modo Jefum cum
dolo apprehenderent
& occiderent. Bethanix in domo Si-
monis leprofi ungi-
tur.
Judas XXX. argentcis aceeptis, promittit principibus facerdo- tum, Jefumillis tra-
dere,& abillotempo-
Tequxnt (VKXlftUV.
Gefla die Me; cnrii.
Jefus hxret Bethanix. ( Joh. XII. 37.)
Poft canam depofitis veftibus, difcipulo- rum pedes Iavat.
Proditoris fui, aftte- dtonomine, mentio- nem injicit. -*
Johanni in auremdi- cit, illeeftproditor, cui intinciuin pa- nem nuncporrigo.
Judas adit printipes j
Matthaeus.
XXIV. i-f.
XXV. 1-30
31- fin
XXVI. t.a
6-13
Marcus.
41.44
XIII. i-fin,
XIV. 1.2
3-P
Lucas.
XXI. I«4
5.36
Johannes,
37-38
J7*ft».
XXII. i.z
14-16"
10.11
3-5
xm. [.17
18-11
zi.16
ikccr-

#e Iibris, qui evangelia dicunfur. 259
facerdotuin,illisque modiim Jcfuin ca- piendi optimum aperit,
Poft abitum Judx de fuiglorificatione lo- qtiitur, notum illis facit, fe mox abitu- rum ad patrem, & charitatem mutuam inculcat.
Petro magna pollicen- ti perhibet, ipfum tribus vicibusfeab- ncgaturum, prlus- quam gallus cantet. Gefta die ,Jovi.<.
Solatitim difcipulis contra mcerorem irapertitur, <3cde re- btis quibusdant maxi- mi momcVtti inftruit.
Difcipulos quseren- tes, ubi Pafcha pa- randum, ablegat ad aliquem Hierofoly- nixdegentem. -
Adit Hierofolymain.
In itinere comparat feviti, &fidelespal- mitibus, hortatur difcipulos, ut in ver- bo & amorefuoma- neant, mutuam di- le&ionem inculcat, adverfus mundi o- diumprxmunit, Pa- racletum promittit, quaerentibusrefpon- det, liidhint in gau- dium converten- dumprtcdicit, dcdi- fperfionem illorum futuram efte, enun- tiat.
Comedit cum difcipu- lis agnum pafcha- lem.
Matthaeus,
17.19
Marcu».
Johanne*r
" : iiLd
■t 113 UIOUO-. .-:Ui!)jVfc
*7-jo ;
iaon ufei .>irr
Lr./.-.^ni wiitf'\y r s3&
31-3J
36-fi».
Xiv. un
11.16
7-13
aol
R 3
17I.
14-t8
91
xr. xvr.
■ ■
Diffci.

240
Pars II. Sefl. I. Cap. I.
Difcipulis dicit, ali-
quem exipfisfepro-
dittirum cfife. Froditoris fui iterum
tec~k> nomine memi-
nit.
Judae forfitan non procul ajefumenfae accumbenti, & Jefu dicenti : numquid cgo fum? refpondet: Tu dixifti.
Sacram ccenam infti- tuit. . -
Froditoris fuiitermn
■ te<5to nomine mcmi- nit, eiqtie-vse denun- riat.
Contendentes difci- pulos de prinetpatu perftringit.
Indicatdifcipulis, Sa- tanam cupere itlo- rum cribrationem, «Sc Petro, fe pro eo intercefTirTe.
Fetro multa ptomit
ifeiiti, refpondet, ipfum tribus vicibus fe abnegattirum eiTe.
Preces ad Deum fun- dit.
Hierofolyma egredi. tur, & adit hortttm in montc OHveti iitum. - 1
Jn via difcipulis prre- dicit, omnes hac no- £te fcandalumpaiTu- ros eife 6^'c.
Petro iteriim prxdi- cit, quod ter ipfum negaturus fit. HiftoYia SaJJionit.
Inhorto Gethieiiiane, £eliclis afiis difcipu Iis, Petrum & filios ZebedseiafFumit, ac
Matthaeus,
21. 2*
a3.i4
2?
arS-20
So
3i.3a
33 -35
Marcus.
Lucas. |johanncs
S. 19
30
»1-25
%6
27.28
25-31
&t \]
■' ,
-pl Oitoipt etrifi ,.'.u! •
^titai. t::.sil'* ni
■
'!''ii^::q £ •ffiqt t n 10. 20
21-23
24-30
31-32-
33-38
fctff-sFiii,
'II Otfi 31
ifi tna.Uijf
ifisltJV/T;
39
tnitttoiq ' 'j-Jteut
tto: .. ■ •.
fjoLli ttiia t 'fiB3
.
i .
xvir.
XVIII. 1
fJUO t
Wi
■
a u)in .lsii
•qiJiih n:ib:':'.-jKo"
■ ■ Ifi
,019] iis

de libris, qui evangelia dicuntur. 241
iis prjefentibus inci pit contriftari & mceftus efTe, jubet que orare & vigila re.
Adventum proditoris difcipulis annuntiat, illique obviam pro- cedit.
Venientibus cum Ju- da femanifeftat. -
A Juda proditur, &a turba comprehendi- tur.
Petrtis gladio Mal- chum, pontificis fer- vum, perciitiens,au- riculam ejus anipu- tat.
Cohorti exprobrat, qtiod tanquam ad la- tronem cum gladiis & fuftibus exierint. Ligatur a Judxis. - A difcipulis deferitur, Abducitur adpontifi- ces Annam & Cai- pham. Petrus Jefuni fequi- tur, & prima vice illumabnegat. - Jefus de difdpulis & dodtrina interroga- tur.
Alapa ipfiinfligittir.
Accufatur a falfis te- ftibus anxie quxfitis.
Caiphas Jefum adju- rat, ut dicat, an fit filius Dei, eumquc ob editam confeffio- nem blafphcmix ar guit, quam accufa tionem condemna tio fequitur.
Jefus confpuitur, cx- ditur & illuditur.
Pctrus peracla fecun-
Matthxus.
3«-45
45-4« 47
48.50
51-54
55-5« 56
57
58.6*9. 70 55-63
Marcus.
3*-4'
41.41 43
44.46
47
48-49 50-52,
53
54. 66-6% 55-6i
«3-6« 67.68
Ki
61 - 64
Lucas. J ohannes- 40.46
47 47-48
49-Ji
S**&
54 54-57
«3-65
da

242 ParsII. SecU. Cap. I.
,
Matthacus.
Marcus.
Lucas.
T'~>.ri"i»i" L !#.c
j uiianncK
rta »v fprfii -thtii*0'JI Ud LX lCLLiU aUHUga-
y-i nnr iSfMtilt f*nr 1 ^tti
LlWllw t/ VJt III L v. n IIBUI
<5p * iin
agit.
c
71 -nn.
r5 i<o 55 - 01
2?-27 •*D l
/v n t /* f/iM^^rf
yiCTtl Kl£ k €7lcTli 9
Jefus coram Syncdrio
ilititur, <fe mortis
reus judica.tur.
VVl TTT .
AAVli. I
W 1
A V . I
« fitl r >n - iiji.
Ad PilatLim ducitur.
2.
YV 1
Al! I
YVTTT 1 AAxUi J
28 ■*B
Ti 1 1i *»c Cf* i nfi i m xi i tzt JlKliI^ it, lUIllUi vlld
privat.
3 -10
Jefue coram Pilato
accufatur.
11-14
2-5
a "5
fl Cl *>0
■*> -3S
Ad Herodcm mitti-
#iit« Jtr r\ llfst t- £' IT^ 1 ¥ ¥ <
tur 3 cx au iiio reiTiiLi.i-
tur •
6.12
Pilatus Jefum morti
r* 1t-\ i~ 1 i k /-\ t~ n ¥ CiipclC iuUUldl, -
15.25
K . 1 A U ' l<f
13 -2-i *3 ~D
aR _
30 -
Pihtusjudads ceriens,
{"lll ri jT-i im fla fiATI i ■ V--1I1 JiLlIlIl ildgCU.11.3
XIX. 1
caedi jubet.
9<C
z 0
I;
*>
■ti -^r
Trf*ii l c 1 m ilifihii b illii J t IUS d riHllLl UU 3 111 u-
fMfiiT* rftnfniiir ctp
UllUl j 1 U/tUl1*1 VA-
i5-2o
prt"nififiir _ '
l/Vl ^ULHliJ 4
27 -11
•* < 3*
2
filatus iterum dimis^
4 t •-> r> 1 Taiii Tllf"t'lf1C
IltJIlCIIi JCIll JUUi-Lli»
rrpHVariVrf* friiHf-f at
LfVl IV (J <l V. X. \- UUUV.LjUL
victus clamore Ju-
.'"('T /\ Y~ 11«%i aii v n /* vi w 1
l.l*UiUiTlj C11III (_ I iICl-
janfiffpMH-nm rt*^Mif AULiiKvilUU III 11 auil,
* *j£
4-10
T f> { 1 1 C 1/1 1 />1 1 | n 4 1 i - x T,> *
JCIU5 (111 lUi.UI.tl 1U P]'.ul-
/Mi flUiti ¥ i it*
VII UJILllUl » »" -
31. 3^
10. Zl
1< xo
10.17
( r^TirfntiPrn (rr^vi iij -
1_-UlLLHJIlt.ili J^laVlUl-
V> 1 -t il . 1 , '1 \'\ .■" -rl P T1 * 1 1 1
iJidiii iiaDCT aQ muii-
ieres plangcntes, «•
±7-31
P**Kn'if*i+»it* in ionim icrUtiLiiui i u iuv.(.iiii
W}
Golgathx cuni duo-
r\iic Iatvnnirinc
Lflid IdtlUIUULi^* '
9*1
3-)
*> 7 ■*> ^ -'•—o -^j
i.^ij".-itiii/ 3*
Vinum feiie mixtum
r*. , Kpvp »•(> c 1111 ^ IUUCJ t- I Cv.Uldl. •
34
23
Cruciadfigirur.
3,
14. 2t *t" j
33
IB
Titulus quidam. con-
tinens caufam mor-
tis Jefu, cruci ejus
afligitur.
37
26
38
I.p-21
Jcfus orat pro cruci-
flxoribus.
34
Mifites veftimenta Je-
f.r inter fe dividtmt.
35.3«
24
43
23.24

de libris, qui evangelia cfieuntur. 245
Duo Iatrones cruci
adfiguntur. Jefus fannis excipitur. Alter latronum con-
vertitur. Jefus fuse matri Jo-
iiannem, & Johanni
matrem conimen-
dat.
Sole obfcurato cla- mat: Eli Eli &c. -
Sicim fuam prodit.
Accepto aceto excla- niat: Confummatum eft.
Voce magfta Patri commendat fpiri- tum fuum.
Mortem Jefumiracu- la immediate fe- quimtur.
Ccnturio ad crucein excub+ias agens con- vertitiir.
Turba percutit pe- <5torafua, quodcon- fpicitur a cognatis Jefu, & mulieribus quibusdam c longin- quo ftantibus.. -
Latus Jefu aperitur. Hifloriti Sefultura.
Jefus a Jofepho & Ni- codemo honorifice fepelitur.
Mulieres quxdam fubfecutx adipici- imt fepulturam Jefu.
I.apis fepulcralis ob- fignatur, additis qui busdam miiitibus in cuftodiam. -
Mulieres a monu- mento revertuncur. & Sabbatum Hiero folymx tranfigunt.
Hifloria rejurrectioni: i & ajcenfionis.
t£xa<5to Sabbato mu
Matthaeus.
58 3?-44
4?-47 48-49
5° $1-53 54
55-5«
57-60 61
61-64
Mareus. i Lucas.
*7- 2-8 19-32,
33-35 36
37 38
35-37- 39 4°-43
44- 45
39
40.41
41-46
47
I
R ?
Johanne*
46 4S 47
48-49
50-54 55
56
Jien

244 Fars II. Seft. I. Cap. I.
liercs aromata & un guenta parant. -
Cum jam, facto terrae motu, lapis per an- gelumalepulcro re vohitus eflet, mitlie- res illud adcunt,
Vidcnt lapidem fubla- tum a monumento &Maria ivlagdalena ftatiin recurrit ad Petrum.
Mulier^s reliqux de refurre&ione Jefu Chrifti facta certio res redduntur,& rc- deunt cum feftina tione ad difcipulos,
Petrus & Johannes currunt ad monu- mentum.
Marix apparent duo angeli, & quirunt de caufa ploratus^
Jefus apparet Marix.
Occurnt mulieribus afepulcro reverten tibus
Principes faccrdotum fuggerunt militibus mcudacium dc cor- pore Jefu furto ab- lato.
Jefus apparet difcipu- lis duobus in vico quodam, cuinomen Emaus.
Difcipuli illi ad apo- ftolos properantes, audiunt, Jefum Si rnoni Petro apparu- ifte.
Jefus apparet difcipu- iis eodeindic, Tho- ma abfente.
Poft dics o6to apparet difcipuiisi, cumTho- mas adeffct. -
Matthxus..
XXVIUi-4
5-8
8-to
ii -i;
Marcus. XVI. i
5-8
9-«
12
«3 14
Lucas. J Johannes-
XXIV. i.z
3-8
12
"
S> - ii
13- 3i
?a-3> 3(5-49
■ 1
1 -wki o:

de Iibris, qui evangelia dicuntur. 245
difcipulis pifcanti- bus femanifeftat. Colloquitur cum P& tro.
Difcipulis in Galilxa apparet, illosque in otficio demandato conftnnat, additis niagnis promifiioni- bus.
Afcendit in ccelum.
Difcipuli Hierofoly- niam revcrtuntur.
Apoftoli egrediuntur ad prxdicandum evangelium, domi- no cooperante. -
Conclufio hiftorix evangelicx.
Matthxus.
Marcus.
Lucas.
KlS-2,0
15-18
«9
so. 5r
$z-53
20.21
Johannes.
XXI. 1-14 iJ-»4
*5
MEMBRVM l
DE EVANGELIO MATTHiEI.
I. Inscriptio. Illa in codicibus noftris eft:
TO KATA MAT0AIQN ETAITEAION. Codex au- tem, quoHieronymusufusfuic, hanchabuitinfcri- ptionem: Sancium jfefu Cbrifti Evangeliumfecun- dum Matth&um ; & infcriptio verfionis arabicse eft: Evangelium Jefu Chrifli ■> prout fcriptum eft a S. Matthtco y qui fuit ex XII. difcipidis. Addita eft haec infcriptio, cum reliqua evangelia accefferunt, ut fcilicet hoc evangelium ab illis dignofci poflet. vid. P. II. N. XIV. p. 102. IL Avctor. Quod Matthteus hanc cvangeli- cam relationem confignaverit, nemofanaeinentis negabit, namnecunusproferripoteft codexMSS. quiauctori aliihocevangeliumtribuat, &adunum
omnes

246 Pars II. Se& I. Cap. h Membr. I.
omnes Patres perhibent, Matthseum efle hujus evangelii audtorem. Quod autem ad Matthaeum attinet, notanda eft
I. Significatio nominis, qno appellatus efl. Mat- thseus a [Fi3 & ^' , derivatum, a Deo datumfdona- tum denotat.
II. Ovtus. Si & Levi, quod ajfociatum fignificatj vocatus fuerit, (quod quidam exMatth. IX. 9. coll. Luc. V. 27. & Marc. II. 14. adftruunt. HERACLEON autem apud CLEMENTEM Alexand. L. IV. Strom. p. m. f 02. & ORIGE- NES L. I. contra Celfum p. 48- iil dubium vo- cant) patrtm habuit Alpbaum, ^enere proba- biliter "ifudzum. Marc II. 14.
III. Converfio & vocatio ad miinus apoflolicum. llla legitur Matth. IX. 9. Iqq. & h<sc Luc. VI. 13. 14. i)-. Marc. III. 13.14-I8-
IV. Singularia. (1) Ante converfionem publica- nus } aut utputat SVICERVS in Thef ecclef. fub litera reXum , portitor, f portoriisexigen- dis praefedlus fuit; Matth. VIII 9. X. 3. quod munus Judaei ad turpiflimas & Deo quam ma- xime exofas vitce rationes retulerunt, Matth. XI. 19. XVIII. 17. Luc. XVIII. 11. quiailli,qui huicmuneripraefuerunt, quamvis Judaei eflent, communem vitse confvetudinem cum incir- cumcifisgentilibushabuerunt, conf. AcLX.28. telonium a Romanis impofitum > a fratribus fuis crudeliffime exegerunt, avaritiae, turpi quaeftui, ac rapinis dediti fuere, Luc. III. 13. XIX 8 & Romanis, quorum jugum Judaei indigniflime tulerunt, (vid. JOSEPHl Antiqv. .fud. L. XVIII. c. II.) quiailli&incircumcifi, &idolola- triae dediti erant, operam fuam ad tributorum exadtionem, quafi ad opprimendam populi Dei libertatem locarunt. (2) Adhaefit Chrifto co-
mes

dc cvangelio Matthan. 247
mes individuus. (3} Relatum legimus in fcriptis Patrwn» quod ad tempusin^i^evangelium prxdicaverit, & deinde in Macedoniam tk/Etbio- piam profeftus, gentes ad fldem in Chriftum perduxerit. (4) Demorteejusnil certi conftat, HERACLEON tefte CLEMENTE Alexandri- no Strom. L. IV. p. m <; 02. in eu fuit fententia, Matthaeum morte naturali obiifTe, alii autem per- hibent, quodmartyriumfubierit, quamvisnon conveniant, quo loco id acciderit. (4) Stilo utitur mediocri, plano, puro &lenitate quadam sequabili profluente. (f) DuaslongiOimascon- ciones a Jefu Chrifto in principio&finernini- fterii fui habitas refert, quod non fme magno confilio eft fadum. (6) In recitandis concio- nibus Chrifti, & doclrina de moribuslongefu- fior diiigentiorque eft Marco & Luca, acplura habet miracula & facla Jefu, quam Marcus & Johannes,pauciora autem ac Lucas. (7) Omnium confenfu primus evangeliumliteris confignavit.
III. Objectvm scriptionis. Illi, in quorum ufum Matthaeusevangeliumfuumfcripfit, funt generatim omnes, prsecipue vero Judaei, vid. ORIGENEM apud EVSEBIVM H. E. L. VI. c. XXV. propterea quoque Hla potilhmum argu- menta adhibet, quaeapud Judaeosdemonftrationis inftar erant, & quibus optime convinci poterant.
IV. Lingva originalis. Scriptum eft a Matthceo lingva non hebraica f fyro-chaldaica,fed gnzca. Nam Matthaeus in ufum Judaeorum in & extra Judaeam degentium, ac gentium ad Chriftum converfarum evangeliumfuum exaravit, fine du- bio ea lingva, quasinuniverfumiisnotafuit, talem autem tunc temporis graecamfuifle, fupraP. II. N. VIII. p. 194. demonftratum dedimus. Hebraica no-
mina

248 ParsIL Se&I. Cap. I. Membr. I.
mina^ integrasque fententias interpretatur, vid. c. I. 23. XXVII. 33. 46. quod certe non feciilet, fi ebraice fcripfillee, & fi translator illas interpre- tationes de fuo adjecit, cureaspotiilimum, &non etiam alias utraque lmgua expreffit ? in locis ex V- T. citatis, verfionem Iwv LXX. plerumque fe- quitur. e. g. Matth. II. 6. Patres femper ad graecum textum recurrunt, &HIERONYMVSadeundem verfionem latinam emendavit, nam pr<zf in IV. evang. T. III. Opp. p. m. %\. Hec prxfens , inquit, prctfatiunculapoliicetur IV. evangelia , quorum ordo efi i/le: Mattbieus, Marcus, Lucas, fobannes, co- dicum grtfcorum emendata colktione-, fed vete- rum, nec quzmultum a lectionis latinx, confvetudine difcrvparent. Ex quibus verbis conftat, Hiero- nymum IV. evangelia, quaeapudLatinosdeprava- tis excmplaribus habebantur, ad groecorum volu- minum, eorumque veterum, fidem emendaife. Nulla quoque eft ratio, cur non eadem Matthasus fcripferit lingva, qua reliqui fcriptores facri funt ufi. Referunt quidem PAPiAS apud EVSEBIVMH.E. L. III. c. XXXIX. IREN^VS adverfus hcerejes L. III. c. t p. m. 199. ORIGENES apud EVSE- BIVM H. E. L. VI. c. XXV EPIPHANIVS bdref. IX. f. XXIX. L. I. T. II. p. m. 124- beref. X. f. XXX. p. m. 127. HIERONYMVS catal. fcript. ccclef.T. I. Opp. p. m. 171. cpift. ad Hedibiam T. III. Qy. IV. p. 96. Qy. VIII. p. 98- ep. ad Da- mafum p. 84- T. IX. pr&f. in Mattb. & THEO- PHYLACTVS przf. Comment. in Mattbteum, alii- que Mattharum hebraica lingya fcripfifle, at PA- PIAS tefte EVSEBIO H. E. L. III. c. XXXIX. Jiomo fuit credulus & exigui judicii, unde facile rleri potuit, ut evangeliumilludebraicum, quoufi funt Ivazarai, pro avthentico habuerit; ckreliqui Papiam fecuti, una cumillo errarunt.
Quod

de evangelto Mmhxu 249
Quod ad hoc evangelium attinet, fuit illudjyro-ckal- dauofermone, atljterisebraicistcriptum, nam HE- RONYMVScatal.fcript.eccl. T.I. Opp. p. m. i7r. Evangelium, inquit, hebraicum kabetur usquehodje in Ctefareenjibibiiotheca, quam Pampbyiuismartyr fiudiojijjtme conjecit. Mtbi quoque a Nazarceis, quiin Beroea, urbe Syria, hoc volumine utuntur, dejcribendi facultas fuit. Et L. III. aav. Peiagianos T. III. p. m.200. Jn evangeliojuxtaHebrtcos, quod chaldako quidem fyroqueJermone, jed hebraias li- leris conjcriptum efi, quo utuntur usque hodie Na- zaraeni Jecundum apojlolos, Jive, utpkrjque autu- mant ,juxtc Mattheam, quod £? in Cafareenji ha- betur biblioibeca, narrat hifioria £?c. Nomenipd hxfiz: Evangelium iUt} i@£Mxg, teftibus HIERO- NYMO i. c. & QRIGENE Tr. VIII. in Matth. ufl iunt 1II0 Nazartfi f Judaei, qui Chriftum qui- dem fufceperant, judaiimo vero inmagnumiplius Chriftianiimi prasjudicium addi£ti erant, teftibus EPIPHANIO harej: VIII. f. XXVIII. p. nq. h*r. IX. f XXIX. p. 124. HIERONYMO1. c. & EV- SEBIO H. E L. III. c. XXV. Et quod ebraicum hoc evangelium a textu noftrogrceco valde diver- fum fuerit, variae evincunt rationes, nam HIERONYMVS illud in graecarri & latinam transtulit lingvam, vid. ejus catal. Jcript. eccl. T. I. p. m. 170. & comment. in Matth. c. XII. T. IX. Opp. p. m. 30. hanc autem verlionem groecam non confeciflet, nifi a textu groeco diverfum fuiffet, fiquidem dudum anteHieronymitempora graecus textus evangelii Matthaei exftitit, & CLE- MENS Romanus, BARNABAS, JVSTINVS & IREN^ VS illo ufi funt. HENR VALESIVS in annot. ad Eufebii H E. L. II. c. XXV. p. m. 47. obfervat: JVLIANVM Pelagianum in libro IV. Hieronymum accufare, quod in Dialogoadverfus
Peia-

2^0 Pars II. Secr. I. Cap. I, Membr. I.
Pelagianos ufusfitteftimonio quinti evangelii, i.e. evangelii fecundum Ebrseos. Et fi teftimonia & fragmenta illa, quae de hoc evangelio in fcriptis Patrum inveniuntur, perpendimus, nullusamplius dubitationi eft locus. Nam EPIPHANIVS L. I. T. II. hceref. VIII. f.XXVIII. p.m. 113. Matthzi, inquit, evangelio non integro, fed ex parte dun- taxat utuntur. Haeref X. f. XXX. p. m. 137. In eo , quod penes illos (Ebionitas) eft, Mattbxi evan- gelio, quanquam ne integrum quidem illudbabent, fed ADVLTEKATVAitfCMVTiLVM, idque ipfumebraicum vocant,itafcriptumeft. - - Et eratjohannes ba- ptizans, & exierant adeum Pbariftei, baptizati funt, & omnis Hierofolyma. Ipfe autem Johannes habebat veftimentum depilis camelorum y & zonam pelliceam circa lumbos fuos , fir" cibus ejus erat mcl fylveftre^ cujus fapor erat Manna Jimilis, velutla- gani jrixi cum oleo, - - PorroEvangeliumillorum Jic incipit: Facium eft in diebus Herodis Judaa, ut veniret Johannes baptizans baptifno poenitentine. — Baptizato populo venit & Jefus, & a Johanne baptizatus eft. Cumque adjcendijjet ex aqua, aperti funt cceli, bf vidit fpiritum Dei fanffum columbs fpecie dejcendentis & intrantis in fefe. Et voxred- dita de coelo, dicens: Tu es filius meus dileclus, in te tnihi complacui. Et iterum: Ego hodie genui te. Statimque eo in loco lux ingens ajfulfit. Qua confpe&a Johannes fic eum alloquitur: Tu quis es, Domine? Rurfumque lapfa vox de ccelo : Hic eft filius meus dileclus, in quo mibi complacui. Adb&c Jobannes ad ejus pedes accidens: Qutsfb, inquit, Domine, tumeipfe baptiza. At ille probibebat eum, dicens: Stne, ita enim decet nos implere omnia. HIERONYMVS L. llLadv.PelagianosTAllOpp. p. m. 200. In evangeiio, inquit, juxta Hebreeos - narratbiftoria: Ecce mater Domini, & fratresejus
dice-

de evnngelio Matthsei. 251
dicebant ei: $obannes Baptifta baptizat in remiffw- nempeccatorum, eamus , £f baptizemur ab eo. Di- xit autem eis: quid peccavi, ut vadam & baptizer ab eo ? Nijiforte boc ipfum , quod dtxi, ignorantia eft. Etineodem volumine: Si peccavertt , inqmt, jrater tuus in verbo, & fatis tibifecerit ^fepttesiil diefufcipe eum. DixitiUi Simon difcipuius ejus: Jepties in die ? Refpondit Dominus, & dixit ei , etuim ego dico tibi,usque feptuagtes Jepties. Et ORI- GENES Tr. VIII. in Matth. p. m. 73, Scriptumeft, inquit, in evangelio quodam, quoddtcitur Jecundum Hebrueos. - m Dixit ad eum alter divttum: Magi- fter! quid bonumfaaens vivam? Dtxitei: Homo, leges 6f propbetas fac. Refpondit ad eiwi: Fcct. Dixit ei: Vade, vende omnia, qu&poffides, dfdivide pauperibus, & veni, fequere me. Cotpit autem dives Jcalpere caput Juum , & nonplacuit ei. Et dixitad eum Dominus: Quomododicis, legemfecitfprophe- tas? quoniam fcriptumeftinlege: diligesproximum tuum, [ictit te ipjum, & ecce multi fratres tui,filii Abrabtfi ami&i funt ftercore morientes prie far,r.£ t tj domus tua plena eft multis bonis, & nonegredi- tur omnino aliquid ex ea ad illos. Et converfus di- xit Simoni, dtfapulo fuo, Jedenti apud fe: Simon, fli ,foann<e ,faalius eft, camelum intrare perfora- men acus, quam divitem in regnum ccelorum. Re- liquafragmenta lubensprstereo, collegit veroilla fummoftudio J. A.FABRICIVS, tncod. Apocrypbo N. T. P. I p. 339-370. Ex his autemteftimoniis & fragmentis abunde liquet, quamdiverfumfuerit evangelium fecundum Marthaeum ebraicum a textu noftro gra?co, & quod proinde illud neutiquam evangelium Matthaei avthenticum fit. -Nam refe- runt Patres, qui putant, Matthaeum ebraice lcripfifle, quod textus nofter grscus verfio fit textus avthentici, & quod illam f apoftohis Jaco-
S bus

2^2 ParsII. Secl I. Cap. Ii Membr.I.
bus, autjohannes, (vid.MILLII N. T p.m. 79.) f. vir quidam apoftolicus confecerit. Quis vero fibi perfvadebit, quod hujusmodi interpres ab arche- typi fuifidefciensprudensquedifcelferit, orbique Chriftiano verfionem obtruderit, a genuino textu, quiipfiante oculos fuit, tam valde difcrepantem? Adfunt autem & aiiae rationes, quse jubent, quod evangeiium illud ebraicum non pro avthentico textu Matthaei habendum fic. Nam (1) HIERO- NYMVS, qui prae aliis ad hocprovocavit evange- lium, poftquamillud adincudemrevocavit, indu- bioreliquit, aniiludipfumfuerit, quodMatthaeum compofuifle putavit? L. III. adv. Pelag. T. III. p. m. 200. Evangelio, mqmt, juxta Hebneos usque bodie utuntur Nazareni fiecundum apoflolos ffive ut pleri- qve autumant, juxta Mattbneum. ORIGENES Tr. VIII. in Matthseum p. m. 73. Scriptum ejl, in- quit, in evangelk quodam , quod dicnurfiecundum Ebr&os ,/i tamcn placet alicui fujcipere illud, non ad avctqritatem, fed-ad manifeftationem propoJit& quzfttonis. Et EVSEBIVS H. E. L. III. c. XXV. Jneundem, inquit, ordinem librorumomniumcon- fenfu probatorum jam a qvibvsdam relatum eft evan- gelium fiecundum Hebrccos, quo maxime deleciantur Hebrxi illi, qui Cbrifti fidem fiufceperunt, & addit RVFINVS in fua verfione: Sed in ecclefia illi con- tradicitur. (*) HIERONYMVSevangelium Mat- than commentario illuftravit, at non ebraicum il- lud, fedtextumnoftrum grsecum. vid. T. IX.Opp. p. 11. fqq. EPIPHANIVS fibi ipfi nonconftat, nam b<crefi IX. f XXIX. p. m. 124. Eftj inquit, penes Nazarteos evangelium fecundum Mattbceum, bebraice fcriptum, Zf quidemabfolutijfimum f. inte- gerrimum. Hoc enim certijfime prout bebraicisli- teris initio ficriptum eft , in bodiernum tempus con- fervant. At hxrcfi. X. f. XXX. p. m. 137. hi eo,
inquit,

deevangelfo Matthxi. 253
inquit, quod penes illos fc Ebionitas 0 t Matthai evangelio, quanquam ne integrum quidem illud ha- bent % fed adulteratum ac mutilum , idque ipfum ebraicum vocant , fcriptum eft Vc. Quod autem evangelium NazarGeorum & Ebionitarum unum idemque fuerit, nullus dubito, quamvis Celeb. FABRICIO in codice Apocrypho N. T. contrariafe probet fententia. NamEPIPHANIVSharr.XXX. p. m. i2f. Naxarmos, inquit, Ebion, aquoEbioni^ t& diBi \proxime confequitur, eademque cum illis do- gmataprojitetur.Conf.DLANGttDi/fl V.deHcere- fiol. Sec. I. p 20.27- fqq. (3) AMBROSiVS prtf.conu ment. in Lucam T. V. Opp. p. m. 7. Sic, inquit, & nunc in N. T. multi evangelia fcribcre conati fitnt, qtix. boni numularii non probaverunt. Unum atttem tantummodo in IV. libros digefttwhexomni~ bus arbitrati funt cligendum. Et aliud quidem fertur evangelhmh quodduodecimfcripfijfe dicuntur t quod fic diiium eva?tgelium fecundwn Hebraos eft; ty THEOPH YLACT VS praf. in Lucwn p. m. 146. Quinamfuerunt illi, qui evangelia fcribere atten- tarunt ? pfevdapofioli. Multi enim tunc confcripfe- runt evangciia, uti eft- t quod vocant evangelium Je- cundum JEgyptios, & quod infcribitur evangelium featndttm duodecim. (a) Syriaca vetus Matthaei verfio nondehebraico, fed de grseco textu trans- lata eft, eoque evangelifta Marctts & Clemens Alexandr. ufi funt. (r)Omnesquoqueconcedunr, evangelium hoc hebraicum periilTe, fi autem av- thenticumfuifler, Chriftiani, ebraicaelingvaegnari, illud confervalfent, ncque Deus interitum illius, ceu libri fuo inftinclu confcripti, &adfideimo- rumque normam pertinentis, permifiifet. Pro- vocant quidem nonnulii ad fubfcnptionem ver- fioni fyriacae fubjectam, at illa tanrummodorefert, Matthaeum ebraice prcedicaffe, & P. II. N, XV.p,
S 1 203.

2^4 Pars II. Seft. 1. Cap. I. Merabr. I.
p. 203. evictum dedimus, fubfcriptnnes fubleftae eflefidei. ExftatquoqueeditioevangeliiMatthaei ebraica ATunfteriana, quueprodiit Baf. 1 f 37.1 yf7. 1^82. & Par. if f i.& Tiliana, quam exltaliaattu- lit;/^/; Tilius, & $ob. Mercerus Jatine rranstulit Par. ifff. 12 illam vero recentioris efle setatis, inter omnes conftjt. Quum autem ita fe res ha- beat cum evangelioMatthosiebraico, lucemeridia- naeftclarius, quod illud neutiquam evangelium Matthaeiavthenticum fuerit, & quod ille, qui hoc evangelium confcriplit,avthenticum Matthaei evan- gelium quidem fecutus iit, at plurima addiderit, quaedamque omiferit.
V. Locvs, qvo scriptvm est. Refe- runt quidem fubfcriptiones quaedam evangelio Matthaei fubjectae, & Patres nonnuili Matthaeumin Palaeftina, & quidem Hierofolymis evangelium fuum exarafle, vid. MILLII N, T. p. m. 79. at hxc teftimonia incerto innituntur fundamento.
VI- Tempvs scriptionis. Secundum EVSEBIVM H E.L.III c XXIV quem fecutifunt EVTHYMIVS & THEOPHYLACTVS fr*f iomment. in Mattbteum p. m. i.eftannus VIII.poft adfcenfionem Chrifti in ccelum , & negari nequit, omnium fere graecorum codicum MSS. vTroygaOcLq annum hunc conftituere. vid. M;LLII N. T. 1. c. Secundum aucrorem Cbrcn- Alexandr. p. m. r^o. & ^i. & NICEPHORVM H. E. L. II. c. XLV. p. m. 215. annus XV. poftad- fcenfionem Jefu Chrifti. Et fecundum IRE- NvEVM, qui fec II. floruit, &cui propterea prae aliis fidcs habenda eft, A. aerae vulg. (v App.?j.I) LXI. f LXil. nam il!e L. III. adv bzref.c.l p. m. 199- Mattb<eus, inquit, in Hebrceis ip/brum Jingva fcri- pturam edidit evangelii , cum Petrus Qf Paulus Ro-
nu

de evangelio Matrhan: 255
m<R evangeiixarenr, &fundarent eccleftam, poft vero horum excejfum Marcus difcipulus & interpres Pe- tri, & ipfe, qu<e aPetro anmintiata erant , per \fcri~ pta nobis tradidit, quodteftimonium etiam abEV- SEBIO H. E. L V. c. VIII. allegatur. Qyaeritur, quid IREN^EVS intelligat per exceflum, graec. 7of e£o£ov , an exitum e vita, aut egreflhm ex urbe Roma. Prior explicatio admitti nequit, ceucon- ftatex iis, quae traduntur Membr II. p. 260. &pro- pterea pofterior eligenda eft. Foriitan Petrus, poftquam Paulus caprivus Romam deductus eft, eandem urbem adiit, ut Pauli innocentiam defen- deret. Quod fi verum, fcriptum eft evangelium Matthaei anno aerae vuigaris LXI f. LXII. vide App. jf. XXXXU. Certum eft, Matthaeumnon poft, fed arite excidium Hierofolymitanum evangelium fuumfcripfifle, namilliusnonmeminit, praediftio- nem ejus, a Chrifto factam, referens.
VII. Occasio. Hancdedit(i)defiderium, ea, quae de nativitate, dictis, faclis, paflione, morte & refurreclione Jefu Chrifti fcitu neceflaria funt, ad pofteros propagare. (2) Amor in Judasos non credentes, Jefum Nazarenum verum efle a Deo promiflum Mefliam. (3) Falfa relatio ab hoftibus Chrifti diiTeminata, cui obex ponendus erat. C4) Copia ficlarum de Chrifto relationum, qux lapfu temporum Chriftianas fidei magis obefle, quam prodefle poterant.
VIII. Argvmentvm. Hoc cum reliquis idem eft, ac legitur AcY I. ii 1.
IX. Scopvs. (i)Hiftoriam de Jefu Chrifto infallibilem & fufficientem tradcre. (2) Demon- ftrare, Jefum Chriftum Nazarenum verum efle Meffiam, propterea, quod omnia vaticinia in eo
S 3 com-

256 Pars fl. Secl I. Cap. I Membr. I.
complementum haheant. (3) Judaeos incredulos ad fidem iri Jefum perducere. (4) Credenres in fideconflrmare, eosdemque excitare, veftigsajefu Chrifti ftrenue premere. Joh. XX. 30.31. Phil. 1% f. i Petr. II. 21-23« i Joh II. 6.
X. Partitio, Befcribitur capp. XXVIII.
I. Chrifti genearogia & nativitas. c. I.
II. Adventus magorum & fuga Chrifti in Mgy- ptum, ac reditus in Judseam. c. II.
III. Praecurfor. e. III.
IV. Tentationes, conciones & miracula. c. IV-
XXV.
V. Paflio & mors. c. XXVI. XXVII.
VI. Refurreclio. c. XXVIII.
XI. LOCA NOTATV PRiECIPVE JDIGNA„ C. I. 2f. 13. Ilt. S-io 12. 16. 17. IV. 4. V. 3-12. 16. zo. 23.24. 4 8. 32. 37. 3?. 40- 42.44-48.. VI. 1. 6-i?. 19-21. 24. 15. 32. 93,
VII. 7-19,21-23. VIII. n. 20. IX. n. .37. 38. X. 1(5. 19-22. 26-28. qi-4o. 42. XIL jo. 34-35. 49.. 5". XIIL U. 19. 43. XV. 8. 9. 14. »9. XVI. 24-26. XVII. 20.. XVIII. 5. 6. 7. to, U.I,--20.22. XIX. S. 14. 23. ap. XX. 2?. 28. XXI. 21. 22. 3». 43- 44. XXII. 11-13. 15.30. 37.40. XXIII. 37. XXIV. 5.35.42, XXV. s». 31-46. XXVI. 24. z6-zS. 3S-4!. XXVIII. 18-20,
XII. LOCA DIFFI CILIORA» C. I. 3. graec. (eoll. 1 Par. II. 9.) ». (coif. i Par. III. rr. 12.) n.(coll.iPar. III.ij.rtf.) fiSft. Ccoll. 1 Par. III. 17-19. & a Reg. XXV. 29.) 13. (coll. 1 Par-
ih. 19.) 17.19. ij. ii. 3.. ig. 23. iii. 4.7. i&i iv. u 10,11.
(coll. Lnc. IV. g. 9.) V. 3. 19. 23. 29.. 34. 43. VI. 2. 3. 22. 23. 34, VII. 6,. VIII. 4. iz. 22. X. 8-io. tj. 23.25.34.41. XI. 7.8. n-13. »g. 19, 21-23, z;-3>o. XI. 8. 2S(. 3f, 32. 43-4>. XIII, II. 12. 52, jg.
xv.,-. xvr. 3.18.19.2i. xvii. 2.2,-. xix. 8.'11. .2.17,24.28.
XX. r5, 23. 50. (coJi. Luc. XVIII, 3-,) XXI. 9- XXIII. 3. 9-. l< • 15. 17. (.cojl. c. V. 22.) 23. za. 3-?. 39- XXIV. 20. 24. 30, XXVI- 44-XXVIL ^44„coll.Lui\ XXIII, 39O XXVIIL 8,
MEM-

Mcmbr. II. de evangelio Marci. 257
MEMBRVM II.
DE EVANGELIO MARCL
I. Inscriptio. to kata mapkon etaite-
AION.
II. Avctor. Non Petrus, fed Marcus hanc hiftoriam evangelicam confignavit, nam infcriprio evangelii hujus per omnia fecula fervata, Marco, ceu vero auciori, hiftoriam hanc evangelicam tri- buit, & in eadem funtfententiaPatrestantumnon omnes. De Marco autem fequentia obfervanda funt:
A) Profapia. PJevdo-HlERONYMVSpr^f. ad Marcum T. IX. p. m.71. refert, fuifte hunevi- rum leviticum genere & facerdotem.
B) Nomen. Marcus nomen eft origine latinum. Forfitan ipfi a parentibus hebrakum nomenin- ditum eft, quod pofteaingratiamRomanorum & ob iterin Italiam fufceptum oxmlatinocom- mutavit, nam Judaei, quando partes Afise inte- rioris, aut Europam adierunt, ad judaicumno- men alterum adfciverunt grsecum aut romanum, cujus confvetudinis exemplum habemus in Bar- faba, qui dichis eft Juftus, & Simeone, qui vo- catus eft Niger. Fit alius Marci mentio, co- gnomine Johannis. Act, XII. 12. XV. 37. Col. IV. 10. Quum autem fcriptor hic facer a ve- teribus Johannes nunquam, Marcus femper dicatur, &Petri individuus comes ita confti- tuatur» ut Pauli & Barnaboc nulla injiciatur mentio, fine dubio ab illo diverfus eft.
C) Converjio. Patres referunt,quod aPetro ad fidem inChriftumaddu&us fic, &huicfententisefavet
S 4. appellatio

258 Pars TT. Sect. T. Cap. I. Membr. II.
appellatio illa, quaaPetrofiliusfuus appeliatur. i Petr V. 13. coll, 1 Cor. IV, if, GaL IV. 19. Philem. v. 10, D) Singtdaria. (1) Nph fuit difcipulus Chrifti, cum i!le adhuc inter mortales vixit, quamvis EPiPHANIVS L. II. T. I. adv."bar. XXXI. f U p m- 4*8. &NICEPHORVS H E. L II. c. XLV. p. m. 213. contrarium referant, nam alias Petruseum i Ep c V. 13. non filium, fed fratrem appellalTet, & PAPIAS,tefte EVSEBIO, H.EL III c XXXIX. refert, MarcumChri. ftum non vidifle
2. ) Cum Petro potiflimum verfatuseft, excujus ore etiam hiftoriam evangelicam procul dubio percepit, .& hanc ob rationem probabilicer evangelium, quod edidit, a Patribus quibusdam evangelium Petri diclum eft.
3. ) Quidam veterum referunt, quod a Petro in ./Egyptummiflus, fp/yrop/munusobierit, quod poftea quasdam Africce regiones peragraverit, & quod Alexandriam reverfus a plebe catenis vinclus, & per afperrima locorum diftraclus, vita privatus fit,quam tamen relationem alii in du- bium vocant, quia teftes jufto funt recendores,
4 ) Scilo utitur perfpicuo, vivido & ebraifmis pr«e aliis largiter tinclo.
5.) Magna eft int.er evangelium Marci & Matthaei convenientia; nam qucedam ftudio cxejusnar- ratione in brevem lummam collegit, eodem ordine ea recitans, &alicubi etiam verba fe- quens. At Marcum Matthaei non efie brevia- torem, ut fentit AVGVSTINVS L. I de con~ fenfu evangeliftarnm c II. variae evincuntratio- nes, nam ( ) muka facta multoprolixius&ma- jori circumftantiarurn apparatu enarratacMat- thaeus. vid Marc t, 2,1-4), VI, 14. fqq. XIV.
66,
1 >
V

de evangelioMarci.
259
66. fqq. i) Quaedam refert, quce Matthacus plane omifit. vid. C. III. 19. V. 31. VI. 1. VII. 31. fqq. IX.23 XI. 1 f. (3) Nonnullas res maximi momenti omifit, quasMatchaeusfuferefert. eg. Macch.I-IiI. V-VII. (4)Nonillum, quemMat- thseus, ordinem ubique tenec
6. ) Abnegationem Chrifti a Petro faclam pro- lixius, quam ceteri,defcripfit, quod forfitan ideo factum, quia ab ipfo Petro hiftoriam hanc ac- cepit, quae quoque eft fententia CHRYSO- STOMI bomil. LXXXVl. in Mattb. p. 889. Notatu autem dignum eft hoc facinus Marci, nam alias difcipuii vitia magiftrorum filentio premere folent, aut excufationem praetexere.
7. ) Incipit evangelium fuum vacicinio plane illuftri Malachiae, ultimi prophetarum
III. Objectvm peksonale. Scripfit praecipue in ufum ecckfiaB occidentalis , quae prae- cipue gentihus converjis conftitit; & propterea fiicntio praeterit genealogiam Jefu Chrifti, & tali- bus utitur demonftrationibus, quibus & gentiles & Judaei poterant convinci.'
IV. LlNGVA, QVA A MARCO SCRIPTVM
est. Qiiod non lingva latina, ied gr<eca a Marco exaratum fit, conftatex ceftimoniototius antiqvitatis, & praecipue HIERONYMl & AV- GVSTINI T. IV. Opp. p. m. 372. P/evdo-DA- MASVS quidem in Ponttficali contrarium alferit, vid. FABRICII Biblioth.gracam L.lV.c. V.p. 131. at illius fcriptoris neutiquam tanta eft aucloritas, ut ei ailenciendum fit contra filentium &contraria veterum teftimonia. Provocantquoquenonnulli ad GREGORIVM Nazianzenum , & verfionem fyriacam, haec autem modo perhibet, Marcumla- tine praedicalfe, & ille tantum refert, Marcum <t<*a«? h. e. in ufum Chriftianorum in Italia fcri-
S f pfiiTe,

260 Pars II. Se#. I Cap. I Membr. II.
pfifie, quis autem nefeit, Paulum quoque ad Ro- manos, ac non latina fed graeca fcripfifle fingva?
V. Locvs, qyo scriptvm. Sccundum te- ftimonia Patrum quorundam Roma? confignatum eft. vid, N. VII.
VI. TEMPVS, QVO eONSTGNATVM. Qui-
busdam eftannusX. poft adfcenfionem Jefu Chri- fti, f annus aeroe vulg XL. aliis autem LXIII. & hi nituntur teftimonio IREN/El, quod adduclum eft Membr. prseced. N. VI. Nam Irenccus perhibet, Marcum fcripfifte poft exitum Petri &Pauli ex urbe Roma, illeveroacciditanno a?ra? vulg. LXIiL v. App. S.XLII. Et quod omnino teftimonio Irensei magna fit habenda fides, negari nequic, fiquidem temporibusapoftolorum proxi- mus fuit. Qiiicquid fit, eertumeft, Marcumfcri- pfifle (i) poitquam Matthseus evangelium fuura edidit, nam harmonia horum fcriptorum eft ma- nifefta.; & (2) poft abitum apoftolorum ad gentes. vid. c. XVI. 20.
VII. 0 c c a s 1 o-. PAPIAS Hierapolitanus cpi- fcopus, & CLEMENS Alexandrinustefte EVSE- BiG H. E. L. II. c. XV. HlERONYMVS catal fcript. ecclef. T. I. Opp. p. m. 175. &in epift. ad Pammachium T. % p. m. 212. ac THEOPHYLA- CTVS pr<ef. adevangelium Marci p. m. 47- refe- runc, quod Marcus petitis Chriftianorum Romae viventium, & doctrinam Chrifti ex ore Petri per- ceptam» exfcriptam poflidere flagrantium, addu- etus, hiftoriam hancevangelicamconfcripferit, & quod Petrus poftca illamfua auctoritaceconfirma- verit, & in eonvencibus publicis legendam con- fticuerit.
VIII. Scopvs SPECIALIS. Illeeft, demon- ftrarc, $ejum efje veruin Melfiam If prophetama
Deo

cfe evangelio Marci.
261
Deo promijjum , ex editis ab ipfo miracu- lis.
IX. Partitio. Defcribitur capp. XVf. quid Jefus fecerit
I. In GaliUa. c I-X.
II. In jfudtea , & praccipue Hicrofolymis. XI - fin.
X. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA. C. 1.13.1-. IV. 18. 19. V. 19. VI. 20. VIII. 38. IX. 23. a 4> aJ . X. 27. XII. 29.31.
XI. LOCA DIFFI CILIOR A. CIa4.17.44.II.al (effl, 1 Saui. tfj&S *7. ER, v CcoII. Jac.I.2o. N , 17.21. IV.n.ia- V. II 2. Ccoll. Matth. VIII. 28.) 9. 18. 19. 43. VI. 3o. 8.&9.(coU- Matth. X. 10.^ 13. VII. 27. VIII. 10, (coll. Matth. XV. 39. IX. 2.
(coll. LlIC. IX. 2g.). 13. IX.. 23. 24. 44. 49. jO. X. 2!. qj. (coll.
Matth. XX. 20/) 46.(coIf. Matth. XX. 29. 30. &Luc XVIII. 35.) XI 7. (coll. Malth, XXI. 7.") 13. 23- XIII. 11. 20. 22. z 1-26. 32. XIV. 30. (colt. Matth. XXVI 34.) 3;. 38. 66 7r, (coll. Matth. XXVI. 69-74. Luc. XXII. v-60.) XV. 25. (col!. Joh. XrX. 14.) . 34. (coll. Joh. VHT. it. XVL 32^ XVI. 1. 'colI.Lnc. XXIII. 56.) 5. (coll. Luc. XXIV. 4. g. (co!I. Luc. XXIV. 9.) 9. ^coll.Matth. XXVIII. 9. Luc.XXIV.io.) 16. (colI.Rom.XI.31.)
MEMBRVM 111.
DE EVANGELIO LVCJE.
I. Inscriptio. to KATA AOTKAN ETAIT£- AION.
II. Avctor. Quod a Luca confignatum fit, varicejubent rationes, nam (i)infcriptioinomni- bus codicibus obvia Lucam auclorem refert; (2) antiquiifimce verfiones& Patres orthodoxiLucam auclorem conftituunt; & ex collatione ftili& prrefatione huic cvangelio & adibus prjEmiiTa con-
*ftat, evangelicam hanc hiftoriam a Luca profeclam elfe. Quod autem ad huncvirumattinet> notan- dum eft
I. No-

262 Pars II. Sedh I. Cap. I. Membr. III.
A. Nomenejus. Lucas eft nomQnorigine latinum, & optime derivatur a luce. Appellatur quo- que in quibusdam infcriptionibus Lucus &Lu- ciusy terminntione fine dubio pro moregrae- corum in b( & tog mutata; a Paulo vero con- ftanter Luca*s nominatur, vid. Col IV. 14. 1 Tim IV. 11. Philem. v. 14. & propterea pro- cul dubio diverfus eft ab illo Luao, cujus fit men- tio Rom. XVI.
B. Orrus. EVSEBiVS H.E L. III. c IV.&HIE- RONYMVS catalogo fcriptorum ecclef. T. t. Opp p. m ■■ -jx. referunt, Lucam nationefuiffe Syrum Antiochcnfem.
C. Converfio. A Paulo fortafTe una cum multis Antiochiae habitantibus ad Chriftum eft con- verfus. AcL XI, 10. 21.
D. Singularia. (r) Fuitbonisliterisimbutus, ceu patetex ftilo terfo &eleganti (2.) In juventute medicitne fe dedit, nam a Paulo Col. IV. 14. me- dicus appellatur, & quod Lucam evangeliftam refpiciat, jubet coniideratiotemporis, quofcri- pta eft haec epiftola, confignataenimeftaPaulo Romae in vinculis prioribus, quodautemLucas in illis Paulo adhaeferit, patet ex Act. XXVIU. 14. Adftipulantur huicfententiae EVSEBiVS j: c. HIERONYMVS 1 c AMBROSIASTER ad Col. IV. 14. Opp. Ambrofii T. V. CHRY- SOSTOMVS ad 1 c. opp. p m. t8o. THEO- DORETVS adl. c T. II Opp p. m. 164. & Aucfor CHRONICI Alex. p. m. f£r, _ Qviod autem artis pitlori<e fueritperitus, meritointer fabulas refertur, nam in S S. ckinfcriptis Pa- trum nihil de hac arte pictoria relatum legimus. (3) Secundum quosdam morte violenta obiit, & quidem Romae, fecundum alios autem morte naturali. (4) Individuus Pauli fuic comes, ab
eo

de evangelio Lucar.
263
eotempore, quo apoftolus in Macedoniam profeclus dicitur. Nam Lucas, qui antea de Paulo & ejuscomitibusintertia perfonalocutus fuerat, hic demum de iliis in prima perfona lo- qui incipit. Acl XVI. 10. ir. conf Col. IV 14, Philem. v. 2 3. 24. 2 Tim IV. 11. (5-) Non eft teftis a,v]o7rjqs. fed evangelicam hiftoriam ab apoftolis Jeju Chrifti traditam accepit, Luc I. z. 3. & hoc fuo calculo comprobant EVSE- BIVS H. E. L. III. c XXIV. TERTVLLIA- NVS L. IV. adv.Marc. c. II. p.m. 40 \. & THEO- PHYLACTVS comment. in Lucam p. m 146. EPIPHANIVS autem hteref.LLSc NICEPHO- RVS Hift. Eccl. L. II. c. XLV p m. .13. per- hibent, Lucam unum ex LXX. difcipulis Jefu Chrifti fuille (6) Inter omnes- evangeliftas grccci fermonis fuit eruditiftimus, (vid. HIE- RONYMl ep. adDamafum T. III. p, 84- &ad cap. V],Je[ai&) ccj^iKojajoc indediclus. (?)Sti- lo utitur puro, claro, rluido, comto, eleganti, & hiftorico digniirimo, admifcettalesformulas, quceSyrum auctorem produnt, &multasretinec loquendi formulas LXX. Interpretibns fami- liares, quorum verfionem ubique lequitur. (8) Conceptionem&nativitaten Johannisare- liquis omirlam enarrat, & conceptionem &na- tivitatem Jefu Chrifti uberiusquam reliquide- fcribit. (9) Ordinem rerum geftarum fe accu- rate obfervafte profketur c I. 3. (10) Plura fada & miracula Chrifti refert, quam reliqui evangeliftce, at non perinde plenas conciones ut Matthceus. (ii)Scrip(itduoslibros hiftorice evangelicce, alterum de exhibito & illuftrato Mefiia, alterum de origine five inftirutione re- gni eius, aut ecclefice in hoc mundo.
III. Tem-

264 Pars II, Sea. I Cap. I. Membr. III.
III. Tempvs etlocvs, c^yo scriptvm E s t. Quibusdam eft annus poft adfcenlionem Jefu Chrifti XV. aliis annus XXII. aliis annus XXVII. &reliqUis&quidemp!urimis illearticuius temporis, cum una cum Paulo in Achaja (vid HIERONYMVM pref.inMattkeum T. IX.Opp. p. 11.) commoratus fuic. Forfitan vero Lucas evangelicam hanc hiftoriam literis exaravit Ronw anno aeras vulg LXI. f LXII. Nam Acfta Apoftolo= rum confignavit anno xrve vulg. LXIII. vid C. II. N- III. quod autem non diu anteevangelium fuum ediderit, omnes concedunt, fiquidem AclaEvan- gelio ftatim fubjungit.
IV. PERSONA , IN CVJVS VSVM P0TIS-
simvm scriptvm est. Ille eft Theofhi- lus, c. I. 3. qui f;ue dubio fuit virin dignitatecon- ftitutus, & fortc magiftratum tenens, fiquidem a Luca Kfccjt^og appellatur, quaeeratappellatiopros- fidum tlomanorum. Aci. XXII, z<5. XXIV. 3.
V. Occasio. Hstc legitur c. I. 3.
VI. Scopvs specia lis. Thcophilo ac toti ecclefia? tradere hiftoriam de Jefu Chrifto fidedi- gnam, & jufto ordine elaboratam, & demonftrare, quod fefus Chriflus, flius DEfJit MeJJIas ac verus homo ex patribus oriundus,
VII. Partitio. Continetur capp. XXIV,
I. -Johannis nativitas. c. t.
II. Chrifti nativitas & juventus. c. II. III Baptifmus & geriealogia c III.
IV. Tentatio &acla in Galilsea. c. IV-IX.
V. Acla in itinere Hierofolymitano. c. X-XVIII. VI Acla in Tudsa & Hierofolymis. c. XIX-XXI.
VII. Paffio & mors, c XXil. XXIII.
VIII. Refun^edio&adfcenfioinccelum. c.XXIV.
VIII.

Membr, IV. dc evangelio Johannis. 265
VIII. LOCA NOTATV PR^ClPVE DIGNA. C. I. 3i-3v 37. 4S-5> 7"- 7S-77-79- H. io.ir. 13.14. r9.2t.28-32. a, 52. IV. 19. 18.19 VI. i2,ao-i6. 3<S. 46 48. VII. 30. 37. 38.
VIII. ia. i'. X. 20. XI. 13. XII. 1 ! 1.32.3?. 3-5.47-48. XIII. 7-9. 24. 29. XIV. 26. 33. XV. *. 10. XVI. 1;. 31. XVII. ,0. XVIII.
I. 7. 8. 13. «4. XIX. 8. 27- 4*. XXI. 17- 28.34-36. XXII. 11.31.34. XXIII. 34- 4*-44- XXIV. 46. 4?. 49-
IX. LoCA DIFFICILIORA, C. T. 6. r$ 17. 67.
(coIL Jori. VII. 39/) 69. 78. II. 2. 3-). (coll. Hebr. VII. 7. Lne.
IX. 56.) 3?. 49- m. aa. 23. 3». VI. 1. m. (coll. Matth. XIX. *7.) VII. 2. (coll. Matth. VIII. 5.) 4 ' IX. ,0. (coll. Mattn. V. 22.) 41. (coll. 1 Cor. XIII. 3.) 53. XII. 32. 40. 50. XIII. 31.-33. XIV.
II. 26. (coll. Eph. V. 2J.J XV. 7 XVI. 9. 12. XVII. 20. XVIII. 14. XXI. 31. (coU c.IV.17.) XXII. ry.CcoILMarcX.40O 30,36. (coll. Matth. XXVI. 52.) 43. XXIII. 17.
MEMBRVM IV
DE EVANGELIO JOHANNIS.
I. Sedes. Evangelium Johannis in omnibus codicibus fcquitur evangelia aMatthaeo, Marco& Luca confignata, quia Johannes poftremus omnium illud exaravit.
II. InSCRIPTIO. TO KATA IOANNHN ETArrE- AION.
III. AvctoR. Quod $ohannes hocevangclium confignaverit, liquet ex cap XXI. >+\ coll. v. 20. Ad unum omnes quoque Patres hoc evangelium Johannitribuunt, &infcriptio, quam N. II. refert, in omnibus codicibus & verfionibus antiquiffi.mis apparet.
Dejohanne autem fequentia obfervanda veniunt:
A. Signijicatio nomims. Johannes, nomenorigine ebrteum , gratiaaffecfum /'. Deogratum denotat.
B. Ortus, Jud£us fuit, & patrem habuit Zebe*
dteum
/

266 ParsII. SedU. Cap.I. Membr. IV
d<eum, virum Galil<eufn, Matth. X. 2. ac ma- trem Salomen, Matth. XXVII. f6. coll. Marc. XV. 40. XVI. r. diverfam a Maria Salome, cujus fic mentio Joh. XIX. 2f. Frater ejus fuic $acobus major diclus, Luc VI. 14. if.qui jliflu Herodis capite truncatus eft, quodetiam innuit HIERONYMVS cataLfcript. ecclef T. I. Opp, p. m. 174.
C. Vitcegenusamevocationem Fuitpifcator,Matth. IV.21. &quidemprobabilirer noninfimsefortis, nam parentibus opes non defuere, iiquidem ma- ter ejus illis annumeratur mulieribus, quse Jefu
, Chrifto vidum fuppeditarunt, Luc. XVIII. 3. Marc. XV. 4». & Johannes7<*habuit, in quoe matrem Jefu recepit. Joh XIX. 27. For- ntan inde fachim, quod ipfe fraterque ejus fibi a Chrifto primatum f. feflionem ad dexrram & finiftram Chrifti expetierint. Matth. XX, 20. 21. Marc. X. 3f-4i.
D. Converfto & vocatioad Apoflolatum. Illalegi- tur Matth IV. 21. & hcec Luc. VI. [3. 14.
E. Singularia. (i)Perfervidofuitanimo, Luc IX. $4, gracia vero Spiritus fancli quam maxime manfvecus reddituseft. (2) Chriftusillumfra- tremque Jacobum QoctWgytie appellavic, Marc. III. i7.quGevox, elyriaca lingva formata, figni- ficac vwvg fefofiiji;', filios tonitru f fulmina, i. e. tonantes, fulminantes; infignivit autem Chri- ftus ilios hoc nomine vel ob perfervidum,quo fuerunt, animum, Luc. IX. 5-4. vel quia jllis daturus erat fonoram vocem, qua tonarent in toto orbe, f ob effectumminiiterii quafironan- tis, auc quia in officio apoftolico fulmiiiaruri erant fingulari cum doctrinoe pondere oceffica- cia. Conf. Pf. XXIX. 3. LXVIil; 4- Hagg. U. 6. 7. (3) Oculis fuisconfpexir Jefum Chri-
ftum

de evangelio Johan nis.
267
ftum transfiguratum, Matth XVII. 1. infumma luda conftitutum,c. XXVI. yj, cruciadfixum, Joh XIX. 26. amortuisrefufcitatum, c. XX. 2. XXI. 7. & in ccelumadkendentem, Act. I.2.9. ii. 13. (4) A Chrifto tenerrimo dileclus eft amore, quapropter & in ccenis in pedus Chrifti incubuit, & nomine difcipuli, quem Chriftus amat, appellatur. Joh. XIII, 23. {f) Unus ex primariis apoftolis fuit, nam a Pauloappellatur columna eccleftte , Gal. II. 9. quod documento eft, Johannem praeclariflimis donis excelluifie. quamvis uyfa/xixoClog & t&cfltf fuerit. vid Acl, IV. 13. (6) Fuit & evangelifta, & apoftolus, & propheta. (7) Reliquis difcipulis metu iati- tantibus, ftetitfubcruce Chrifti, infignem fuurn erga ipfum amorem teftatus. Joh. XIX. 26. (8.) Chriftus ipfi matrem fuam commendavit, quam quoque in tutelam fuam recepit. Joh. XIX. 21.26. (9)Primusexnumerodifcipulorum ad fepulcrumJefuChrifti venit poft ejus a.va.<ra,- m. Joh. XX. 2. (io) CLEMENS Alexandri- nus apud EVSEBIVM H. E. L. III. c. XXIII. EVSEBiVS H. E. L.III. c.XVIII. & inChronico f. Thefauro temporum p. m. 164. HIERONY- MVS catal.fcript. eccuf. T. I. Opp. p. m. 174. & Aucior CHRONICI Alexandrini p.m. fpi.& ^93. referunt, quod imperante Domitiano in infulam ^gaei maris, cui Patmus nomen, & cujus STRABO meminit L X p.m.747.fuerit relegatus, & poft mortem illius Ephefum rever- fus fit. (11) Sub finem feculi primi, aut fub initiumleculi fecundi morte fua annis nonaginta major obiit, munere apoftolico annos circiter LXX funtfus, nam IREN^EVS, qui feculo II. floruit, teftatur L. II. adv. baref c. XXXIX. p. m. 161. L. III. c. III. p, m. 205". Johannem T vixilfe

268 PafsIL Seai. Cap.I. Membr.IV.
vixiile ad tempora Trajani, qui anno aerae vul- garis XCVIII. imperator creacus eft. HIERO- NYMVS catal fcript. ecclef. T. I. Opp. p. m. 174. refertj Johannem A.LXVIII.poftpaffionem Jefu Chrifti diem obiilfe fupremum; EtAutfor Chronici Alexandrini p. m. fs>f. perhibet, Jo- hannem poft aflumcionem Domini noftri Jefu Chrifti LXXXII. annos vixhTe Et fi proinde annos triginta natus apoftolus a Jefu Chrifto conftitutus cft, fub finem feculi primi, autini- tium fecundifupernaadiir. AuEtorCbron. Alex. \. c Ajunt, inquit, Johannem, cum vixijfet annos C. menfes VII in Domino obdormijfe. (12) Pauca Jefu Chrifti miracula, & in his duo tantum, apud reliquos commemorata, refert, & fermones a Jefu Chrifto habitos, prseconceptas opiniones Judaeorum, qua; recepcionem Jefu ejusque do- clrinjE impediverunt, & refutationem illarum a Jefu datam, uberius, quamreliqui evangelio- rum fcripcores, enarrac. ( x^)Ordinem hiftoria? accurace obfervavit, &Pafchata follicitediftin- xit. (14) Stilo utitur plane jingulari, puro/Aaro, gravi j fublimi acJvavi, cum fingulari dulcedine lecloribus fe infinuante, &delectacurmultisex- plicationibus, periphrafibus, eopulativis, repe- titionibusvocum&antichefibus, habet quoque voces & phrafes, fibi quafi proprias, ac certas fenrenciarum appendices. Conf. P. Hi Secl. II. Cap. II. Mernbr.III.N. V. (if) Nonfequicur verlionem LXX. Incerpretum, fed textum av- thenticum.
IV. TeMPVS ET LoCVS, qvoSCRIPTVM
est. Sunt, quicuraTHEGPHYLACTO pucant, Johannem ance excidium Hicrojblymitanum lcripfilte, & illi provocanc ad c. V. 2.1iquidemiIlo loco Johannes de pifcina Bethefda, tanquam de

de evangelio Johannis. 269
re etiamnum exftanteloquatur, ac conftituunt an- num CHRISTl LXIV. quem quoque annum multoe veterum codicum MSS. fubfcriptiones in- nuunt. vid. MILLII N. T. p. m. 308. Alii autem in ea funt fententia, Johannem poft reditum e?c Pathmo Ephefi evangelium fuum exarafle, & illi innituntur teftimoniis 1REN/EI L. III. adv.hieref. c. I. p. m. 199. & EPIPHANII b&ref XXXI. f.LL p. m. 434. & defignantannumsersevulgarisXCVI. i XCVII. Ex Apoc. I. 2. coll. Joh. XXI. 24. vero- fimile eft, Johanncm cvangelium ante editam Apo- calypfin exaralTe. vid. Apoc. I. 2. coll. Ev. XXI. 24.
V. Occasio. (1) Defiderium Johannis, ea, quae de Chrifto ab aliis demonftrata erant, ceu teftis eafjo7ri>]g confirmare, & ea, quaj in tanta mi- raculorum ac fermonum ipfius copia proetermifla fueruut, adjicere. vid. EVSEBIVM H. E.L.III. c. XXIV. HIERONYMVM catal.fcript. ecclef. T.I. p. 174.THEOPHYLACTVM pWfM Matth&um & NICEPHORVM H. E. L. II. c. XLV. p.m.213. Hoc autem reliquorum evangeliorum divinae au- cloritati nihil derogat, namipfe Johannesteftatur, fuo quoque evangelio multa polTe addi. c. XXI. 2f. (2)Serpens illojamtemporehsercfis, Chrifti divinam negans naturam, propterea quoque fta- tim ab initio demonftrat, Jefum verum efle Deum, & illum Johanni Baptifta;, Mofi&Abrahamo.prse- fert, & in hac funt fententia 1REN/EVS L. III, adv. beref c. XI. p. m. 2 > 8- CLEMENS Alexan- drinus apud EVSEBIVM H. E. L. VI. c. XIV. EPIPHANIVS b&ref XXXI. f LI. T. I. p. 4 34- EVSEBIVS H. E. L. III. cXXIV. & HIERONY- MVS, catalogo fcript. ecclef. p. 174. qui pr&f. in Mattb&um T.IX. Opp. p. u. addit: coatlus eft abomnibus penetunc Aji& epi/copis, If' multarum
T 2 ecclejia-

270 Pars II. Sed. I. Cap. I, Membr. IV.
ecclejiarum legationibus , de divinitate Salvatoris altius fcribere. (3) Studium, interiora Chriftiani- fmiaperire, eaqueChriftianis, ceucibum ad finem mundi fufficientem, offerre. V. Scopvs specialis. Ille eft, demon- ftrare: Jefum Nazarenum ejfe verum Deum ac Mejjiam five Chriftum.
VII. Partitio. Defcribuntur eapp. XXI. •praemifio prologo
I. Officium Johannis Baptiftas. c. I. Tf-34.
II. Acta Chrifti usque zcXprimumPafcba inofficio celebratum. c. 1. 3? -II. 1-13.
III. Aprimo Pafchate usquead fecundum. c. II. 14- IV. r-fin.
IV. A fecundo Pafchate usque ac\tertiu?n. c. V-VI.
V. A Pafchate tertio usque ad qvartum. c. VII- XVII. i-fin.
VI. Hiftoria paffionis c. XVIII. XIX. & refurre- crionis ]em Chnfti. c. XX. XXI.
VIII. LoCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA. C. 1.1-3, 11-14. 16-18. 29. II. 25. III. 5. 6. 14-21.25. 36. IV. 24. 34. V. 17. 23-14. »8. 29. 39. 44. 46. VI. 29. 35. 37. 40. 44. 54. 5?. 68. Vn. 17. 37-39- VIII. 12. 29. 34. 3 6. 44. 4«. 47. IX.
91. X. II. 18. 27-:jO. XI. 2J. 26. XII. 26. 35. 41-43. 48. 50.
XIII. 17. 35. XIV. 6. 15-17. 19. 11. 23. »6. 27. XV. i. 2. 4. 5. 13. 14. 16. 18-21. 22. 26. XVI. 2. 7.' 8- 13-15. ao. 22. 23. 27. 33. XVII. 3.10. 17. 23.24. XVIII. 3«; XIX. 11. XX. 17. 22. 23. «8- 29. 31. XXI. 15.
IX. LoCA DIFFICILIORA. C. I.9.15.18/coll. Jef.
VI. 1. fqq.) 21. (coll. Matth. XI. 19. JlVJ II. 4. 10. 19.20. IIL
13. ij. 18.. coll. 2 ThefT. II. 12.) 31. 34. IV. 4. 14. V.4.19. (coll.
Joh. X. 18.) 22. (coll. Joh. VIII. «0 14. (coll. 2 Cor. V. ic.) 91. fcoll. Joh. VIII. 14.) 34. (coll. Joh. XV. 17.) 35. 37. (coll.
Matth. m. 17.) VI. 6. 4,-. 59. (coll- v. 49.) 63. VII. 8. (coll.
v. 10.) 24. 27. (coll. 41. 42.) 38. 39. VIII. 5. (coll. Lev. XX. 10.) jSi 58. IX. 3- 3«. 41- X. 8. XI. 1. 4. (coll. v. 14.) 9. 38. 40. 51. 52. XII. 2;. 3t. 32. XIII. 14. f5. »7.31. XIV. 2. (coll. Matth. XXV. ip.) XIV. 28. XVI. 9. 23. (coIl.AdU. 1) 24. 26. (coll. Rom. VIII. 26.) XVII. 3. 9. 19. XVin. 18. £. (eoll. Aa. VII. 58.) XIX. 15. 25. Ccoll. Marc. XV. 40.) XX. 17. (coll. Matth. XXVIII. 9,) 19. XXI. 18.25. • -
CAPVT

Cap. II. de a&is apoftolorum. 271
CAPVT II.
DE
ACTIS APOSTOLORVM.
I. Inscriptio. Incodicibusquibusdaminfcri- buntur Auxct evctyyebjfa Trftt^e^ttTro^oXuvy itialiis irfjctfctiq Iwv ctyiuv tfxo<ro\uv &ol Axnct cvttosoXh , ifi aliis irpafceic. ct7rosoXuv, & in reiiquis ir^a£eii7uv ctyiuv ctTrosoXm, i. e. ir^ctyiictjeict f. ^fu.yftetjiKfi wftoc, Alla^f. diSla tffafta, aut res^. ft<eJan- ctorum apoft&lorum , nam 7rfet£eK denotant res geftas, ceu patet ex phrafi illa Polybiana <*< ketj Avvifiav a%ei{ , res geftce Annibalis. Sunt, qui putant, hunc librum a majori parte a£ta Petri& Pauli infcribi potuifle, fiquidem maxima ejus pars res geftas Petri &praecipue Paulicontineat, & re- liquorum tantum obiter flat mentio. Alii autem in ea funt fententia, infcriptionem hujus libri r& clius formari non potuhTe, fiquidem Lucasftatim in initio hiftoriam ordinis & ccetus apoftolici, ejusdemque per Matthiam in Iocum Judae fuffectum inftaurationem defcribat, &fubinde aliorumapo- ftolorum memineric.
II. Avctor. Quod Lucas hunc librum confi- gnaveriti liquetexinfcriptione, exconfenfuecCle- fiae primitivae, excollatione ftili, &ex praefatio- nibus huic libro & Evangelio praemiflis. c. L £ colL Luc. I. 3.
III. TEMPVS ET LOCVS, QJVO SCRIPTA
svnt. ProbabiliterLucas ada apoftolorum confignavit Kom<s anno aerae vulgarisLXIlI. Nam
T 3 a&is

272 Pars II. Se£U. Cap. II.
acfis coronidem imponit enarratione adventus prioris Pauli in urbemRomam, cktemporis, quod in hac urbe tranfegit, vid. Ac~t. XXVIII. manfit autem Paulus Romas usque in annum aerae vulgaris LXIII. vid. Append. Adftipulatur huic fententiae HIERONYMVS catal. fcript. ecclef T. I. Opp. P.m. 173.
v! • .' . >■:'!/■'<',">;'■•' ' '■ 'v*: .•>•■) 1 / i ' r> 5 J. *» 7 ,'» f) St Vfl
IV. Occasio. Haeclegitur Act. 1.1.
V. Argvmentvm. Lucasrefert adfcenfum Jefu in ccelum, furrogationem Matthiae in locuin Judae, effufionemSpnitusfan#i, fermones primos apoftolorum, miracula, itinera, perfecutiones, Jabores, plantationem ecclefiaeinter Judaeos &gen- tes, ejusdemque profpera & adverfa fata j primas ecclefiaedodtrinas de pcenitentia, fide, facramentis, ac omnibusferepraecipuisreligionis Chriftianaeca- pitibus. Sive: defcribit hiftoriam NoviTeftamenti ab afcenfione Jefu Chrifti usque ad captivitatem Pauli romanam priorem.
VI. Scopvs. (1) Continuare hiftoriam evan- gelicam; (O oftenderc complementum promiflio- num de effufione Spiritus fancti, de propaganda evangelica do&rina, & de vocatione gentium; (3) tradere cnrocitijrtv avctgaa-euc Jefu Chrifti &effi- caciae evangelii; (4.) defcribere doctrinamapofto- licam, ortum , religionem, ritus, & politiam, to- tamque formam & regimen primitivae ecclefia?, ejusque incrementa, vitam p riorum Chriftianorum integerrimam, eorundem afBicliones, acadmiran- das Dei vias in verbi fui propagatione, &in defen- fione & liberatione fuorum, & (O conflrmare, Jefum efle Mefliam, & proinde ilium, in quem omfies credere, euique fervire debeant.
T ynsiN-

de aclis' apoftolorum. 273
VII. Singvla RiA. (i)NexuarcT:iffimocoha:ret hic liber cum evangelio Luc2,& alteram ejus partem conftituit. vid. Evang. I. 1. 2. coll A6t. I. 1. fqq.
(2) Plurimum confert ad intelligendas epiftolas a Paulo fcriptas; prcecipue notandumeft caputXV.
(3) Siftit vivum exemplum, tumquarationeinitio formari debeat vera ecclefia, tum qusenam fit ejus fandtaacDeoacceptaforma. (4) Malleuseft, quo poteft retundi Pontificiorum arrogantia & inanis ja&antia.
VIII. ChroNoLogia. Tradunt Acta hifto- riam XXXIII. annorum. Nam Jefus Chriftus irt coelum afcendit anno aerae vulg. XXX, vid. App. §. III. & Paulus captivus Romam venit annoaerse vulgarisLXI. vid.App.§.XXXlX. ibique,tefteLuca, c. XXVIII. 30. manfit biennium, &proindeusque in annum LXIII. Res autem, quas Lucasdefcri- bit, chronoJogice optime ita difpefci polfunt.
A.xr.
vulg. 30
3'
3»
Jtfus fuperna adit, c. I. & Spiritum fanftum in apoftolos fuoi folenni Pentecofles die fcfto clnmdit. c. II. 1-13. PmM; con- cioncm habct, qua fcrine tria millia hoininum ad fidem in Jefum perducuntur. v. 14-fin. Pctrus & lohannes clau- dum, ad templiportam jaccntem, fanant, c. III. & in car- cerem conjcfti poftera die dimittuntur. c. IV. 1-53. Fide- les ditiorcs bona fua divendunt, dc pretium ad apoftolo» deferunt. v. 34-37.
Ananias & Sapphira irx Dei juftiflim* in contemtores Spiri- tus Saneti perpctua fiunt nionumenta. c. V. I-It. Apo- ftoli prchenfi in carcerem traduntur, & miraculo liberati coram Synedrio fiftuntur dc virgis cxdutit.ir. v. 12-fin. Au£ro fidclitim numcro feptcm diaconi conftituuntur. c, VI. 1-7.
Stcphanus martyrio coronatur. 8-VII. i-fin. Saulus fidele* perfequitur. c. VIII. 1. 3. Philippus Sawiaritanos ad fidci» in Chriftum perducit, v. 4-13. eosquc Petrus & Johanncs irrrgant. v. 14-43. Miniflcr regina; Candaces opera Phi- lippi evangelium ampleclitur, & "ab eodem facrn fonte tingitur, v. 26-39. quo fa<5to Philippns Azoti & Caefarex cvangelium praedicat. v. 40;
X A- Paulus

274
Pars II. Seft. h Cap. II.
VUIS
33
36
35.37
3*-3P
40-42
43 44.46
47 48-51
5*. 57
Patdus convertitur & apoftolus conftituitur, c. IX. 1-19. cvangeiium Damafcenis annuntiat, v. 20-22. dc Damafco abit. v. 2.3-15.
Pauius Hierofolymam adit, v. 26-18. & compertis infidiis fibi ftrudtis, a fratribus C&faream & Tarfum deducitur. v. 29.
30» ■
Petrus durante pace, ecclefiae per converfionem Pauli a Deo conceffa, omnes vicinas regiones peragrat, evangelium prxdicat, eosque, qui illud amplexi erant, confirmat, JEneam paralyticum Lydd* fanat, Dorcam refufcitat Joppa.. c. IX. 31-42,
Petrus Jopps. commoratur, v. 43. & Cdfares. Cornelium cum
familia ad Chrifti fidem convertit. c. X. i-fin. Redit Hierofolymam, & a Judaeis reprehenfus, quod aedes ethnicorum fuerit ingreffus, fedefendit. c. XI. 1-18. Non- nulli eorum, qui oborta perfecutioneaufugerant, adeunt l'hoenicen, Cyprum & Syriam, dc Judais evangelium praedi- cant, quidam vero ex his Antiuchiae Helleniftis evangelium annuntiant. v. 19-21. Barnabas Antiochiam miffus confir- mat fideles, v. 22-24. quo fadto Paulum qv*rit, eumque inventum Antiochiam ducit, ibique cum illo annum com- rnoratur. v. 25. a<$. Agabo inftantem annonae caritatem prsedicente, fidelesAntiochenfesftipem colligunt. v. 27-J9. Paulus cum Barnaba ftipein colledtam Hierojoiymam defert, 6c eodem tempore Jacobus ab Herode Agrippa interfici- tur, <k Petrus in vincula conjicitur, cujus ihiraculofam Ji- berationem abitus Herodis Caefaream obitusque ejus in- fequitur. v. 30-XII. i-fin, vid. App. §. X. VIII. VII. Adit Seleuctam, Cyprum , Paphum, Pergam , Antibchiam Pift- dia , Iconium, Lyftram & Derben. Ac~t. XIII. 3-XIV. I-20. Derbe revertitur Lyftram, Icontum , Anticchiam PijidU, & per Pijidiam Pampkyliam, Pergam, Attaliam redit Antiochtam SyrU, Act. XIV. 21-27. ibique moratur cumBarnaba. v.28. Adit Hierojolymam tertia vice, & concilio habito rz&itAntio-
chiam, lbique commoratur. Act. :XV. 1-35. Sila affumto Syriam & Ciiiciam peragrat, & venit DerbenLy- ftrsmque; Act. ^V. 36-XVI. 1-5. proficifcitur in Phrygiam (y Galatiam, & per Myfiam venit Troadem; A&. XVI. 6-8. adit Mxcedoniam, evangeliumque praedicat Phdippis & Thes- jaionic&ty Eeroea; Afi. XVI. y-XVII. I-13. venit Athenas, Vi 14-fin. & inde Corinthum, ubi commoratur menfes XVIII. Aft. XVIII. 18. Adit Ephe.Jum, C&faream , Hierofolymam & Antiechiam, ibique moratur. A<5t. XVIII. 18-23. Antiochia relicta venit in Galatiam ej> Phrygiam, v. 23-fin. per ftiperiores Afi<z regio- »«adit Ephefum, ubi fubfiftit annos III. A&. XIX. 1. & Ephefo relifta proficifcitur in Macedoniam & Graiam.
Aa. XX. t. 2.
Per

de adlis apoftolorum. 275
A.xr. vulg.
58 Per Macedoniam adit Troadem & Miletum, ac venit Tyrum, Cdjaream & Hierofolymam, KSc, XX. 3. ibique in vincula datur. v. a7-XXIV. 1-26» 60 Biennio in vinculis completa, a Porcio Fefto non diu poft ejus adventum in Judscam Komam mittitur, & naufragio fafto in infulam Maltam ejicitur, ibique hibernat. Aftor. XXIV. 27-XXVJII. 1-11. ' . .
61-63 Venit Romam, & ibi liberam habet cuftodiam per biennium in condufto domicilio. A<5t. XXVIII. 11-fin. Uberior chronologia actorum apoftoli Pauli una cum ratio- nibus probantibus traditur in Appendice.
IX. Partitiq. Enarrantur in hoc libro a Luca
I. Acla apofiolovum & difcipulorum JESV CHRI- STI
1. ) ante & poft adfcenfionem Jefu in ccelum. c. L
2. ) poft erTufionem Spiritus Sancli. c. II. 1-13. ubi
(a) Concio aPetro habita c. II. r^-fin.
(b) Sanatio claudi a Petro peracla, & quae illam infecuta funt. c. III. IV.
(c) Varia ecclefiae fata. c. V.
(d) Collegium VII. diaconorum ab apoftolis inftitutum, c. VI. & oratio martynumque Stephani, c. VII. quod fidelium difperfio excepit. c. VIII. 1. 4.
(e) Plantatio ecclefiae Samaritanae. v. e-af-.
(f) Converfio ^thiopis, v. 26-40. Pauli, c. IX. & Cornelii c. X-XI. 1-18.
(g) Fata ecclefiae profpera, v. 1 9-26. & adver- fa. v. 27-XII. i-fin.
II. Afta Pauli, & quidem
1. ) ejus itinera varia, & quae in iis contigere. c. XIII. 1-26.
2. ) Captivitates. (a) Hierofolymitana. c. XXI. 27-XXIII. 1-22.
T f (b)

276 Pars II. Secl T. Cap. II.
(b) Caefareenfis. c. XXIII. 23-XXVI.
(c) Romana una cum antecedentibus. c. XXVII. XXVIII.
IX. LOCA NOTATV PR^ECIPVE DIGNAi C I. 34. II. 23. 24. 33.36-39.47. Iir. 15.19.11. 26. IV. 12.28.29. 29- V. 3. 4. 29. 31. 3g.35>. 42. VII. 51. 54. 58. ,-9. VIII. 20.11. IX. 4. f. 31. X. 2. 38. 43-45. XI, 18. 26. XII. 23. XIII. 39- XIV. 22. XV. 9. 18; 28. 39. XVI. 14. 30. 31. XVir. 11. 24-31. XVIII. io. 16. XX. 20. ai. 24. 26-28. 31. XXI. 13. XXIV. 15. 16. XXVI. 18. 28. 29. XXVII. 24. XXVIII. 25.
XI. LoCA. DIFFICILIORA. C.I.i.(coll.Joh.I,2jO 18. II. 15. 23. (coll. Joh. XIX. 11.) 24. 27. 38- (coll. Matth. XXVH. 19.) 55. (coll. Marc. XVI. 19.) VII. i-4- '4- lS, (coll. Gen. XXIII. 9. fqq.1 VIII. Ui 23. IX. 5.7. (coll. XXII. jO »3- (coll. Gal.I. t<5.) X. 30. (coll. v. a.) 34. 35. XII. 15.19. XIII. 19. (coll. Exod. III. 8-) 20. 31. =3. 48. 50. XIV. 12. XV. 29. 39. XVI. 3. (coll. Gal. II. 2.) 6. ig. (coll. Phil.I. 18.) XVII. 24. (coll. 2 Sam. VI.) 28. 29. XVIII. 18. 26. XIX. 2. i3.(colI.iCor. Xn. 3.) XIX. 3,-; XX. 9. (coll. v. 10.) 22. (coll. XXI. 4.) 31. (coll. XIX. 10.) XXI. 24. XXIII. 3. ?■ 6\ XXV. 10. (coll. 1 Cor. VI. I.) XXVII. 9. 13. 23. 33- XXVIII. u.
SECTIO II.
DE
LIBRIS DOGMATICIS,
SIVE DE
EPISTOLIS APOSTOLORVM.
I. Descriptio Apostolorvm. Fuerunt illi viri, qui non modo CHRISTVM pracipue refufcitatum confpexerant , (Ac~t. I. 8. 22. X. 40.41. 1 Joh. I. 1.) & a Chrifto etpto-uc elecii £f vocati, (Joh. XX. 2t. Act. I. 24. 25". Luc. VI. 13-16.) ab •oque inftituti f. edocti erant, (Luc. XXIV. 4?.
Joh.

De epiftolis apoftolorum. 277
Joh. XVU. 8- 14- Acl II. 14.) fed qui etiam dono 0£O7rv«v9-«t? prasditi, (Matth. X. 19. 20. coll. Joh. XIV. a6. XVI, 13.) cbarifmatislingvarumextraor- dinariis & dono &sLvfJtct}vqyiKu repleti, (Acl. II. 4. Matth. X. 7. 8- Marc. XVI. 17. 18. 20. Acl III. 6. VIII. 14-17.) peculiari poteftate decernendi , quid Chriftianis e lege Mofaica fervatu effet neceflarium & utile, ncc ne? inftrucli, (Acl XV.) &a Chrifto ablegatifuerimt, ecclefias per totumterrarumorbem plantare & fundare. (Matth. XXVIII. 19. Marc. XVI. if. Acl. I. 8-
II. Ratio Appellationis. Vocantur Apoftoli JefuChriftf, quiaejusfueruntquos ex fuis difcipulis ele&os in totum terrarum orbem mifit» ut fui teftes ubivisgentium eflent, nam app- ftolus eft vox originegraeca, &legatumf nuntium denotat.
III. Apostoli, qvi epistolas ad canonem
N. T. PERTI NENTES RELIQVERVNT. Illi
funt Faulus,3acobustFetrus t !}ohannes & jfuda.
IV. Divisio epistolarvm, qvas apostoli scrip servnt. Dividunturepiftolac in Paulinas
catbolicas. vid. p. 2Qf.
CAPVT I.
DE
EPISTOLIS APOSTOLI PAVLI.
I. Nomen Apostoli. Appellatur in Aclis Sauhts Paulus. A& XIII. 9- Saulus a bhW derivatum, poftulatum £ expetitum denotat, &
Paulus,

278 Pars II. Se&. II. Cap. I.
Paulus , quod fine dubio eft nomen origine lati- num,pujillum C parvum fignificat. VuJgo credi- tur, Saulum mutaffe nomen fuum, cum religionem & vitam mutavit,. at contrarium conficitur ex Acl XII. 2f,XIII. 2. nam ex his locis certum eft, ipfi etiam poft mutationem illam beatiffimam no- men Saul haefiiTe. Alii putant, Paulum fuifle bino- minem; in circumcifione ipfia parentibus nomen Sauli inditum , & nomen Pauli additum effe, quia civis romanus fuerit. ' Verofimilius autem eft, Paulum hoc nomen primae literae permutatione , cum Saulo commutafle poft ablegationem ad gen- tes, quia nomen Sauli graecis & romanis auribus infvetum, Pauli vero apudillosvulgatumfuit, nam ante banc ablegationem Paulus nunquam, Saulus femper, Acl VIII. IX. & poft illam non Saulus t fed Paulus vocatur. AclXUI.13.16. &c.
II. Patria. Natus eft Tarfi , quae urbs fuit CV7/W<e primaria. Acl.XXI. 39. Nomen fuum hxc urbs probabiliter a conditore TARSISO, JAVA- NISfilro 9 &JAPHETinepoteGen.X.4. natfa eft,&
j illuftriilima fuit non fblum antiquitate, fitu, incola- rum frequentia & mercatura, fed etiam philofophiae & literarum ftudiis.. STRABO L. XIV. p> m. 991. Tantum, inquit, Tarfenfibus ftudimn rerum philofophicarum o difciplinarum - - utfuperave- rint AthenasfAtexandriam, &fi quis alius nomi- nari poteft locus ,iibi'pbikfopborum & artium ad bumanitatem pertinentium fcboU baberentur. Ita vDeusinurbe gentili & erudita eum nafcivoluit, qui magnus olim futurus erat gentium do<ftor.
III. P Rp s a p 1 a . Fuit Ifraelita ex tribu Benja- minitica, quae vero Dei cultui conftanter fuitde- dita, oriundus, & quidem hebrms ex hebrusis, Phil. III. f. quo fignificatur, quod parentes ejusin linea adfcendente hebraei fuerint. IV. Ci-

de epiftolis apoftoli Pauli. 279
IV. Civitas Romana. Natus fuh civis romanus. Acl. XXII. 26-28- Sunt, qui putanc, Tarfum ob fua in Romanos merita civitate dona- tam fuifle, at PLINIVS Tarfumnon municipium, non coloniam, fed liberam tantum urbem nuncu- pat,L.V. c XXVIl.p.m. f 8f • quare verofimilius eft, parentes ejus vel propter merita in Romanos ab illis civitate donatos fuifle, vel eandem a fenatu romano, aur ab imperatore emilfe, vid. Scbolion gr£C. ad Acl. XXII. 28. quas emtio tum tcmporis non infveta fuit. Ac~i XXII- 28. Liquet autem exinde, Paulum ex opulenta fuifle familia.
V. Natvrales ANIMI DOTES. Alacri inge- nio^judicio acuto & folido, & mcmoriatenaciprx- ditus fuit, unde faclum eft, ut inpatriarumlegum peritia coaetaneos fuos longo intervailo anteverte- rit. Gal. t 14. Facultatesautemhae, ftudiismagis emendatae, ac gratia Dei deinde fanCtae redditse, optime ecclefiac Dei infervierunt.
VI. VlTA ANTF CONVERSIONEM. (i) Bonis literis, inprimis facris, paternisque traditionibus Tarfi Hierofolymis a GAMALIELE feniore, Synedrii praefide, nepote Hilleiii , filio SimeoniSj & patre illius Simeonis , cujus aetate aedes facra de- ftrufla, imbutus eft. Nam Acl XXII. 3. refert, quod Hierofolymis ad pedes Gamalieiis inftitutus fit, qua phrafi refpicit ad morem difcipulorum, qui, doctore in altiori loco confidente, ad pedes ipfius proftrati, in folo mattisve jacuerunt. Luc, X. 39. Marc. III. 32. £t quodPaulusnontantum facras, fed & profanas literas edoctus fuerit, ex ejus epiftolis liquet. Nam in iilis occurrunt ve- ftigia non vulgaris eruditionis, & loca profano- rum auctorum, A£t. XVII. 28. nimirum ARATI, Solenfis, Medicinse, Philofophiaj ac Poefeos pe-

280 Pars Dl Se& II. Cap. %
riri, & Cleantbis, Poetas & Philofophi Stoici, i Cor. XV. 33. Menandri, Athenicnfis,comici ex- cellentis, f. Euripidis, Tragcediarum fcriptoris prae- itantiflimi. & Tit. I. 12. Epimenidis, Cretenfis Philofophi celebris, fententiis utitur. (2) Studiis opificium, & quidem rKqvoirouav, artem conficiendi aul<ea <J tabernacula, i. confuendi tentoria, quas pellibusconftabant, &militibus ufuiemnt, junxit. Acl XVill. 3. Nam moris erat eo tempore, utdi- vitumeciam&pocencum liberiopificiumquoddam difcerent» quo, (i opus foret, commutata rerum forte, fefe alere poflent, &inTalmuderegulahcec legitur: Ouifilium fuum nondocet opificium ,filium fuum furari ddcet. (3) Vitam a vitiis remotam geiTit, f. quod ad civilem honeftatem, & tenacem rcligionis avitae profeilionem attinet, inculpatus fuit 2, Tim. I. 3. PhiLIII. 6. (4) Seftaeillorumad- didtus fuit, qui Pbarifai dicti funt, quia fe a pro- mifcua hominum turba fegregarunt, & libi ab im- munditia corporalifolicitecaverunt, &quipraeter fcripturam facram traditiones patrum pro norma fidei & morum habuerunt, &praecipue apudvul- gus in magna exiftimatione fuerunt. Phil. III. f, (V) Acerrimum ecclefia? Chriftianae hoftem&per- fecutoremfepraeftitit, Acl.VIII. 1-3. IX. 1.2. XXII. '3-7.1 Cor.XV.9.Gal.J. 13.14.23. 1 Tim.1.13. ve- rum non ex odio moleftae fibi veritatis, fedex igno* rancia, f. quia confcientice non recte informata; & praeconcepcis opinionibus occupacae diclamen caeca religione fecucus eft. i Tim. I. 13. VII- Conveksio. Ad illam a Chrifto perdu- cl:us eft, cum minas ac caedem contra difcipulos Jefu Chrifti fpirans, Damafcwn, qua: illa xcace Arecam, regem Arabice, dominum habuic, aCor. XI. 32. proficifcerecur, & non procul ab illa urbe abelfet, At\. IX. i. fqq. Admiratione dignus eft
hicce

de epiftolis apoftoli Pauli. 281
hicce triumphus Domini noftri JefuChrifti. Nam jmmanilfimum tunc temporis hoitem inmediofu- roris impetu fibi vindicavit; & non fine fapienti confilio Paulum iii regione gentibus fubjecla, ad fidem perduxit, fiquidem illi converfio gentiurn deftinata erat, Accidit autem converfio Paulian- no xrx vulgaris XXXIII. vid.App. &proindeanno tertio poft mortem jefu Chrifti. vid. App. jf. III. & quod ad annum tctatis Pauli attinct, probabili- ter cum XXX. annosnatusfuit, namillotempore, quo Stephanus morti traditus eft, fuit veavids, juvenis, i. e. adultte ac confiftentis ftaturx vir, fiquidem vectviag refpondet hebraico "W &inepi- ftola ad Philemonem, quam fcripfit anno aeraevul* garis LXII. fe fenem appellat, vid. v.9. Ejusdem itaque fere setatis fuit, acChriftus.
VIII. Qfficivm, q^vo fvnctvs est. Eodem illotempore, quo converfio ejus accidic, a Jefu Chrifto apoftolus conftitutus eft, Acl IX. 1. fqq. coll. XXVI. u-rfc. & quidem pracipue gentium. Gal. I. if. 16.IL7.Eph. III.7.8- Etquod Paulus omninoin numerum apoftolorum referen- dus fit, cx eo patet, quod ipli nullus illorumcha- rafterum,quip,z76.N.I.enumeratifunt,de(it. Nam Chriftum ex mortuis refufcitatum, & in coelum fub- latum vidit, Acl. IX. 17. 1 f. f XXII. iq. XXVI. 16. 1 Cor. IX. r. XV. 8, immediate a Chriftovocatus eft, Acl. XXVI. if-18. abeoqueinftitutus, Gal. I, r. II. 12. i6.II.'6,& pr^editusfuit dono OeoTrvewriets, Rom. XV, 18. charifmatis lingvarum, 1 Cor. XIV. 18. dono S-avpctjxfyias , Acl. XIII, 9. fqq. XIV. 8. fqq- XIX. n. 12. XX. 9. fqq. 1 Cor, XII. iz. & peculiari potcftate decernendi, quid' Chriftianis N. T. e lege Mofaica fervatu eflet ne- cefiarium ac utile, nec nc ? Acl, XV. 2. Gal. IV. 10.
able-

2%2 Pars II. Sett. II. Cap. I.
ablegatus quoque fuitaChrifto, ut evangelium ubivis gentium praedicaret; Acl IX ir. XXVI. 17. 1 Tim. Il.y.&proptereafeapoftolum JefuChrifti appellat. vid. Exordia Epp. ad Rom, Corinth.Gal, &c.
]X. adversarii, qui Paulo inpnmis multum negotii facejjerimt, quibusve flrenue obviani ivit. Uli fuerunt Pfevdapoftoli, dequibusfequentiaob- fervanda veniunt: (i)FueruntgenteJudaei. 2 Cor. XI. 22. Phil.III. x. (2) De veritatereligionisChri- ftianse convicli,illam amplexi erant. ; 2 Cor.XI.2z.X. 7.(3)Docuerunt,juftificarihominescoram Deo par- timpropter Chriftum, partim propter opera Iegis moralia&ceremonialia,aMofe praecepta,Gal.VI.i2. quia legj Mofaicae abungviculisadfveti erant, & ne perfecutionem fibicrearent. Gal. VI. 1 z, Phil. III. 18. Nnm iis temporibus Judaeis per leges romanas & ediftaliberumeratreligionisexercitium.nonautem Chriftianis, &Judaeipraeomnibus Chriftianosper- fecuti funt. Ut autem doclrinam hanc omnibus probarent, allegarunt (4)feveriflimaDei mandata, quoe in fcriptis Mofis leguntur, & provocarunt ad Petrum & Jacobum aliosque apoftolos, dicentes, quodilli neutiquam legem ceremonialemabrogas- fent, fed illamobfervarent, Act.XXl. 18-22.gen- tiumque confvetudinem vitarent, Gal. II. n-13. & quod illorum exemplum imitandum fit, fiquidem cum Chrifto verfati, & ab illo inftituti eflent. conf Gal.II. 6.2Cor XI. f. (6) Aucloritatem Pauli, quiillisacerrime obftitit,Gal II. omnibusmodisde- primeretentarunt,jadlantes,PauIum,quifamiliarita- teChriftj non fuiflet ufus, & non ab ipfo Chrifto evangelium didiciflet, nequaquam pari aucloritate cum Petro & Jacobo habendum efle; imo objece- runtipfi mendacia, ievitatem, defeclum amoris,
afle-
c
/ -

cie epiftolis apoftoli Pauli. 285
affectationem tyrannidis, impofturam & deprava- tionem reliaionis; 2 Cor. L 12. 174 II iv. IV. 2. X.9.10. XI. xi.XII. 13.i6.|i7.conf. P.II.Seci II. Cap. i.Mernbr. III. N. III.&indelites&fchifmataortum traxerunt. Appellantur a Paulo cauponantes verbum Dei, 2 Cor. II. 17. pfevdapoftcli, dololl operarii, & fchema apoftolorum Chriftimentien- tes,c. XI. 13 diaconi Satanae, v. i,. canes, ope- rarii mali, & concifio, Phil. III. 2. hoftes crucis Chrifti, ccterrenafapientes. v. 19.
X. Singvlaria. (1) Eloquium ejus quidem. exile, 2Cor. X. 10. atexcitatum & animatum fuit, Acl.XXI. 3.XXIV. ro.fqq tkmaffiombusiG geffit promtum, celerem, expeditum,-ferventem, affi- duum, cautum & prudentem, acin conver/ktione omnibus facilem & fvavem. (jt) O/Jicio fibi deman- dato ita funcTus eft, ut non modo in regionibus falxflinie adjacentibus, fed & in procul remotis regionibus, Grficiamxmmm, Creta, iJtalia, &for- fitan quoque in Hifpani-a , Jefum Chriftum cruci adfixum prcedicaverit. Rom. XV. 19. 24. (3) Vi- Jiones habuit plurimas. Acf. XXII. 17. ig. cap. XVIII. 9. 10. 2 Cor. XII. r. fqq. Gal II. 2. Act. XXVII. 23. 24. (4.) Praeditus fuit maxima& per- quam clara cognitione 'Jefu Chrifli & lcgis, Eph. III. 4.. profunda bumilitate, 1 Cor XV. 9. 1 o. magni- tudine animi, nulli cedente difficultati & periculo, 2 Cor. IV. 8 fqq. zelti, quo totus ad Dei gloriam & hominum falutem flagravit, Rom. IX. 3. 2Cor. XII. if. materno in eccleiias Ghriitiarias a.more fanctafeveritate mixto, vid ep I. &II ad Cor. dili- gentia maxima in munere fibi demandato obeundo, 1 Cor. XV. 10. mvxcknconjhmtia, fumma /apientia, prudentia, providentia & circumfpcHione in bono promovendo & malo ampvendo, fanfiitate exa- ctiffima, 1 Cor.XI.t.c<tantartW < g"<3//i?«<?, cCor.XU
U 14

284 P*frs H. Secfc. II. Cap. i. _
i ^.curapauperum, Gal li.ioxaftimoniaque , iCor VII. 7. quseadmiratione digna. (f)Plures, quam reliqui apoftoli, epiftolas reliquit. (6) Prse omni- bus aliis apoftolis do&rinam de vera hominesfal- vos reddente fide , f. de hominis peccatoris con- triti coram Deo, ex mera ejus gratia jujlificatione inculcat, & de fcopo & fine legis, & de praeroga- tivis Judoeorum prae gentibus agit. Nam Judaei, cum legi a teneris adfveti eilent, non tantum ejus tenacillimi fuerunt, fed etiam gentes ad illam obfervandam adigere conati funt, & converfos ex gentibus fpreverunt. (7) Mirificis & plus quam maternis blandimentis oves ad fe allicit, & in objurgationibus gravitatem cum lenitate pru- dentiffime temperat; acriter quidem interdum, magnoque zelo auditores objurgat & caftigat, fed cito molliter ac paterna lenitate inflicta vulnera fanat. (§) In epiftolis plerumque primum contri- tionem, poftea jujlificationem , & poftremo novam obedie?itiam urget , & tantum nou femper thcoreti- cis poftponit pracfica, ut haec fontibus perfpectis f. apertis eo fvavius & profundius fe in legentium pcciora mlinuent. (9) Peculiaribus quibusdam vocibus & /oquendi formiilis fubinde utitur, quo pertinet e. g. connafci,confepeliri cumCbrifto &c. veterem homincm exuere, lexmembrorum tfinmem- bris, lex fpiritus &c. (10) Stilus, quem in con- fcribendisepiftolis adhibuit, eft gravis y w.ajculus, vividus ,per particidas arcfijjime connexus, & mul- tis, exSphitusexuberantia profeclis, parenthefibus refertus, non modo brevioribus, fed&Jongis.e.g. Rom. V. 13-17. VII. 7-zf. Phil I. 27-II. 1-16. Col. 1.14-20. Eph.UI. 2-13, &c. (11) Modusdifputandi, quoutitur, eft prorfus rahbinicus. (12) Summa omnium epiftolarum, quasfcripfit, eft JefusChri- ftus, & legitur in illis Jefus ducenties fepties» & Chriftus quadringenties deciesnovies. XI.

cle epifiolis apoftoli Pauli, 285
XI. Mors. Romse capite truncatus, & in via Oftienfi fepukus eft anno minifterii fui XXXV. ik anno ser. vulg, LXVIII. v. App.§,XLIL & proinde duobus annis ante excidium Hierofolymitanum, fiquidemillud A. cer. vulg LXX.accidit. vid. p.ito.
XII. Epistol^, quee nojlram atrigere xtatem. Illarum numerus eft XIV. ac eum in illa fua quo- tidiana ardentifiimaque cura de omnibus ecclefiis, 1 Cor. XI. i8- inque tam longo tempore, & tam variis cafibus & piorum morbis, plurimas praeter iftas exftantes epiftolas refertas falutari doclrina fcripfifle, nullidubicamus, &huicfententicefavere videtur cffatum illud Paulinum, quod exftac in ep.poft.ad Theff quce fecunda Paulinarum epiftola- rum eft,nam in illa c, III. 17. perhibecfe fcribere NB. ino/«;//'epiftola: gratia Jefu Chrifti fit vobiscum, Amen! Quamvis aucem concedamus, plures Pau- lum fcripfilfe epiftolas, negamus tamen, illas ad pcrpetuam normameccleficeChriftiance a Deo de- ftinatas fuifle, nam alias noftraattigiilentcempora. Divina aurem providentia facmm, ut nec omnes Chrifti acapoftolorum concionesconfcriptce, nec omnes epiftolce apoftolorum confervatce fint, fiqui- demalias ipfa immenfa earum copia obrueremur. Joh. XXI. 2 i . Quasautem epiftolas Pauiinasdivina nobisreliquitprovidentia, iilseinnoftriscodicibus ita funt collacatae, uc prcemittantur illcc, quce au- cloris nomen in infcriptione prceferunt, epiftolce ad Ebrceos, infcriptione deftitutcej&iftce, quce ad in- tegras ecclefias fcripcce func, his, quce adperfonas fingulares dacce func, &in ucroque ordinemajores fere minoiibus. Imo urbium quoque &provin- ciarum perfonarumque, ad quas miffce func, ratio eft habita. Inter omnes conftac, Romam & Corin- ihum cunetemporis urbes fuitfe celeberrimas, & propterea, vid. THEODORETi pr^JJn tfift. ad
U t ■ Rbtn.

286 Pars m Sedl. II. Cap. %
Rom. forfitan quoquc ob pncftantiam, qua reiiquas fuperant, cpijiolaadKomanosynmMxntQnttlocumi, ik illam excipiunt epijloU adCorintbios. Sequi- turepiftolaadecclefiasin Galariafiquidem illa inte- gra erat provincia, & propterea merito antecedic epiftolas ad Ephefios, Fhiiipp &c. & quis nefcit, quod Timotheus Titum,&TuusPhJemonem digni- tateanteceiferinc? Quod autem ad tempus attinet, quo a Paulo fcriptae lunt, probabiliter fequentifc excipiuntordine: Epift /. &II. adTheJJalonicenJeS) I. & II. ad Corinthios, ad Romanos, ad Galatas f ad Pbilemonem, ad ColoJJenfes , ad Pbilippenjes, ad Ebncos, ad Titum>I. ad 'limetheum, ad Ephe- jios & H adTimothcum. Ex his fcripfit antevin- cula priora, qua? Romx fuftinuit, epiftol. I. & II. ad Thcflalonicenfes , I. & II. ad Corinthios, ad Romanos, & illam ad Galatas, in vinculis prioribus epiftolas ad Philemonem, ad Co- loifenfes & ad Philippenfes, po/i vincula prio- ra epiftolas ad Ebrxos, ad Titum, & ad Ti- motheum, & in vinculis pojlerioribus epi- ftolam ad Ephefios, & pofteriorem ad Ti- motheum. Maiiu fua certas ob caufas exaravit epiftolam ad Galatas> c.VI.n pofteriorem adCo- rinthios, c- XIII. 2.10. & illam ad Philemonem. vid. v. 19.
MEMBRVM L
DE EPISTOLA AD ROMANOS.
I. EOCLESIA, AD QVAM SCRIPTA EST.
Dedit Paulus hanc epiftolam ad ecclefiam Roma- nam , f cretum eorum, qui Rom,« Chrifto vera fide adhseferunc. c. L 7. Diftathxcurbs Hieroioiymis
miiiiaria

Membr. J. de epiftola ad Romanos. 287
milliaria germanica circiter CCCC. & Corintho, unde Paulus epiftolamhancmifit, CC. &fuit tunc temporis urbs Italiae primaria, populis victisque frequens gentibus, & totius propemodum orbis domina. Qiiemadmodumautemmajeftateomnes reliquasanteiviturbes, itaquoqueplurimis &atro- cilfimis vitiis, & prcccipue fuperftitione, idolola- tria, ambitione, ebrictate, luxu, impudicitia & fraudibusinquinata, ac peregrinaorivitafapientia, turgida fuit, dicendoque fibi valde placuit. Plantatio hujus ecclefice probabiliter accidit mox poft
fmmam N. T. Pentecoften, &quidem per Judxos ^omanos, quiHierofoIymam.feftumPafchatos & Pentecoftes celebrandicaufa venerantj concionc a Petro feftoPentecoftes habita, ad Chriftum ductos, Acl. II. 10. fqq. & deinde Romam reverfos, & do- mefticis, cognatis, amicis, vicinis ceterisque civi- bus ea, quce Hicrofolymis viderant, audiverant& experti erant, magno cum affectu prcedicantes; forfitan quoque occafione affliclionispoftmortem Stephani exortae, quidam Romam adierunt, ibi- que evangelium prcedicarunt. Acl. VIII. 1-4. Ccr- tumeft, hanc ecclefiam non recensfuifje Cbrijio colleciam, cum Paulus illam fcripto adiit. Rom. I. 7. 8. coll. XV. 23.
Quod ad Jlatum externum hujus eccleficc attinct, conftitit ^judxis converfis, Rom. II. 17. fqq. IV. 1. VII. 1. & gentiHbus, c. XI. 13. fqq. & horum phires - illis fuerunt, ceu liquet excatalogoiilofandorum, qui legitur c. XVl. illorum enim nomina fere omnia, five graeca funt, five romana, & pieraque ita comparata, ut vix ullum exftet indicium, Ju- dceos fuiffe, vid. v. 14.. if. & quod ridelium nume- rus non exiguus» fed magnusfuerit, exeodemillo catalogo conficitur, verofimileenimcft, non pau- cos illorum multitudinecredentiumftipstos fuiife.
V. <j. IO. II 14. l<>. U 3 Stat;:S

288 Pars II. Scft. II Cap. L Membr. I.
Status hitcrnns erat quidem fiorens ac vtgetfysi imo letrfttmus , c.l. 7. 8. XV. 14. XVI. 19. atmaculis quibusdam adfperfus* nonenimtantum apudnon- nullos libertatis evangelicae abufus feprodebat, c. III. 8. VI. 1. 1 r. VIII. 11. XIII. 12. XIV. r. fed & diflenfio inter fideies Judasos & gentiles erat. Nam Judaei praerogativa fcederis fuperbiebant, e. III. 27, 29. obfervantiam legis ceremonialis urgebant, c. XIV. 2. 3. v &gentiles, legi ceremoniali fe fub- mitrere recufantes, contemnebant; c. XIV. 2. gentiles autem Judaeos afpernabantur tanquam a Deo rejectos, in quorum locum nuncreceptilint, c. XI. 17. fqq. & libertateChriftiana abutebantur. c. XIV. XV. 1-3.
II. Lingva. Scripta eft a Paulo lingvaj^ra, & quidem propterea s quia tefte JVVENALl graeca lingva Romanis omnibus, etiam fceminis & infimse plebi cognita > & in ufumrecepta fuit. vid. p. 194.
IJI. Locvs scriptionis. rjroy^^ referr, hancepiftolam fcriptam effe Corinthi, idque variae evincunt rationes. Nam (i) fcriptaeft in Achaja, R0m.XV. 2f. 26. cujusmetropoliseratCorinthus, ubiPaulus,utiantea,itanuncetiam haefit. (2) Mifia eft per Phceben , ecclefiaeCenchreenfisminiftram, Rom.XVI.i.2.quodautemCenchreseportusCorin- thiorum fuerit, v. p. 291. N.I. n.2. (3) Hofpitem luumappellatGajum,Rom,XVI. 23, isverohabita- bat Corinthi. 1 Cqr. I. 14.
IV. Tempvs. Exarata eft a Paulo, (1) cum altera vice Corintbi commoratus eft, fiquidem Aquila & Prifcilla, qui Corinthi haerebant, cum Paulus illam urbem prima vice adiret, jam Romae degebant, Rom. XVI. 3. coll. Aft. XVIII. 2. 26. & (2) cum ker Hierofolymkanum quintum ulti-
mum

de epiftola ad Romanos, 289
mum a Luca defcriptum meditaretur. Rom. XV. 2{. 26, Etproinde fcripta eft anno aerae vul- garis LVMI. probabilitcr menfe Februario, fiqui- dem Pauius illo anno Corintho Philippos fe con- tulit, & illis poft feftum Pafchatos reliclris, Hiero- folymam adiit. vid. Append. §. XIX. XIII, XLH.
V. Occasio. (1) Famnadapoftolumdelatade fide & incremento Romanorum. c. I. 8. (2) Pro- pofitum Ro.manos invifendi impeditum, c. I. 13, XV. 22: 23. (3) DilTenfiones quaedata inter Ju- dxos & gentiles ad Chriftum convcrfos, aliaque mala glifcentia, quibus medelaafFerenda. vid. N.I. (4.) Profeclio Phcebx ad Romanos evangelii caufi fufcepta, fine litteris Corintho non dimittendae. c. XVI. 1. 2,
VI. Argvmentvm. Paulusdemonftrat, uni- verfos tam Judaeos quam gentfles in ftatu naturali peccato iraeque divinae elfe fubjeclos, &fine ope- ribus legis fola fide juftificari'; ac in Chriftumcre- dentes ex optimo fundamento ad pacis&fanclita- tis, ftudia excitat.
VH. Sc 0 p Vs. (1) Fidem Romanorum confir- mare. Ci)Diu*enfionesexortascomponere. (3)Sin~ gulos ad ftudium fanclitatis excitare. Ex Acl. XXVIU.. £f. verofimile eft, Paulum hunc fcopum attigilTe.
VIII. Singvlari Ay (i) Tradit omnia ea, q.uce ad fidem falvificam & vitam fan&am perti- nent, f. totius doctrinaeChriftianac cor pus integrum & quidem metbodo optima, qua propter non fine fingulari Dei providentia in illa urbe depofita efi> quae uri ifto tempore caput orbis, ita olim futura fedes Antichrifti erat. (.2) Pontificiis fudeseftim oculis, fiquidem palmaria corum dogmata evertit»
U 4 (3) Ter-

290 ParsTl. Secr.II. Cap. I. Mcmbr. I.
(3) Tertio cuidam a Pauio in calamum di&ata eft.
C. XVI. 12.
IX. Partitio. Continet capp. XVI,
I. Exordium. c. I. i-if.
II. Propofitionem. v. 16.
III. Traclationem v. 17-XI. i-fin. ubi
a) Modus juftificationis.
(1) Remotivc. Nullus hominum juftificatur propria juftitia f operibus legis, fiquidem qmnes funtrei kxdivinx, & teternag mor- tis. c I. 17. - III. 1-20.
(2) Pofitive. juftificantur homines gratis per fidem in Chriftum. v. 21-IV. i-rni.
b) EfFeclus juftificationis. c V-VIII. i-fin.
c) Rejectio Judceorum obcontemtum evange- lii & fidei, qua juftificamur. c IX. X. XI.
IV. Officia juitificatorum per fidem. c, XII-XV, 1-12,
V. Conclufionem. c. XV. 13-XVI. i-fin,
X. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA, C. I. l6. 18-22. II. 4. 6-9. n. 23-2?- III. 2. 4. 8-[g. 23-25. 2g. IV, 3-8. 11. 17-21. a?. V. 1. a. y. 8. io. 12. 1;. 18.19. VI. 2-4] 11-14.15.17.21-23. VII. 7. li-r^. VIII. 1. 1. 7-9. I3 .ig. 26-34, 37. IX. y. 31. X. 2. 4. 17. XI. 6. 20-23.36. XII. 1. 2. y. 8-12. XIII. 1. 2. 4. 6. g. io. 12-14. XIV. 4. 8-10. 17.18. 23. XV. 4. 16. 18.
XI. LOCA DIFFICILIORA. C. I. V.' (coll. Joh. XV. ij.) 2 fcoll. c. XVI. 2?.") 4. 17. II. 14. 15. 29. III. 1.2. (coli. 9.-! 22. 2,-. IV. J. 15. 18. V. 7. 9. (coll. jac. I. 3-) 14- VI. 6. 7. VII.6 (coll. Matth. V.17.) 8. (coll. Jac.1.15.) 9-2T. VIII.3.10.11. 19-22. IX. 3. u-13. ty-MJ. X. 6-8. XI. 12. 24-26. 32. XII. r. 7.11.20. XIII. 11. 14. XIV. (coll. Gal. IV. io„) IJ. (coll. Joh. X. 28.) XV. 2. (coll. Gal. I. 10.) 8-
MEM-

Membr. II. de epiflola f. acl Corinthios. 291
MEMBKVM II.
DEEPISTOLAI. AD CORINTHIOS.
I. OliJECTVM AVCTORIS. Mifit PaLlluS
hanc epiftolam ad ecckfiam Corinthiacam fi eam
quae Corintbi Chrifto fuit collecla, c. I. 2. de qua
urbe fequentia obfervanda funt:
j.) Sita cft loco commodiffimo, nimirum medio fere in Ifthmo, inter duo iila maria, Jonicum & JEgeum, ubi e Peloponnefo ad continentem - Graeciae itur,aGraecis propterea cty.<pi3-a,Aa<ro-oi appellata.
c.) Duobus inclytaerat portubus, quorum alter Lechez, alter Ceiichreti didus eft, AcL XVIII. 18. Rom. XVI. 1. vid. PTOLOM/El Tab.X. Europae, illo utebantur ad Europ<eas, hoc ad Afiaticas ncgotiationes. vid. STRABONEM L. VIII. p. m. ?8o. fqq.
3. ) Mummio confule a Romanis dircpta & deleta,
a $ulio Ctcfare inftaurata eft,miilis eolibertinis plurimis, tefte STRABONE 1. c. p. m. y84- f8f.
4. ) Emporium erat Afiam inter & Italiam celeber-
rimum, Achajae caput, & Graeciaedccus, tefti- bus FLORO L II. c.XVI. p. m. 88- &CICE- RONE pro lege Manlia, & omnium urbium frequentilfima, Acl. XVIII 10. acopulentirfima, & velut orficina omnium artificum & artificio- rum. vid. P. OROSIVM L. V. c. III y.) Hodie Coranto dicitur, Tuixisque fubjeclaeft, quiillam A. C. MDCCXV. Chriftianis eripue- runt, & eft urbs exigui prorfus momenti, nec priftinx' claritatis retinens umbram.
u ? 6)?u-

292 Pars II. Se& II. Cap. 1. Membr. II.
6. ) 3ud£orum muiti, tempore Pauli, inilla domi-
cilium habuerunt, Act. XVIII. 4.
7. ) Incolae ethnicae religioni addicH, libertinorttm^
quos Caefar ante XC. annos miferat, fHiitf ne- potes erant, quorum uti forte majores patria, lingva, moribus & inftitutis diverfi fuerunt, ita vel ea propter inter pofteros, licet converfos, facilius oriri potuerunt diflenfiones. g.) Moribus corruptiffimis haec urbs contaminata fuit. Nam habitaruntin illa homines libidinofi, fuperbi, luxui, deliciis, ebrietati gulaeque de- diti, avari & contentiofi, ficut tota gens graeca levis, fadiofa & rixofa fuit; imo omni3 fcelera impune grallata funt. Uno verbodicam: Erat fentina hominum omnium vitiorum genere pol- lutorum.
(9) Incolse ftudiis quidem operam navabant, an potius ad oftentationem ingenii ac facundiae direclorum, quam utilium & fanorum, qua pro- pter Paulus Corinthios ab iilis avocat. 1 Cor. I. II.
10. ) Varise tunc temporisexftiteruntPhilofopho- rum fectse, quarum omnes, quamvis plurimae deteriores factae effent, 1 Cor. I. 19. fqq. fpe- ciofo tamen fapientiae titulo fua infigniverunt dogmata, & fine dubio illae quoque Corinthi fuerunt.
11. ) Fertur, Corinthios refpectu ftudiorum pra> cipue Diogenis & Epicuri placita feclatos elfe.
12. ) In Ifthmo hsec urbs certamina varii generis habuit, ad quse Paulus refpicit 1 Cor. IX. 24. fqq.
Quamvis autem Corinthus fentina effet malorum, tamen Paulus in illa per praxonium evangelii ec- clefiam jefu Chrifto collegit, quoddocumento eft,
Deuro

dc epiftola I. ad Corinthios, 293
Deum adjutorem habuifle, & forfitan propterea quoque Corinthiacos fideles figillum fui apoftola- tus dicit. 1 Cor. IX. r. 2.
Quod autem tlantationem hujus ecclefise concernit, illafafta eft A. C. L. &LI. v.App. §.XLII. ac defcribi- tur Act.XVIII. 1-18. exquolocoliquet, (1) quod Sila &Timotheusinp!antandaecclefia Corinthiaca Paulum adjuverint, Ac~t. XVIII. f. coll. 2 Cor- I. 19. & haec eft ratio, ob quam Paulus Corinthios in epiftola pofteriore nomine Timothei, qui ipfi tunc a latere fuit, falutavit. 2 Cor. I. i. (2) Quod Paulus Corinthi XVIII. menfes commoratus fue- rit. AdT. XVIII. 11. (3) Quod Paulus ad adqui- renda ea, quae ad vitam fuftentandam neceflaria funt, manuum fuarum operae vacaverit. AcL XVIII. 3. 1 Cor. IX. 7-if. 2 Cor. XI. 7-10. XII 13. 14. conf. c XI. iT.12. (4) Quod inprimis, qui Chrifto nomen dederunt, Softhenes fuerit, Acl. XVIII. 17. qui tantosin Chriftianifmo profe- £tus fecit, ut Paulus non dubitaverit, eundem Ephefi, ubi ab ipfius laterehoefit, fibitanquamcol- legam in epiftola adjungere. 1 Cor. I.i. ( )Quod Paulus ad corruptam Corinthiorum conditionem attendens, ev <po@a ngj evlgopa ttoAXu Corinthi fuerit, & excitatione divina immediata opus ha- buerit. AclXVIII.^.io.coll. 1 Cor.II. 3. (6) Quod ecclelia Corinthiaca conftiterit ^judisis &' gauili- hus converfis, Act. XVIII. 4. 8- coli; r Cor. IX. 8. 9. 13. 20. 21. X. i- fqq. 27. & quod hiilios numero luperaverint. v. 8- coll. 1 Cor. XII. 2. Plantationem fecuta eft r GAT;o,quam praftitit (i)A- po//(3.f,quiPauloA(iam peragrant:e,Corinthum venit, Judaeos redarguens, &fideles corroborans, A<5t. XVIII.27 f8XIX.r; . Cor 1H.6.& (2) PA 1 VLVSj qui A.aervulg LVII.Corinthiosinvifit v App.§.XI .II. Omni cognitione & charifmatis fpirltuaiibus hx-c
j eccle-

294 ParsII; Sedl. II. Cap. I. Membr. II.
ecclefia ditata fuit, i Cor. t. 4-7. 2 Cor. XII. labo- ravit autem (quod co magis mirum, quo diutius Paulus in illa conftituendacommoratuseft) multis juevis, ex genio loci, philofophia Corinthiaca, aftutia Pfevdapoftolorum, & neglecto evangelii ufu attraclis. Nam (i)magna inter iilos erat dilfenfio, qui a Paulo inftituti & converfi erant, illi fe Pauli efle dicebant, qui ab Apollo ad fidem perducti erant., illi fe Apollo efle, profitebantur, qui pfevdapoftolis, Petri auftoritatem jaclantibus, ad- hseferunt, fe efle 7» afleruerunt, & quime- liora fapere voluerunt, a Chrifto fe nominarunt. c. I. it.12. (2)Quidam, quibusdoclrinapfevda- poftolorum arrogantium, rhetorica loquacitate & philolophicisargutiisinftruclorum, & Paulinaedo- clrinae perfonxque fimplicitatem infeclantium, placuit, fe fapientes factos elfe gloriati funt, & Paulum contra, ejusque afleclas ftultos putarunt, qui fimplici dicendi genere fibi ac religioni Chri- ftianoe contemtum, & nimio rigore bdium &affli- criones conciliaret. 1 Cor. II. 1. 4. 6. IV. 19. 20.
(3) Aliilibidini aliisquevitiisdeditifuerunt. 1 Cor. V. 1, 1 VI. VIII. XI »7-2i. sCor. XII. 20. 2i.
(4) Quidamrefurredtionem mortuorumnegarunt. c XV. 12. (f) Nonnulli fuum doctorem feque ipfos aliis praeferentes, quo id illis perfvaderent, charifmatis fibi collatis, praefertimdonolingvarum abuli funt. c. XIV.
II. Locvs, c^yo scripta. Exaravit Paulus hancepiftolam non Philippis, ut habet v7royga<p>i, fed in Ajia, 1 Cor. XVI. 19 & quidem hpbeji, nam (0 Corinthios certiores reddic, fe Ephefi manfurum elfe, i Cor. XVI. 8, & (0 falutat no- mine Apollo, Aquilae & Prifcillae, 1 Cor. XVI. 12.19. iocus autem, quo Apollo cura Aquila&Pri-
fcilla

deepiftolal. adCorinthios. 295
fcilla commercium habuit > eft Ephefus. Act XVIII. 18.19. 24. fqq.
III. Tempvs. Exarataefthxcepiftola(i)poft- quam Paulus Corinthi evangelium praedicaverat, ecclefiamque plantaverat. 1 Cor. I. 2.14- II i* fqq. IV. 1 f. &c. (2) Anteadventum fuum fecundum. 2 Cor. XII. 21. (3) Dum Ephefi hseiit, vid. N II. (4) Antequam Ephefo Macedoniam adiit. 1 Cor. XVI. 5. (0 Eodera illo anno, quo Ephefum re- Iiquit> nam teftatur, fe mbdo usque ad feftum PentecoftesEphefi permanfurum efle. 1 Cor.XVI.8. VerumPaulusEphefoMacedoniam petiitannooerae vulg. LVII, vid. App. §. XLII. & proinde fcripta eft hoec epiftola anno aene vulgaris LVII.
IV. Occasio. Fama non incerta de variis hujus ecclefiae nxvis & fcandalis. vid N. I. coll. c I. 11. XVI. 17. (2) Epiftola Corinthiorum con- fultatoria, c. VII. 1. quam attulerant Stephana> Fortunatus & Achaicus. c. XVI. 17. (3) Colle- clio ftipis in fublevationem fanctorumpaupcrum, Hierofolymisdegentium. c. XVI. r.fqq. (4)Com- mendatio Timothei. c. IV. 17. XVI. 10. 11.
V. Argvmentvm. Vide Partitionem.
VI. Scopvs. Ille eft:Corinthiosamalofchifma- tico & a variis vitse corruptelis ac fcandalis avoca- re, admutuum veri Chriftiani amoris exercitium Chriftianam evja^tav , & purtim divinarum verita- tumcognitionemperducere, &colleclionemftipis largam promoverc,
VII. Singvlaria. (1) Eft epiftoJa velut mc- dica, corrigens morbos & lcandala, rigavit autem Paulus vulnera lacrymis, iisdem medicamenta mifcuit. z Cor. II. 4. (2) Varietate rerum nulli
fecunda

296 ParsII. SecUI. Cap. I. Membr. II.
fecunda eft. (3) Keformatio Apoflolica appellari poteft. (4) Teftatur de magno Pauli awore, quo du£tus ecclefias Corinthiacce nacvos & defe- 6tus patientiflime tulit, bonum reclumque lauda- vit, vitia autem fapienter admcdum, & maxima cum circumfpeclione, nec minus tamen fevere reprehendit, & omnia egit, uc res illorum non mediocritercollapfasinintegrumreftitueret.quern Pauli amorem quilibetpra?fertim ecclefice minifter hoc potiffimum tempore imitari debet ( \)StUus eft abruptus&intercifus. (ODocet, quamfacile animss dimoveantur a fimplicitate Ghriftiana, quam necelTarius fitdifciplinarecclefiafticceufus, &quam durum fit, arlveta remittere.
VIII. Partitio. Excitantur Corinthii pra> mifTo exordio, c, 1,1-19.
1. ad fimplicitatem Chriftianam, & concordiam. cI-IV.
2. ad zelum divinum contra inceftuofum. c, V.
3. ad fugam litium & libidinum. c. VI.
4. ad prudentiam conjugalem. c. VII.
5. ad prudentiamin ufu idololythorum. c. VIII-X.
6. ad i'S]a£iav in ccetu publico. c, XI.
7. adprudentiaminufucharifmatum. c. XII-XIV.
8. ad fpem refurrectionis mortuorum. c. XV.
9. ad colieclionem ftipis pro Hicrofolymitanis. c. XVI.
IX. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA. C. I 8.9.26-50. 11.2.8-10.12.14.16. III. 6-8. ii.i<-!8. %v IV. j. 2. >. 10. V. 7. 8. VI. 2. 7. 9-11. U. 17-2.0. VII. 2. 3, 20.2t. 31. VIII. »-4. 6. IX 14.24.27. X. n. 13. i6. 24-31. XI.25- ap. XII. 27. 28. 31. XIII. 2. 3-10. 13. XIV. 20. 34. 40. XV. »0- 33. 41-44. 5S-58- XVI. 13. 14»,
X. Lo-

Membr. III. de epiftola II. ad Corinthios. 297
X. LOCA DIFFICILIORA. C. I. 7. fcoll. v. 11. ffl. 3.) 17. (coll. Matth. XXVIII. 19.) 23. II. 15. III. 3. n. (coll. Eph. II. 20/) 13.1c.1tt. IV. 3.4-5. (coll. X. 15.) >3- l S- <. co11 - Matth. XXIII. 9.) V. 1. 9-11. VI. 2. 4. i2.(coll. VI. 2.) 18. VII. 10. i». 14. (coll. Eph. II. 3.) 23. (coll. IX. 19.) 24.2?. VIII. 11. (coll. Joh. X. 28.) IX. 9. i?. (coll. I. 29.) 22.(coll.Gal.I.io.) 24. (coll. Rom. IX. i5.) X. ri-4. 10. 1,-. (coll. III. i.) 18. 29- XI. 4. 7-7.10.14. irt. 2o-j:2. 24. XII. 3. XIII. 2. (coll. Rom. III. 20.) 5. 7. 9. (coll. 1 Joh. II. 20.) 12. (coll. 2 Cor. III. 18.) XIV. 2. 3. 32. 38. XV. 4. 8. 19. 20. 24. 25. 2g. (coll. Luc. I. 33.) 29. 32, 44.4j. 50. 52. 56. XVI. 5. 5. (coll. 2 Cor. I. 1 j. i5.) a2.
.MEALBflFM 7f/.
DE EPISTOLA II. AD CORIN- THIOS.
I, Locvs, qvo scripta est. IlleeftMrf- cedonia, quam adiit Ephefo relicla. c,II. 13. VII. f. VIII. 1. IX. 2-4.
II. Tempvs. Scripta eft a Paulo annoproba- biliter eodern, quo epiftolapriorexarataeft, nam confignata eft (i)poftquamEphefoTroadem ? & inde inMacedoniam venit.2 Cor.II. 12.13.VII. f .VIII. 1 .7. (2) Antequam ex Macedonia Corinthum venit, 2 Cor. IX. 4. & ultiinum iter Hierofolymitanum aLucadefcriptumfufcepit. AcL XX. XXI. Cum- que Paulus anno cerEVuigarisLVII. Ephefo relicta Macedoniam &Gr£ciam adierit, &annoxrce vul- garis LVIII. menfe Aprili Hierofolymam profe» ttUjS iit, vid. App. §• XLII. tribus menflbus Corin- thi exactis, Act. XX. 2, coll. r Cor. XVI. 6. epi- ftola poftcrior ad Corinthios fcripta eft anno xrx vulgaris LVIL Naufragium itaque iliud, quod Paulus paifus eft ad infuiarn Mclitam, & quod defcribitur Acl. XXVII non eft unum ex tribus iilis, quse Paulus 2 Cor. XI. enumerac.
• III.

298 Pws II. Seft. II. Gap. II. Membr. III.
III. Occasio. IUarti dcclit (i) refipilcentia & triftitia Corinthiorum, Paulo, cumEphefoinMa- cedoniam venifiet, relata per Titum. 2 Cor. VII. f. fqq. (2) Pcenitentia illius, qui inceftumcom- miferat, ejusque receptio inftituenda. c. II. 6-k 1. (3) dfojjfa nonnuliorum adhuc corrigenda. c. VI. 14. fqq XII. 20. 11.XIII. x. 10. (..) Propofitum veniendi impeditum; promiferat enim, fe Ephefo. Corinthum efl'e venturum, & Corintho lh Mace- doniam profeclurum, 2 Cor. I. 16. at mutato obcertas rationes confilioprofectus erat in Mace- doniam, quod & Ccrinthiis in epiftola priori c. XVI f. notum fecerat. (f) Nequitia falforum apoftolorum, qui doctrinam evangelicam adulte- rarunt,.&ut auctoritatcmPaulidcprimerent, ejus perfonam & dodrinam traduxerunt, & illum ac- cufarunt ambitionis , cujus veftigia in priori epi- ftola, & iri vita Pauli fe irivenirTe putarunt, kvita- r/V, liquidem feCorinthum venturum promififlet, at promiflls nonftetiflet, exquocolicgerunt, Pau- lum in tradenda quoquc doctrirja eadem eflelevi- tate, c. h i2. 13. 17. nimiirigoris, : quodinceftuo- fum Satanse tradidiifet, legis everfe cff conculcat£, pietatisque labcfactatte per evangelii dodrinam, & dcfcttus amoris tn Corinthios, c. XI 11. quibus cum Puulus prsefens obviam ircnonpotuit, hafcc litteras oppofuit, in quibus Pfevdapoftolos vivis coloribus depingit, tximmenfos labores evangelii caufa fufceptos, vifiones & revelationes, ac affli- cbones, quas propter Chriftum perpefllis eft, commemorat, & quidem eum infmem, utapo- ftolatus fui veritatem &originemdivinamdemon- ftret.
IV, Argvmentvm. Patitus dilati fui advcn- tus caufiun exponit, illumque excufat, receptionem
illius.

r
de epiftola IL ad Corinthios. 299
illius, qui inceftum commiferat, urget, de mini- fterio N. T. difTerit, finceritatem fuam teftatur, dignum gratise ufum inGulcat, poenitentes confo- latur & erigit, ad beneficentiam excitat, veritatem praedicatam munusque fuum defendit, pfevdapo- ftolis larvam detrahit, apoftolatusfuiau&oritatem afferit, calumnias pfevdapoftolorum difpellit & adhuc errantes in viam reducere iaborat, ex quo fimul fcopns hujus epiftola; liquet.
V. SlNGVLARIA. (l) Eft epiftola fixfeta, ^ t%v$a,, & aptiflime vocari poteft apolpgia app- ftolica. (2) Sicut epiftola prior acre vulneribus Corinthiorum vinum infudir, ita haec poftcior oleum. (3) Teftatur de eximia Pauli caricjte, fa- pientia, manfvetudine&patientia divina, zdoque divino, quapropter inpraellantiffimiseft ponenda. (4) Inftruit doclores & auditores de oinciis, qua: illis incumbunt (f) Eft plena admonitionum, gravitatis apoftolicse, &paternorum aflectuum.
VI. Partitio. Continet hxc epiftola capp. XIII.
I. Paracletica. c. I. II. v. i-n.
II. Didafcalica de munere apoftolico,,& Jwctpet evangelica. c. II. i?-V. i-fin.
III. Paedevtica, fiveadhortationes ad dignum gra- tiae ufum in renovatione. c. VI. VII.
IV. Paraenetica, feu excitationes ad coliigendam ftipem in ufum Hierofoiymitanorum. c, VIIL IX
V. Apologetica. c. X-XII.
VI. Conclufionem. c. XIII.
VI. LOCA NOTATV PRffiCIPVE DIGNA, c. I. j. 20-22. XL 14. III. s.5. i5-ig. IV. 4. <$. 17. t<?. V. 7- 10.14.15.17-21. Vl.4-io.i6-ig. VII 1.4. 10.11. VIII. 9.12.21. IX. 6-g. 15. XI. z. 3. XII. 6. 9. XII!. j. i3i
X _ VII Lo-

3C0 Pars II. Secl II. Cap.I. Membr. IV.
Vil. LOCA DIFFICILIORA. C I. 8. (coll. iCor. X.13.) II. 15. III. 6. 7-18. IV. 10. 12. 16. V. 3. 4. n. 13. 16.19. (coll. v. aoO 21. VI. 17. VIII. k. 18. X. 4. ;. 6.13. i?. XI. <5. 17. Ccoll. 1 Petr. IV. 11.) 24. (coll. Devt. XXV. 3.) XII. a. 4. 7. 8. 9. (coll. Jef. LXV. 24.) 9.10. itf.
MEMBRVM IV.
DE EPISTOLA AD GALATAS.
I. Objectvm Avctoris. Ecclefia, quae in Galatia Chrifto collecla fuit. c. I. r. 2. Hodie haec regio a Turcis Gelas appellatur, & fita eft in Afia mtnori f Natolia, ac inclufa ab occafu Ponto £f Bithynia, ab ortu Cappadocia, a borea Ponto Euxino, a meridie Pamphylia, tefte PTOLO MMO Lib.V.cap.III p.m.61. Majores illorum, qui tempore Pauli hancregionem incoluerunt,exG<r////<2 venerant & Graecis fe mifcentes, primum Gallo-Graci Graco-Galli, ac poftea Galate dicli funt, roma- numqueprafeclumacceperunt, poftquam abAu- gufto in provinciae formam redacli funt, tefte STRABONE Libr. XII.p. m. 8 f o. fqq. Metropolis hujus regionis eft Afigyra, quae olim Anchora f. Ancyra audivit, tefte PTOLOM^EO Libr. V. c. IV. p. m. 62. a.
Quamvis autem hasc gens fera, crudelis & impia eflet, tamen Paulus illam anno aer. vulg. XLIX. adiit, & quosdam ex illa Chrifto lucrifecit, Acl. XVI. 6. Gal. IV. 11.13. 14.-r9.quos annoseraevul- garis LIII. rigavit, Acl XVIII. 23. vid, Append. §. XLII.
Collecla fuit haec ecclefia ex Jud&is, c. III. 23, 24* 28-IV 1-3. 9. ckgentilibus; c. IV. 8.III. 28. V. 2.3. VI. 12.13. & quod ftatum illius internum concer- nic 5 ilie ante aditum pfevdapoftolorum egregius &
lceta-

de epiftola ad Galatas. 301
laetabilis fuit, c.IV. 14. if. poftillumautemdeplo- ratione dignus reddituseft. Nam plurimi verfutia pfevdapoftolorum de evangelio Jefu Chrifti a Paulo praedicati, fe abduci paffi funt, c I. 6. 7. III. r. & invaluerunt lites, c. V. if. voluptates, v. 16. & ambitio, v. 26. &cumresGalatarum inhocftatu effent, fcripfit Paulus ad illos hanc epiftolam. II. Locvs scriptionis. Exarata eft hscc epiftola a Paulo probabiliter Troade. Nam fcripta eft, poftquam Paulus in Galatia ecclefiasplantave- rat, vid. Gal. I. 6. III, 1. fqq. IV. 19. easque riga- verat, c. IV. 13.& proindevel Epb>fi, quam,riga- tione hac peracla, adiit, Adt.XVIII. 23. XIX. t.vel in Macedonia & Gr<ecia, Act.XX. r.2.vel Troade, v. 6, vel Cefare<z, XXI. 8. vel Hterofolym<e. v. 17. Iqq. Verum nonEphefi, nam fi eotempore, quo Paulus in hac urbe degit, Galatse Chriftum defe- ruilfent, fine dubio illos adiilfet, & res eorumcol- lapfas in integrum reftituereoperam deduTet; ne- que in MacedoniatfGr<ecia, naminhisregionibus quosdam modomenfes tranfegit, cumqueGalatia tot milliaria ab iisdem diftet, procul dubio in illis degens famam de defeclione Galatarum non per- cepit; neque Hierofolyma in vinculis, nam alias pro more illorum mcminiflet; neque Cefare<e, nam haec urbsproculabeftaGalatia, &idcirconon probabile eft, Paulum demum Gefareae de defe- dione Galatarum fpirituali cerciorem faclumetfe; & proinde Treade, quam adiit, poftquamex Ma- cedonia, in quam Ephefo relicla profe&us eratj Hierofolymam contenderet. Procul dubio Paulus Troadem veniens, a fidelibus percepit, Galatas pfevdapoftolis morem geflifle, legemqueceremo- nialem fufcepifle, cumque Paulus per revelationes divinas certior facluselfet, fe Hierofolymsein vin- cula datum iri, Act, XX. 21. 22. & proindefehac X i vire

302 Pars II. Se& II. Cap. ll Membr IV.
I--- :---—--
vice Galatas adire non pofle, litteris adiit, & huic fententiae favet, quod Lucas tefte- tur, Paulum, quamvis Hierofolymam propera- verit, Act. XX. 16. Troadedies VII. commoratum efle.v.6. Neque obftat, quod Paulus fcribat Gal 1.6. fe mirari, qnod tam cito fe Jiverint transferri in aliud evangelium. Nam fi Paulus voce: refpiceret tempus, quo Galatae evangelium fufce- perunt, ut fcriptafithaecepiftolaanteirrigationem ecclefiarum Galaticarum, necefle effet, fiquidem Paulus hasecclefiasanno aeraevuIgarisXLlX planta- vit, easque demum anno aerae vulgaris LIII. riga- vit, vid. Append. §. XLII. T*^e«? refpicere poteft vel tempus, quo Galatae Jefu Chrifto fe dederunt, vel adventum pfevdapoftolorum & defe&ionem ipfam, ita ut fenfus fit, vos Galatae ftatim poft ad- venrum pfevdapoftolorum ab evangelio vobis dicato defeciftis, f Pfevdapoftolis non re- ftitiftis, fedillicomoremillis gefliftis, &do£trinam, quamattulerunt, fufcepiftis. Cumque 7<*%f*>? in fenfu priori fumi non poflit, utinfenfu pofteriori fumatur, necefle eft.
III. Tempvs. Si fcripta eft hsecepiftola Troa- de in ukimo itinere Hierofolymitano, confignata eft anno a?rae vulgaris LVIII. vid. Append §. XLII.
IV. Occasio. Illa fuit triplex: (i) Falforum apoftolorum corruptelae & verfutiae, c. IV. 17. V. 7-11. (2) Galatarum inconftantia in puritate doclxinae evangelicae. c. 1.6. III. j-y. IV. 9. 10. V. 1-4. (3) Vitae corruptelae, quaeunacumfalfado- clrina irrepferant. c. V. 13. if. if, 26. VI. 1-10.
V. Argvmentvm. Paulusconfirmat,fecfle apoftolum a Jefu Chrifto conftitutum, nullumque aliud efle evangelium, quam quodtradidiflet; do- cet, hominem unice per fidem in Chriftum jufti-
fieari;

de epiflola ad Galatas. 303
ficari; tradit ufum legis per Mofen datae; diflerit de ceremoniis legalibus & fcopo pfevdapoftolo- rum, & ab illis Galatas abducit, eosdemque exci- tat ad fraternvim amorem faiidtamque vitam.
VI. Scopvs. Galatas ad errorum & vitioruni devia abreptosj ad fidei linceritatem, & Chri- ftianam caritatem, vitamque Chriftiano dignam reducere.
VII. Singvlaria. (1) Eft compendium epi- ftolae ad Romanos, & proinde epkome doclrina: apoftolicas, convenit quoque cum epiftola pofte- riore ad Corinthios. (2) Manu Pauli fcripta eft, c. VI. 11. coll. Rom. XVI. 22. fine dubio in tefti- monium amoris fui intenfiflimi, & ne pfevdapo- ftolicaufarentur, quodfuppofltitia fit. (g)Docu- mento eft, quantopere Paulus praecavere ftudue- rit, ne evangelii puritas fermento judaico mifcere- tur. c. I. 8. 9- (4) Docet optimum cum deceptis agendi modum, & genuinam fcriptorum polemi- corum indolem. (0 Eruditnos, quomodo do- clrina de juftificatione traclari debeat, fcilicet ita, ut neque Pharifaicae operum juftitise, neque Epi- cureajfecuritati anfapraebeatur. (f)Oftendit, non minorem efle virtutem, quaererequampartatueri, & quantum beneficium fit, uti inftitutione fidelis miniftri.
VIII. Partitio.
I. Exordium. c. I. i-f.
II. Propoiitio, quce eft: Defedio abevangelio ad legem eft perniciofa. v. 0-9.
III. Traclatio. Paulus probatpropofitionemfuam
1. ) ex certitudine evangelii fui, v. io-II. 1-14.
2. ) ex natura juftificationis, qua homo omnino juftus pronunciatur, v. if-21,
X 3 3)ex

304 Pars II. Sedl II. Cap. I. Membr. V.
30 ex effeclu fidei juftificantis in ipfis Galatis
ante hypocrifin legalem, c. III. 1-7. 4.) e * juftificatione Abrahami, v. 6-9. 5 ) ex indole legis, v. 10-14.
6. ) ex ufu legis paedagogico, v. if-IV. r-20.
7. ) ex abrogatione. v. 2T-V. 1-12.
IV. Epilogus, moralem applicationemcontinens. V. 13-VI. r-fin. Sive continet t.) Defenfionem veritatisevangelii aPauloprae-
dicati. c. I-V. 1-12. 2.) Adhortationem ad fraternum amorem, am-
bulationem in fpiritu, manfvetudinem&be-
neficentiam, oftenfo fimul fcopo pfevdapo-
ftolorum. c. V. 13-fin.
IX. LOCA NOTATV PR,<£CIPVE DIGNA. C. I. 4. 8.10. ij. i5. II. tj; 16.19-21, III. 13.14.25.17. IV. 4- 7.19. V. 6. 13. 16-24. VI. 1-4. 6-10.14-16.
X. LOCA DIFFICILIORA. C. II. 4.6.17. III. 1.17. 19. 20. 22. 23. 24. IV. 9.24. 25. V. 3.5.11.12.17. 24. (coIl.Eph.V. a^,) VI. 15.17.
"S
MEMBRVM V.
DE EPISTOLA AD EPHESIOS.
I. Objectvm Avctoris. Miflfa eft harc epiftolaa Paulo ad ecclefiam Ephefinam^ f. eam, quse Epheji Jefu Chrifto colle&a fuit. c I. t. Appella- tur hsec urbs noftro tempore a Turcis Ajafalikte- fte SMITHO, &fitaeft interEuropam & Afiam loco opportuniffimo in extremo littore Afiae minoris, verfus occafum, & ferme etiam me- ridiem. Tempore Pauli metropolis Afoe propriae f. in fpecie fic didla? fuit, & fedes proconfulis Romani 3 portu, magnitudine,
mercatu-
/

de epiftola ad Ephefios. 305
mercatura, opulentia, incolarum frequentia & templo Diansc magnificentiflimo clariflima, tefte STRABONE L. XIV. p. m. 948. fqq. dedita au- tem quoque fuperftitioni, magicis artibus, idolo- latriae aliisque vitiis. A61 XIX. 19.23-29.Eph. IV. 19-32.V.3-f. 12.18. Noftra state tefte SMiTHO Libro defeptem Afiiz ecclefiis Traj. ad Rhenum 1694. p. 44- plane fordet cnfulis £T gurgufiiis de- formata, non civitas , fed vicus. JPlantatio hujus ecclefiae a Paulo per Dei gratiam peradta eft, A&. XVIII. 19. 20. XIX. XX. 17-39 anno xrx vulgaris LIV. LV. vid. Appcnd. §. XLII.) quos tres annos Ephefi tranfegit. Diutius autem hic commoratus eft, quiaEphefus, ut altera Corinthus, aliquod quafi Afiae&Europae compendium habuit, & evangelio inter Judaeos& Graecos longe lateque fpargendo commodillima fuit. Nam ob mercaturam & magnitudinem ibi femper magna fuit hominumfrequentia, & quiex Syria Groeciam, & ex Graecia. ac ^Egypto Afiam adire voluerunt, necefle habuerunt, Ephefum pe- tere.
Membra Ephefinse ecclefiae fuerunt ^fudtsi, 8c gentiles. AcL XIX. 8-10. & quod ad ftatum illius internum attinet, ex ipfa epiftola patet: (1) magna quidem puritateconfpicuam, c. 1. 3-1S. aftquoque (2)morbisquibusdaminfeclamfuifle, c.IV. 14. 2 z. 25-3?.. nec (3) majorum corruptelarum pericula caruifle. c. IV. 14. V. 6, Acl XX. 29. Notatu di« gnumeft, quodPaulus in hacepiftoia illam ctja,^ia,v % , quam in epiftola prima adTimotheum reprehen- dit, non commemoret, ex quo conficitur, ftatum hujus ecclefice hoc temporemelioremfuifle, quam illo tempore, quoPaulusvinculisprioribus Romae toleratis liberatus, Ephefum reverfuseft, & difce- dens Timotheum in ea reliquit.. Emendatio^au-
X 4 tcm

306 Pars II. Secl II. Cap. I. Membr. V.
tem ifta faluberrimus fuit frucms vifitationis Pau- Jinse, & opera> illius, quam Timotheusad duclum epiftolae prioris aPauloacceptae, in hancimpendit ecclefiam.
II. Locvs, qvo a Pavlo scripta. Illeeft Romajt) vinailis.c III. r .1 V.i.Sunt,qui putant,quod a Pauloin vinculis prioribus fcripta fit, urgentes, quod per Tychicum miffa fit, Eph. VI. 21. coll. Col IV. 7. g. & quod Eph. V. 22. fqq. eadem le- gantur, quaeCol.III. 18. iqq. Verofirniliusautem eft, hanc epiftolam aPauloexaratamelTeinvinculis pofterioribns. Nam (1) Timotheum fibi nbn jun- git, quiin vinculisprioribusipfiadfuit, cujusquo- que mentionem in epiftolis in vinculis prioribus fcriptis, injicit; & (2) refert, fe Tychicum Ephe- fum mifuTe, cap. VI..21. 22. quod Timotheonar- rat. 2 Tim. IV. 12. vid. quoque N. I.
III. Tempvs. Scripta eft a Paulo anno arrar vu]g. LXVII. vid. Append. §. XLII.
IV. Occasio. Illa fuit, (1) metus fcandali ex arBiclionibus Pauli orituri. c. III. (2) Metus corruptelarum ex pfevdapoftolis exoriturarum. Aa. XX. 29. Eph. IV. 14. coll. Apoc. II. 1. fqq. (0 Metus, ne concordia inter Judaeos & gentes tolleretur. c. IV. 1. fqq.
V. Argvmentvm. Paulus gratias Deo agit pro gratia Ephefiis collata, incrementa illis preca- tur, praecipuos fldei articulos exhibet, difcrimen inter Judaeos & gentes in N. T. elfe fublatum, unicuique aditumadeandemgratiam, pereandem verce fidei viam, neglecf a cultus Levitici obfervan- tia patere, & omnes converfos fub uno capite Jefu Chrifto effe unitos, demonftrat, officium fuum apoftolicum commendat, fingulosque hor-
tatur,

v (
de epiftola ad Ephcfios. 3°7
tatur, ut fe ceu aeqUales confiderent, concordiam ament, & Deo ferviant in verafpiritus unitate pu- re & incorrupte, nullisque cedant tentationibus.
VI. Scopvs. Ephefios in fide confirrnare, ad- verfus difcordiam & fcandalum crucis munire, & ad uberrimos fidei fructus edendos excitare.
VII. Singvlaria. (i) Eftplenafententiis& dogmatibus fublimibus;quaeque in reliquis epiftolis non leguntur, in hac traduntur. (2) Tradit fum- mam docirinae Chriftianae tanquam in nudis arti- culis, breviifime, & fine prolixis probationibus & refutationibus (3) Docetnos, Paulum veritatem divinam pro diverfis circumftantiisdiverfa ratione traclafle (4) Siftit nobis amorem Dei univerfa- Jem in Judaeos & gentes. (?) Oftendit, commu- nionem gratiaeJefuChriftiunicum &verumomnis fincerae caritatis concordiaequeeffefundamentum, & riobis incumbere, pacem in ecclefia Dei qvaere- re & confervare. (j) Paulus Judaeos jilloquens, ufurpat: qpue ijftas, nos, & gentiles appeHans: vpeis v/xag, vos.
VIII. Partitio. Epiftola duas habet partes, quarum
Prior dogmatica docet, 'quod omne difcrimen reale inter $ud£os &gentes in Chriftum cre- dentes fublatum fit, & Judaei cum gentibus tinum conftituant ecclefiae corpus fub uno capite Chrifto, f. agit de univerfalitate gratise evange- licae, dignoque ejus ufu, ubi poft infcriptio- nem & falutationem defcribuntur I. Gratiae confortes, qui funt
1.) Judaei. c. 1. 3-11.
2,,) Gentiles,fpeciatim Ephefii, quibus
X f (a) com«.

308 Pars II. Seft. II. Cap; I. Membr. VI.
(a) communionem graciae tribuit, v. 12. 14.
(b) incrementum apprecatur. if-23. 3.) Utrique, ubi
(a) Status naturae & quidem gentium. II. 1. 2, ac Judaeorum. v. 3.
(b) Statusgratisc. v. 4.-10.
(c) Illatio ad gentiles. v. 11-22.
II. Preces pro digno gratiae ufu. c. III. r-23. Pofterior pradtica f. paedevtica, ubi
L Monita univerfalia ad omnes. IV. V. i-zi.
II. Monita fingularia- v. 2z-VI. 1-9; Conclufio. c. VI. lo-fln.
IX. LOCA NOTATV PR^ECIPVE DICNA. C. t 3-7. 13. 14- 17-20, 22. 23. II. i-j. 8-10. 18. 20. 2t. III. 8. 10. 12.14-21. IV. u-i6. 18-25. 28-32. V. 2-6.8.11.18-17.31. VI. 1-19.
X. LOCA DIFFICILIORA. C I. 23. II. 7. r 4 . ij. III. 9. IJ. Ccoll. Joh. VIII. 44O 11J.18.IV.fi-p.13.19- (coll.Rom. I.a8.) 2<S. (coll. Matth. V. 22.27.; V. 13. 14. ifi. 30. VI.2.12.
14- is.
MEMBKVM VI.
DE EPISTOLA AD PHILIPPEN-
SES.
I. Objectvm Avctoris. Ecclefia Phi- lippenjis, f ccetus eorum, qui Philippis cum Chri- fto vera fide uniti fuerunt. c. I. 1. Ha:c arbs non procul amari^geo, inter Apollo- niam & Amphfpotin, in regione feraci acoptima fita erat. Olim Crentdes, tefte STRABONE L. VII. p. m. y 11. ob xpyvag i. e. fontescircaillam fca- turientes, nominata eft } at cum a vicinis Thraci-

de epiftola ad Philippenfes. 309
bus incolae hujus urbis bello premerentur, Phi- lippus hisauxiliurn tulit, urbem illorum munivit, amplificavit, & de fuo nomine Pbiltppos appella- vit, imo hanc Ihracitz parteminter Strymonemtf Neftum fluvios litam, Macedonitz adjecit. Roma- ni autem viclo Perfeo rege Macedoniam in IV. partes diviferunt,'quarum una & prima illa Thra- ciae pars fuit, & poft fuperatos in campis Pbilip- picis Brutum & Caffium AVGVSTVS coloniam Romanam iralici juris Pbilippis conftituit, unde hujus Macedoniae partis primaria exftitit. Aclor. XVI. 12. 2r. Qiiod in illa quoque Judaei habita- verint, & quod conditio illorum durior fuerit, patet ex Ac\ XVI. 13. 20-23. vid.Diflert.D.SAL- THENII de Jnfcriptionibus epiftolarum Paulina- rum.
Plantatio hujus ecclefiae fadta eft aPaulo,qui in vifione no&urna in Macedoniam vocatus, Philippos adiit, Acl XVI. 8- fqq- A. ser. vulg. XLIX. vid. Append.§. XLII. Lucas quidem 1. c. tantum converfionis Lydiae & carceris praefedi meminit, forfitan vero plures Chvifto nomen dcderunt. Phil. I. 3-f. Poft VIII. annos Paulus illos kevumitivijit, & quidem bis. Nam cum Troade relicta per Macedoniam in Graeciam profeclus, & ex Groecia in Macedoniam reverfus eft, Philippos adiit; At\. XX. 1. 2. 3. 6. & omni hoc tempore numerus fidelium itacrevit, ut plures epiicopos f presbyteros & diaconos ha- buerint, cum Pauius has iitteras ad illos dedit. c. I. 1.
Conftitit haec ecclefia Judteis &gentilibus conver* fts, Acl XVI. i3.fqq. Phil. III. 2. 3. & quafi pri- mogenita Pauli in univerfa Macedonia fuit, unde eam tanquam primitias fuastenerrimoprofecutus eft amore. Acerbas vexationes f perpefliones ex- perta eft, c. I, 7. 29. 30. quae illam ad incitasrede-
gerunt,

V . 1
i
3IO ParsII. SeclII. Cap. I. Membr. VI.
gerunt> 2 Cor.VIII. 1.2. quodtameneamnonim- pedivit, quo minus & tunc fingulari alacritate etiam fupra vires fanclisinferviret, v. a. 4.&Paulo, quae opus erant, llomam mitteret. Phil. IV. 10. - 14. 18.
Status Philippenfium fidelium internus fuit Horen- tiffimus , nam fideliter doclrinam aPauloacceptam cuftodiverunt, & dodrinae apoftolicae obedientes fe praeftiterunt, c. I. f.JI, 12. fuumque intenfiffi- mum in Paulum amorem , fubiidiis illi tribus vici- bus miifis, abunde teftati funt; Phil. IV. 16. 18. imo foli Paulodederuntea, quaead fuftentationem vitse necelTariaerant; c.IV. i fi quapropteraPaulo magnis ornantur laudibus. c. I. 3. f. 7. 29. 30. II. if. III. 3.1?. IV. 1. r4-T8. At difparem eorum internam conditionem fuilTe, docet epiftola, nam (r) inter quosdamanimorum &fententiarumdifii- dia invaluerant, c. II. 2. 3.14. IV. 2. quae fine du- bio inde exorta, quia hic ccetus perinde ac ceteri ex Judaeis acgentilibus colledus fuit. Rom.XIV. r. 1 Cor. VIII. 7. fqq. (2) Quidamambitionidediti, feu inanisgloriaecupidierant. c II.3.4. (3)Non- nulli anxii erant de evangelio Chrifti, cujuscurfus Pauti vinculis impeditus, &apfevdapoftolisturba- tus fuerat, c. I. 12 fqq. III. 2. de vita Pauli, quam in fummo verfari difcrimine credebant, c. I. 20. fqq. & de fua quoque ipforum in fide conftantia; c. II. 16. imo quidam fua calamitate, &PauIitam diuturnis vinculis nimis fracli& afflicli, triftesde- miferant animos. c. II. 18. III. 1. IV. 4. 6. 7-
II. Inscriptio Pavlina. Paulus feinilla non apoftolum, fed fervum Jefu Chrifti appellat, & quidem, ut Timotheum, remoto quafi inter fe atque illum dilcrimine, eo facilius Philippenfibus commendaret, c. II. 19. fqq. &utinipfo ftatim
initio

dc epiftola ad Philippenfes. 311
initio inflatas quorundam vanaopinione mentes fuo exemplo fine objurgatione ad modeftiam re- vocaret, c. II. 1. fqq. & illos fvaviter commonefa- ceret, ad quemcunque gradum fe afcendifle pu- tarent, nihil tamen efle nifi fervos Jefu Chrifti. Pofuit autem fibi Timotheum ad latus in hac epi- ftola, & iiiis ad Coloflenfes & Philemonem, quia magnum ejus nomen fuit in eccleiiis Aliaj & Ma- cedoniae.
III. Locvs, QVO SCRIPTA est. Ille eft Roma^ cum ibidem in vinculis eflet, c. I. 7.13.14, 22. & quidem prioribus, ceu patet e fpe Pauli re- cuperandslibertatis, &minifteriifuicontinuandi, c. I. xj. II. 24. e mentione vinculoruminuniverfo prsetorio manifeftatorum, c, 1.12.13, & ex praefen- tia Timothei. c, 1.1 II. 19.
IV. Tempvs scriptionis. Exarata eft a Paulo circiter anno xrx vulgaris LXII. vid. App. §. XLII. poft fcriptas epiftolas ad Coloflenfes & Philemonem, nam epiftola ad Philippenfes mifla eft per Epaphroditum, c. II. 2f. 29. cum autem epiftolas ad Coloflenfes &Philemonem mifit,ilie a latere Pauli fuit. Col. IV. 12. Philem. 23.
V. Occasio. (1) Subfidium vita: PauloaPhi- lippenfibus, per Epaphroditum, virum apoftoli- cum, qui hanc eccleiiam rexit; c. II. 2<r. miflum. c. IV. 10-18. (2) Narratio Epaphroditi de itatu Philippenfium, acdepericulo, quodeisdem afaifis docloribus impendit, nam illijudaifmumfvaferunt occafione capta ex vinculis Pauli, & maiis, quae Chriftianis non judaizantibus imminere videban- tur. c. I. 28. 10,. 2. 18 19- (3) Epaphroditi defi- derium ad Philippenfes revertendi, c. II. r.-r. 26. prseftitis illorum vice Paulo officiis. v. 30, (4) Pauli
propo-

312 ParsII. Se&II. Cap. I. Membr.VI.
propofitum Philippenfes revifendi &Timotheum praemittendi. c. L 2^-26. II. 23. 24.
VI: Scopvs PAVLI. lllefuit, perEpaphro- ditum tenerrimum amoris fui afFeclum, ftatum fuum, gratamque mentem pro fubfidiis indicare, eundemque Philippenfibus commendare, Timo- thei &fuumadventumpromittere, ad fidem &fidei praxin Philippenfes excitare, &adverfus infidias eosdem pramunire,
VII. Singvlaria. (1) Nulla epiftola Pauli perinde pathetica, & paternis arFeclibus referta eft. (2) Scripta eft quidem in vinculis, laetior au- tem, alacrior & blandiorceteriseft. (3) Siftitno- bis fkgrantiilimum Pauli in Philippenfes amoremj & ingentem de ftatu illorum folicitudinem. (4) Do- cet, quod Deus ex malis bonum elicere fciat, & quod affllicliones curfum evangelii promoveant. (f) Paulus fere aliud agendo doclrinas tractat, & inculcat pracipueconftanuaminfide, concordiam & obedientiam,
VIII. Partitio.
I. Exordium. c. I. i-ir.
II. Relatio de ftatu fuo ac evangelii.Verf 12-26.V.1 f -
19. parenthefi includi debent.
III. Adhortatio parenthetica ad certamen fidei, & praxin bonce confcientice. v. 27-IL 1-16.
IV. Spes de Timotheo mittendo, & commenda- tio Epaphroditi jam mifli. v. 17-30.
V. Pramonitio a deceptoribus, & adhortatio ad imitationem Pauli. c. III-iV. j.
VI. Monita varia. c. IV. 2-9.
VII. Evchariftia pro fubfidiis miflis. v. 10-19.
VIII. Gonciufio. v. 10-23.
IX. Lo-

Membr. VII. de cpiftola ad Coloflenfes. 313
IX. LOCA NOTATV PRyECIPVE DIGN A* C.I.J. «.9-n.ai.23.i7- 2 9-n.3-i5-ni.7-io.ia-i4, I 7. 2 i..iv.(J.7.8.i2.i3-
X. LOCA DIFFICILIORA. C I. 7. 9. ij.ig. 30.II. t. 6. 10. 17. *r. 2.7. fcoll. c. I. 3,}.) III. 5. n, 13. (coll. v. 15.) 1?. ao. IV. 3. 5- 7- ?$• |7-
MEMBKVM VII.
DE EPISTOLA AD COLOSSEN-
SES.
I. EcCLlSIA, AD QVAM A PAVLO MISSA. Hla eft Colojfenfis , f ccetus eorum, qui ColoJJis in Chriftum crediderunt, c. I. 1.2. quae erat urbs ce- lebris, magna&opulenta, inPhrygia, regioneAfiae minoris fita, tefte XENOPHONTE L. de expe- ditione Cyrt p. m. iof. & STRABONE L. XII. p. 867. vicina Laodice£ & Hieropoli, c. II. 1. IV. 13. quibuscumterraemotu concidit, teftibus OROSIO L.VII. c. VII. p. m. i6i. inHtftor.Cbrift. vet Pfttr.p.i 2 2.&EVSEBIO in Cbr. anno poft mor- tem Pauli. Cum autem in apocalypfi mentio flat Laodiceae, putantnonnulli, urbeshasquidemhor- ribiliter concuflas, magna ex parte corruifle, non autem peuitus everfas efle. Obftat vero, quod ad CololTas attinet, quod haec urbs apud PTO- LOM^VM non reperiatur. Turcae Colojfas Cbonos appellant, tefte SMITHO L. de VII. Afue ecclejiis. p. 39.
EcclefiahjECp/rtTZ/Wfleftab EPAPHRA, c. I. 7. II. r. tempore nobis incerto, conftitit ex Judtzis &gen- tilibus, c. II. 11. 13-16. 2 1. & ftatus illiUs fuit Jlo- rens, c. I. 4-8- II. f. imminuitautem illi corruptio- nis periculum. c. II, 4, 8.18-20. &c
II. Lq.

314 ParsII. Seft.II. Cap. I. Membr.VII.
II. Locvs scriptionis. Exarara eft a Pau- lo Romte mvinculis, ceuconftatexmentioneOne- fimi Coloflenfis, canquam lacoris hujus epiftolae, c. IV. 9. coll. Ep. ad Philemonem v. 12.1. 9.10.13. & ex mencione vinculorum. c. IV. 3.18. Etquod pnora intelligenda finc, liquec ex falutacione Ti- mothei, qui in vinculis pofterioribus Pauli non ad- fuic, Col. 1.1. coll. 2 Tim. lV.9.&Demae, quiPau- lum in vinculis pofterioribus deferuic, c. IV. 10. 14. coll. z Tim. IV. 10. nec nonexmentioneOne- fimi. vid Membr. XIII. N. II.
III. Tempvs scriptionis. Scriptaeftcirciter A.oer.vulg.LXII. eodem tempore, quo fcriptaeft epiftola ad Philemonem, nam in utraque, Col. IV. 12. 13 Philem. 23. Epaphras comes& concaptivus Pauli appellatur, & Col. IV. 10-14. & Philem. 24, iidem Pauli focii commemorantur, immo utraque probabiliter per Onefimum allata eft, Coi. IV. 9. Philem. 12.
IV. Occ asio. (1) Epaphrae, Romam ad Pau- lum captivum profecli, narratio de ftacu Coloflen- fium egregio. c. I. 4. 7. 8- (0 AfFeclus amoris, quo Paulus complexus eft ecclefias etiam nondum vifas. c. II. 1. (3) lnfidiae & corruptelae falforum doclorum, c. II. 4. 8-16- >8- a quibus Coloflenfes eo facilius induci poterant, quia Paulum de facie non viderant. (4) Epiftola a Laodicenfibus ad Paulum mifla, ad quam in hac epiftola refpondet. c. IV. 16. Forfitan quoque Epaphras Paulum ad fcribendumimpulit, illumque rogavit, utperi- clitanti ecclefice fuccurrerec.
V. Scopvs. Coloflenfes in veritate doflrinae evangelicae confirmare, sdverfus falfos doclores praemunire, & ad veritacis praxin in vitae fancli- monia eos adhortari. VI. Sin-

de epiftola ad ColofTenfes. 315
VI. Singvlaria. (1) Tradit egregie verum Chriftianifmi fundamentum, & totum illius ordi- nem, arcliflimamque omnium prarcipuarum ejus partium connexionem. (2) Excogitatospra?ter& contra Dei verbum cultus profligat, c. II. ig. 21- 23. & tangit controverfiamillam, quaeiftistempo- ribus praecipuafuit, & in epiftola ad Romanos, Galatas & Ephefios tractatur. (?) Eftcompen- dium epiftoke ad Ephefios, & eadem in hac epi- ftola eft diflerentia inter v/xag&tj/xu?, qualem in epiftola ad Ephefios obfervamus. conf. Membr. V. N. VII. (4) Eft polemici generis, ac propterea optimam controverfias tracfondi methodum tradit. (O Laodicenfibus quoque deftinata eft. c. IV. 16.
VII. Partitio. Continentur capp. IV. poft infcriptionem & falutationem
I. Didafcalica, ubi Coloilenfes in Chriftianifmo conflrmantur. c. I.
II. Elenchtica, corruptelis doctrinceoppofita. c.IL
III. Paedevtica
1. ) generalia ad depofitionem veterisi & indu* itionem novi hominis, c. III. 1-17.
2. ) fpecialia.V.18-IV. 1.
IV. Conclufio. cap, IV.
VIII. LOCA NOTATV PRICIPVE DIGNA. C. I. 10-14. 20-13. II. 3- 6. 7. 9. 10. 13. 16. 17. III. 2-4. 10. IS-17. 19. 10-2,5. IV. 1.
IX. LOCA DIFFICILIORA. C. I 15.18. »4. H. 8.-9. Ccoll. Hebr. II. 17.) 11. 14. 15. ig. zc. 23. 23. III. 2. (colI.iTim.
V. g.) 14. IV. 5. 6. 16.
Y
MEM~

316 Parsll. SedUI. Cap.I. Membr.VIII.
MEMBRVM VIII.
DE EPISTOLA l AD THESSALO NICENSES.
t ECCLESIA, AD QVAM A PAVLO SCRIPTA. Illa eft Thejfalonicenjis, f ccetusChriftianusinurbe TheJJalomca. c 1.1. Fuic haec urb3 libera condi- tionts, tefte PLINIO H. N. L. IV. c. X. p. m. 434. & primaria Macedoniae propriae civitas , prae aliis hominum copia florens, docente STRABONE L. VII. p. m. 498. quemadmodum & noftro sevo frequentia hominum abundat. Olim appelJata eft, ii STRABONI credere licet L. VII. p. m. fo$>. Therme, & fi STEPHANO Byzantino fides ha- benda, Halia, poftea vero TbeJJalonica dicla eft, quodnomen quidam cum JVLIANO a vicloria Philippi, de Thelfalis illic reportata, alii autem STRABONEM fecuti L. VII p. f 10. ab uxore Caflandri TheJJalonica, hlia Philippi, derivant. Amurates, Turcarum imperator, hanc urbem & reliquam Graeciam Venetiseripuit, quaclademo- cus THEODORVS GAZA Thetfalonicenfis & alii viri docti, reli£ta Grsecia fe in Italiam contule- runt, 6: graeccc lingv^e ftudia in totam Europam propagarunt. vid. J. A. FAB RICII Bibliothec.gr \ec. Vol. IX. Hamb. 1719. p. m. 192. Noftra cetate appellatur Salonichi. Plantatio hujus ecclefiae a Luca defcribitur Adl. XVI. 1-9. & proinde a Pauloperacla eftannoaerse vulgarisXLlX vid. Append.§ XLU. Exiocoautem excitato&epiftolaadThelfalonicenfes iiquet, (1) Paulum per III. fabbata in fynagoga Judaeorum evangelium prsdicalfe; Act. XVII. 1. (1) aliquot ex Judseis, cx profelytisautem&gencibushiagnarn
multi-

dc epiftola I. ad Theflalonicenfes. 317
multitudinem utriusque fexus ad fidem in Chri« ftum perduxifle; v. 4. (3) fub variis affliclio- nibus ecclefiam plantafie, Acl XVII. f. 1 ThefT,
II. 2, & noclu & interdiu manu fua, ad fui & for- talfe quoque fociorum fuorum fuftentationem la- borafle, ne cuiquamefletoncri; c. II. 7-9. 2ThetT
III. 7-9. (^TheflaloniccnfesinfigniTfoS-t/^/stprae- conio evangelii locum reliquifle; Acl XVII. a. 1 TheflTI j^. (<;) graviflimas affli&iones Chrifti caufa perpeflbs effe, & has nequaquam gregisnu- merum imminuifle» nec aiios a fide in jefum Chriftum deterruifle; Acl. XVII. f. 1 Theff
I. 3. 6-8- II. 13. 14. III. 3- 4- 7- 8- (6) Pau- lum in plantanda ecclefia Sllam f Silvanum & Ti- motheumfocioshabuifle. AclXVII. io.fqq.XVIII. f. 1 Theff III, t. fqq. Ethancob caufam non fuo tantum, fed etiam Silx & Timothei nomine hanc epiftolam infcripfit, &quiaSilas virinter fratres primarius & propheta, Ael. XV. 22. 32. ac pro- pterea aucloritate medius inter Paulum & Timo- theum, f minor Paulo, & major Timotheo fuit, ut omnem evitaret difficultatem, fola nomina ap~ pofuit, fine ulla cujusdam muneris mentione.
Conftitit hxc ecclefia ex tfudteis, 1 ThelT II, 14. & gentibus, c.I. s.conf. A 6t. XVII.4. ftatim poft planta- tionem gravibus vexationibus prefla eft,vid;N.V. & donisextraordinariis ditata fuit t ThelTV.19-21.
Status ecclefiaj hujus internus egregius fuit, nam multis in affliitionibus conftantiam fuamprobave- rat & declaraverat, ac puritate omnes reliquas ecclefks anteivit,iisque exemplum fidei&infuca- taepietatis pulcherrimum prcebuit; « Theff I. 3-9.
II. 1. 12.13.14. 19. 20. III. 6.7.8. IV.9.10. fuerunt tamenquidam ajdxlot ,tanquamloliaintertriticum. Notatu dignum eft, quod ha?c ecclefia puritate
Y % Corin-

318 Pai;s H Se& II. Cap. I. Membr.VIII.
Corinthiacam longe fuperaveric, quamvis Paulus Corinthi XVIII. menfes, & Theflaionicae tantum XXI. diescommoratusfit. Acl.XVII.2. XVIII. n.
II. Locvs. Exarata eft hsrc epiftola a Paulo non Athenis, ut vult vwoy^ct(p^ , fed Corinthi. Nam fcripfit Paulus illatn (i) poftquam Theflalo- nicae evangelium praedicaverat; t TheiT I. 5. 6. 9.
II. 1.2.7. 8-9- »3« (2)poftquamTimotheus, quem Paulus Athenis Theflalonicam miferat, 1 ThefT.
III. 1-3. inde ad Paulum jam Corinthi agentem reverfus, eundem de florentiflimo ecclefise illius ftatu interno certiorem reddiderat; r Thefl" III 6. fqq. Acl. XVIII. f. (-.;) ftatim poft adventum Timothei 6c Silae. 1 Thefl* III. 6. fqq. Verum Paulus tunc temporisCorinthi fuit, Adr. XVIII. r. coll. v. 1. ibique manfit menfes XVIII. v 11. & proinde Paulus Corinthi epiftolam priorem ad Theflalonicenfes exaravit.
III. Tempvs. Poftquam P;mlusfubfinemanni ser.vuIg.L. Corinthum pervenit, ibidem hsefit menfesXVIII. (yid.N. II. &Append. §: XXXXil.) cumque hoec epiftola fcripta fit a Paulo ftati n poft fuum adventum in hancurbem, probabilitercon- fignata eft anno aerae vulgaris L.
IV. Occasio. Illafuit (1) propofitum Thefla- lonicenfes invifendi impeditum. c. II. 17.18- (2) Reditus & narratio Timothei & Sike de egregio ecclefije ftatu, nam Paulus Theflalonica Athenas profeclus, audiens, Theflalonicae perfecutionem fervere, metuens illorum tenerae imbecilfitati & quafi infantiae, ac veritus, ne fe abfente Satan Theflalonicenfium fidem labefaclaret, mifit autex itinere, aut Athenis, 1 Thefl! III. r. Timotheum Theflalonicam, ucfidelesinfideconfirmaret, &<5r
affli-

de epiftola V, ad Theffalonicenfes. 1519
afflifhone confolaretur, quceilliscontigerunt a Ju- doeis poft fuum difceffum, c. III. i-f. ac illo cum. Sila reverfo ad Paulum Corinthi agentem, A&. XVIII. f. & exponente ftatum illorum egregium, 1 Theff III. 6. Paulus fcripfit hanc epiftolam.
(3) Infidia: pfevdapoftolorum. % Theff. II. 1-3.
(4) Defiderium Pauli, Theffalonicenfibus ea, quae audiverant, inmemoriatn revocare, &fcriptatra- dere.
V. Scopvs PAVLI. Theffalonicenfibusgau- dium ex fide, amore & patientia eorum conce- ptum teftari, aceosdem adverfus crucis fcandalum prxmunire, in adflichonibus, quibus prefli funt, confolari, ad firmitudinem animi amplius tuen- dam, & ad incrementum in fide &fan6titate, ac prarprimis in caritate & obedientia erga doclores excitare, & in dodtrina de adventu Dominl & re- furreclionemortuorumconfirmare. Quodautem Paulus hunc fcopum attigerit, patet ex i TheffaL I 3- 4.
VI. Singvlaria. (1) Eftprimaepiftolarum Pauli fuperftitum. (2) Nulla irj ea eft difputatio cum pfevdapoftolis (0 Paulus nullam epiftolam teneriore affe&u fcripfit, quam hanc priorem & pofteriorem ad Theflalonicenfes. (4) Oboculos nobis ponit ardentiflimum Pauli in pios amorem, gaudium fancHfllmum de gratia Dei inhominibus, maximam in muneris fui apoftolici adminiftratione dexteritatem, & purioris cognitionis Jefu Chrifti defiderium flagrantiflimum.
VII. Partitio. Continenturcapp.V.poftin- fcriptionem & falutationem
I. Epaenetica, f. laudatoria, ubi
i. Laudabilis & exemplaris ecclefiae ftatus. C.I. Y 3 2) Oc-

320 ParsII. Se&ll. Cap.I. Membr. IX.
2) Occafio fclicis eprum ftatus» nempe ca» lamitofum quidem, fideliflimum tamen & animofum Pauli minifterium. c. II.
3) Corroboratio florentis ftatus per miflioncm Timothei. c. III.
II. Parametica, ubi
1) commendatur ftudium invalefcendi, fancli- monia vitae, & fugaimmoderati luctus, c.IV.
2) quod uberius applicatur & explicatur, ad* dita conclufione-. c. V.
VIII. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA.
C. I. 6. 9. II. 4. f 1 -13. IV. 1. 3- 8. 11. V. J. 8.15. 18. 21-24. IX* LOCA DIFFICILIORA. C-1, 3,10.II. 19. 20.(coIL
1 Cor. % 31.) IV. 4.3. (coll, Ropi. I» i$>0 l 7- v * iji l 9*i>2>
MEMBR VM IX.
DE EPISTOLA tt AD THESSA- LONICENSES..
I. Locvs et Tempvs. ScripfitPaulushanc ; epiftolam paulo.poft priorem,(vid.cJI.coILiThefE IV.) exaravkautemillamCorinthimbfinemanni jera? vulgaris L. paulo. poft fuum adventum in hancurberru cumque ibi menfesXVIIL hsferit, confignavit pofteriorem epiftolam ad Theflalont- cenfes probabiliter anno asrse vulgaris LI. -II. Occasio. Illa fuit (1) incrernetitum fpi- rituale Theflalonicenfium. c. 1.3.4, (2) Affliclio- nes adhuc durantes. c. I. 4-7. (3) Erronea Interpretatio prioris epiftola? in doclrma de ad- ventu Jefu Chrifti, pfevdoprophetia de adventu cjuS j tanquam jamtuminftante&Rippofitio falfe epiftola?. c.0.1 .fqq (4) PropofitumTheflalonicen- fes invifendi denuo impedkum. 1 Thefif II. 17.18.. III. jo 11, (f ) NonnuUorum vkain externis inordinata. 2Thefl.III.1r, JIKScq-

de eplftola II. ad Theflalonieenfes. 321
III. Scopvs. Doctrinam de adventu Clirifti non recle intelletfam uberius explicare, afflictos erigere, & inordinate ambulautes corrigere. c.IL 2. 1 f. III. ir.
IV. Singvlaria» (1) Edocet nos, divinarn veritatem facile inperegrinum fenfumrapi pofle, & in hoc cafu officium doctoris efie, perfpicua veiborum fuorum explieatione infirmioribus fuc- currere. (2) Doeumento eft, in optimo etiam eccleflae ftatu, & medias. inter adfliciiones. facile rerum confufionem oriri pofie, .& do&oris efle, prsecavere, ne iftiusmodi res inordinatae invale- fcant, fed e mcdio tollantur. O) Siftit nobis q-qpsw , quo Paulus fuas epiftolas a fpuriis diftin- xit, & quod fuit claufula falutatoxia ipfa Pauli manu adfcripta cJII.17. Monitumautem, quod 1. c exffot, Paulus ideo addidit, quia c. IL 2. men-
\ tionem fecerat litterarum, a pfevdapoftolis fuo Pauli nomine fuppofitarum.
V. Partitio. Continentur eapitibus IH.
1. Didafcalico-paracletica> ubiinftatu Theflaloni- cenfium laudabili quidem, at afflicliflimo, & pcena affligentium, & prasmia affli&oram oftea- duntur. cap. L
2. Didafcalico -prophetica, ubi oftenditur Anti- Chriftologia. c. II.
3. Psedevtico-epanorthotica, ubi commendatur ftudium precum, & fuga inordinate ambulan- tium. cap.III.
VI. LoCA NOTATV PR&CIPVE &IGNA. C. I. tf-10. II. io. 11. 13. III. 6. 10-12.14.
VII. LOCA DIFTICILIORA. C.I.9. II.».3.4.7. f. m. a.
MEM-

322 ParsH.-Sea.il. Cap. I. Membr. X.
MEMBRVM X.
DE EPISTOLA I. AD TIMO- THEVM.
T, Persona, ad qvamaPavlomissa. TIMOTHEVS, unus virorum apoftolicorum f. evangeliftarum, Nomen ejus denotat honorem Deif honorantem Deum^ mtpretiofum Domino. Natus fuit patre gr&co, & matn' Judfia , Lyftne, oppido Lycaonia?. Acl XVI.1. i. Mo.trem habuit Evnicam> & aviam Loidem% quarum fides fincera a Paulo laudatur. % Tim. I. f. A teneris facras litterasdidicit. 2Tim.III.1r. APaulo, cumLy- ftrae egit, A6i XIV, ad fidem in Chriftumper- duclus eft. 1 Tim. 1.1. 2Tim.III.11. Quum Pau- Ius illum genuinum expertus efiet, &deprehen- deret, infigni illum ab ecclefia ornari elogio, in animum induxit, eum itinerum fuorum comitem ocevangelii miniftrum fibi allegare, quum autem praeputium Judaeis valde invilum eflet, ut illos Chrifto lucrifaceret» Timotheum vel fua manu circumcidit, vel circumcidi juflit, circumcifionis ufum & intermiflionemelocorum, temporum ac perfonarum ratione metiens. Act. XVI. 1. fqq. Poftea aetate quidcm novellus, at in fidei & virtu- tis laude proveclus, Pauli in praedicatione evan- gelii cooperarius faftus, ceu patet ex Aclis & in- fcriptionihus epiftolarum, varias evangelii&eccle- fiae Jefu Chrifti caufa legationes obiit. 1 Cor. IV. 17. XVI. 10.1 ThefT III. .2. Paulo ob fidem, ala- critatem & «ibnegationem eximiam, ftudiumque, falutem hominum promovendi, prae aliis carus& dileclus fuit. Phil. II. 19-22. Vincula propter Chriftum fuftinuit, quibus verofolutuseft. Hebr.
XIII.

de eplftola I- ad Timotheum. 3 2 3
XIII. 23. Tandem a PauloecelefiaeEphefinrEepi- fcopus conftitutus eft. 1 Tim. I. 3. Appellatur aPaulo fenvo? yvqwog , iTim. I. 2. 2. Tim. I. 2. %KVog etycnnflog m^og ev kvpio&^ I Cor. IV. 17. eiJeA<po? ^t/ ^iciKovog #s«, h&\ vvnpyog evlw evcty- yeXw lou xfiifk, I ThefC 111. 2. Kom. XVI. 21. 1 Cor. XV J. io. & dot/Aos iqo-ou xpwv, Pnili 1.1.
II. Locvs scriptionis. Probabilifer exa- rata eft Pbilippis in Macedonia. Nam relifto Ti- motheoEphefi, in Macedoniam trajecit, 1 Tim. I. 3. & fine dubio Pbilippenfes adiit, & aliquamdiu apud eos commoratus eft, ut promifia fua exple- ret; Phil l. 25-. II. 24. &hoc tempore probabiliter haric ad Timotheum fcripfit epiftolam, (iquidem illi fpemfacit, febreviEphelumrediturum. iTim. III 14.
III. Tempvs. Scripta eft probabiliter anno jerae vulgaris LXV. & ab adfumto in minifterium Timotheo anno XVII, vid. Append. §. XLII.
IV. Occasio. Paulus ex Italia Ephefum re- verfus, nec paucos nec exiguos deprehenderat navos^ nam erant fedudtores legem Molis urgen- tes, & homines curiofi, de frivolis qvaeftiunculis garrientes, neglecla primaria & ad aedificationem neceflaria doclrina, 1 Tim. I. 3-10. IV. 7. VI. 3-5-. erant quoque fat multi officia Chriftiana non ex- plentes, fed inordinate ambulantes, c II. 8-»f. III. 11. 12. V. 4-16. 20. VI. i» 2. 6-10. 17-19. imo Alexander & Hymenaeus de fide defecerant, & fine dubio alios in fuas partes trahere aliabora- runt. 1 Tim. i. 19. 20. Non eft dubium, quin Paulus his noevis tollendis ipfecoramdederitope- ram; quum vero tanti mali medela moram poftu-
Y f laret

324 Pars II. Se£h II. Cap. I. Membr. X.
laret longiorem, Paulus vera promiffi fui memor in Macedoniamproperaret, Timotbeum Ephefire- liquir , uteurandacuraret, &utilIudconvenienter &cum aucroritate. facere poflet, illum hac epiftola tanquam dipiamate aliquo. apoftolico inftruxit, quod eo magis neceflarium fuit, cum non defue- rint quidam fuperbi Ti.mQth.eum dGfpicientes. c. IV. 12.
V. Scopvs. Timotheum Ephefi relidtum fuffieienti communire aucloritate, ac ejusmodi euminftruere monitis, quas adftatumiftiuseccle- fiae, in doctrma, difciplina ac vita emendandum neceflaria eranc. c. III. 14. if* I. 3-7.
VI. Singvlaria. (i) Tradit typum boni cpifcopi f. paftoris, & imaginem eeclefiafticae gu- bernationis, f. ordinationem ecclefiafticam vere divinam, inftitutionem paftoralem optimam. (2) Docet» quod illis, qui Chrifto nomen dederunt, incumbat, us fubmifle de fe fenciant, & ab aliis prsefertim excitatioribus difcere cupiant; quod nuilus mortalium eam attingat perfectionem, ut non indigeat informatione; ckquod ille, qui ad alios inftruendos conftitutus eft, necefle habeat, ut a perfectioribus excitetur. (,) Oftenditdiffe- rentiam inter mercenarios & veros Dei fervos, & fpeculum docloribus eft, quod monftrat, utrum fuo ofHcio ex divina ordinatione fungantur» an minus?
VII. P a r t 1 t 1 o. Continet capp. VI,
i. Exordium, f. admonitionem generalem ad
officium fibi demandatum explendum, c. I. S. Jnftructiones varias
a) ad eonftitutionem coetus publici, ratione precum, cultus & miniftarii mulierum, c. II.
b)ad

Membr.XI.deep.il. ad Timotheum. 325
b) ad ordinanda publicaecclefiae ofRcia> c. III- IV. 1-7.
c) ad gubernationem rerum prudentem,8-V.i-f.
d) adconftituendam remdomefticam.cVI.1-19. 3. Epilogum. c. VI. 20. 21.
VIII. LGCA NOTATV P R # C I P V E D3GNA. C. t 5- 7-io. 13-17. 19. II. 1. 2. 4-6. g-12. III. 2-7. ?. IV. i-j. 8,10,12.16. V. i, 4-6.17.20-2». VI. i.a. 6-12. 16-20.
IX. LOCA DIFFICILIORA. C. I. 4.,--(colf. Prov. XX. 9.) 9. II. ia. (coll. Tit. II. 30 14. (coll. Gen. Ifl. 12..) ij. (coll. Joh. III, 16.) III. 4. 6. 7.13- 1?. (coll. 1 Cor. III. tt.) 16. IV. 1. a. 8. fcoll. 2 Tim. III. u.) 16. (coll. v. 10.") V. 8. n. 14. (coll. 1 Cor.jVIL 7.) 20 (coll.Matth. XVIII. 15.) VL
MEMBR VM XI.
DE EPISTOLA % AD TIMO- THEVM.
!. PERSONA, ADQVAM a PAVLOmissa. TIMOTHEVS, qui fine dabio adimcEp^fuit, nam petitaTimotheo,ut falutet Prifctllam, Aqui- lam & domum Onefiphori, 2 Tim. IV. 19. coll. c. I. 16. 18- Acl. XVIII. 2. 3. illumque abducit ab oroni eonfortio cum Hymenaeo & Phiieto. 2 Tim. II. 16. 17. coIL 1 Tim. I. 20.
II. Locvs scriptionis. Scripta eft hzc epiftola a Paulo Rom<e, c. t16. 17. cum effet in vinculis, c. I. 8-12. 16. II. 9. & quidem pofleriori- bus, nam Timotheus &Marcus, quos Paulus in prioribus a latere habuit, Col. I, i.IV. io.abfentcs fuerunt; 2 Tim. IV. n. & Paulus teftatur } fe cur- fum fuuaiconfummalTe, & fuam avahvcrw inftarc.
III. Tem-

326 ParsII. SeclII. Cap. I. Membr.XI.
III. Tempvs. Exarata eft a Paulo anno ante mortem ejus circiter uno, & proinde anno sersc vuigaris LXVII. vid. Appehd. §. XLIi.
IV. Occasio. PaulusRomaTecunda vicevin- culis conftridtus, vid. N. II. non tantumdemorte fibi inftante certus fuit, c IV. 6-8. '8- fed etiam ab omnibus amicis dereliclus; c. I. i j. IV. io. n. j6. & propterea Tnnotheum Romam accerfivk, C I. 4. IV. 9. 2 i. ut fibi in vinculis ferviret, eun- demque de quibusdam neceflariis inftrueret. Quum autem dubius eifet, an ante mortem fuam venrurus fit, inftructionem & admonitionem hac epiftola anticipavit.
V. Argvmentvm. Vidc Partitionem.
VI. S c o p v s. Timotheum impelterc, ut ciro Romam adiret, eumque exhortari, confolari & neceflariis monitis inftruere ratione perfonae & officii fui in ecclefia prudenter, fancle & cum au- cloritate fe gerendi.
VII. SingvlaRia. '1) Eft poftrema omnium epiftolarum Pauli, namfcripfitillam in vinculis po- fterioribus, & poft fcriptam epiftolam ad Ephe- fios, fiquidem illam perTychicum mifit, Eph.VI. 21. tfai & Timotheum certiorem facit, fe Tychi- cum Ephefum mififle. 2 Tim. IV. 12. Quaecumita fint, haec epiftola Pauli jam jam morituri cygnea eft cantio, & ejus veluti teftamentum, quo con- firmavit fuas priores epiftolas & totam doclrinam fuam, totqueecclefiarum praxlariflimas conftitu- tiones, quapropter quoque in magno pretio eft habenda, & id eo magis, cum fcripta (it a Paulo jam fene, &tam multistamquevariisexperimentis erudito, & quidem non ad tenellum in Chrifto
infantern,

Mcmbr. XIT. dc epiftola ad Titum. 327
infantem , fed- ad valde fidum & exercitatum do- clorem ecclefiae. (2) Teftatur de fide Pauli he- roica, profunda fapientia, & promtitudine ad mortem pro confefiione Chrifti fubeundam, (3) Documento eft, cenfuram, quamMarcusindifce- ptatione Pauli cum Barnaba accepit, Act. XV. 36. iqq. ipfi falutarem fuifle. 2 Tim IV. 11. coll. Phi- lem. 24. (4) No.mina duorum magorum ex illis, qui Moli in domo Pharaonis reftiterunt, refert. 2 Tim. III. 8.
VIII. Partitio. Continet capp. IV.
1. Triplicem adhortationem, nimirum adfufcita- tionem donorum, tolerantiam adverforum, & depofitum doctrinse tuendum c. I.
2. Monita alia paftoralia, ubi commendatur for- titudo fpiritualis, memoria Chrifti refufcitati, &fuga quaeftionum inutilium, c. II.
3. Faciem ultimorum temporum prsediclam. c. Ul.
4. Monita quaedam de fedulitate & fidelitate in
officio. c. IV.
IX. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA. C. I. 6-10. 12-14. II. 3-5. g. n-13. 15.19.22. 24-26. III. 1-7. 12. 15-17. IV. 2. 3. j. 7. fc. 10. ig.
X. LOCA DIFFICILIORA. Cj. 3. II. 8- (coll. Qen. III. 15.) III. 6. g. 12. (coll. Pf. XXXIV. 13. fqq.. IV. 13.14.
MEMBRVM XII.
DE EPISTOLA AD TITVM.
I. Persona, ad q_v a m a Pavlo missa, llla cft TITVS, c. I. 4. quod nomen bonorabilem denotat. FuituutemTitus gcnte graecus,Gal.II.3.&
pofl

328 Parsll Secl.IL Cap.I. Membr.XH.
poftquam Jefu nomen dedit, afliduus fere Pauli comes, Gal. II. x. 2 Cor. II. 12. VII. 6. 13. 14. VIII 23. ab eoque ad diverfaseccleiias, proecipue coliigendae .ftipis caufa ablegatus. 2 Cor. VIII. 6.16. Appdlatur a Paulo xoivmeq k& trviefyn 5 2 Cor, VIII. 13. «JeA<£>a£, 2 Cor. II. 12. & %Kvog yvqo-ios, Tit I. 4. ex qua ultima appelladone non fine ra- tione eolligituf, aPaulofuifleadfidemperduclum. Noutu dignum eft, quod PaulusTitopraeputiuin reHquerit,quodfaltim juflu fuoTimotheo ademtum eft>rationem autem hujusfac~tiipfeenarrat.Gal.IL3- f.Iilo tempore,quoPaulushancadTitumdeditepi- ftolam, epifcopus fuit ecclefiarumCretenfium,f.ea- rum, quasPaulus inCreta Chriftocollegit,Tit.I. y. de qua infula STRABO L. X. p. 731. In con- fejjb, inquit, boc eft, prifcis eam temporibus legibus optimis fuijje compofitam. - - Poftea tewporis in dcterius abiit admodum. Noftrasetate Candia audit, Turcisque paret. Quo tempore plantatio harum ecclefiarum a Paulo peracta fit, non certo conftat, probabiliter autem illa collo- canda eft inter vincula priora & pofteriora, qus Paul- Romse fuftinuit, nam Lucas in Actisinfulse Cretu: a Paulo converfae nuspiam meminit, non taciturus, qui minora non tacuit. Quum autem Paulus prcefens per temporis anguftiam non omnia in ordinem redigere potuerit, Titum reliquit, ut ea inftauraret. Tit. 1. f. Conftitifle has ecclefias non tmtxxm gentilibus, fed etiam ^ndtsis, ex c. I, 10.14. III. ip.liquet.
II. Locvs, Qyo scripta est\ Quibus- dam eft Nicopolis, in Epiro fita, quodex c.III. 13. adftruere annituntur, at, (i Pauius tunc temporis in hac urbe comnrsoratus fuiflet, mentionem Ni- Copolis iniiciens,'j.on fcripfiflet tr.u ibi% led evlav&ct

de cpiftola ad Titum, 329
hic dccrevi hyemem agere, Aliipropcereaalium conftituunt locum. Quibusdam eft locus Nico- poli vicinus , aliis autem urbs qu&dam in Afiaminori^ & hi in diverfas abeunt partes; quibusdam eft Troas, alnsMiktus, & MILLIO prokg. in N. T. p. 14. b. Colojjx. Probabi'iter Paulus hanc epi- ftolam fcripfit, poftquam Coloflenfem eedefiam invifit, & priusquam Macedoniam adiit, nam ha- buit fecum Tychicum, c. III. 12. quem fine dubio Coioffis invenit, Col. IV. 7. 8. coll. Philem. v. 22. &Titonotum facit, fe vel Artemanem velTy- chicum miflurum efle, quod probabiliter fecit, dum Philippis in Macedonia commoratus eft.
III. Tempvs. Scripta eft a Paulo circiter anno £era* vulgaris LXIV. vide Append. jf. XLII.
IV. Occasio. (1) Narvi in ecclefia Cretenfi. emendandi, & conftitutio presbyteroruma Tito prseftanda. c. I. f. &c. (2) FaHi dodores inter Cretenfes degentes, &eosdem corrumpentes g.I. 10-13. III. 9-11. (3) DefideriumTitum NicopoJi videndi, ipfumque coram de variis rebus inftru- endi. c. III. 12.
V. Sco P v s. Titum inftituere, qualem ratione ftatus eccleliarum Cretenfium plenius formandifc gerere deberet, eidemque notum ficere, uc poft adventum Tychici Nicopolin concenderet.
VI. S1 n G vx a RI A. (1) Coutinet compendium & nucleum doclrinse apoftolicae, &eft epitome prioris epiftolse ad Timotheum. (2) Oftendit, quod difciplina & reclus ordo in ecclefia ubique, & omni tempore cuftodiri, pro fingularibus autem coetus cujusdam urbis vel etiam regionis circum- ftantiis, fispius rei alicujus major ratio hic quam illic haberi debeat.
VII. Par-
/

330 Pars II. Sedl II. Cap. I. Membr. XIII.
VII. Partitio. Duas epiftola potifTimum habec partes, quarum pars
I. agic de docloribus, c. I.
II. de audicoribus, qui ad piecacem admonentur variis fimul addicis argumentis. c II. III.
VIII. LoCA NOTATV PR^CIP VE DIGNA.
C. I. 2. 6-9.16. II. 2. 4-7. 9-I4. III. 1-8. 14.
IX. L O C A DIFFICILIORA. C. I. i t ij. III. y.
MEMBRVM XIII.
DE EPISTOLA AD PHILEMO- NEM.
I. Persona, ad q^vam a PAVLQ missa. Illa cft PHILEMON, v. i.quod nomen, originegne- cum, deofculancem f. amabilem denocac. Fuicau- tem Philemon fine dubio civis Coloffenjis, nam Paulus per eundern Onefimum, ad Philemonem mifliim, epiftolam ad Coloflenfes mifit, & Col. IV. 9. fubindicat, Onefimum Coloflenfem fliifle, cum aucem fervi ilio tempore de heri famiiiafue- rint, probabilicer Philemonis civicas nataliseadein fuit, quae Onefimi, imo Philem. v. 2. falutat Ar- chippum, qui Coloflis degit. Col, IV. 17. Appel- latur a Paulo v. 1. o-vvegyog, & ex hac appellatione conficitur, Philemonem fuifle itnum ex ecclejue vrimjlris £ fenioribus; an autem Appia, cujus Paulus v. z. mentionem injicit, .uxor Philemonis fuerit, plane incertum eft, nec ex eodemonftrari pofle credo, quod Archippo prarponatur. Quod autem Philemon lauta fuerit forte, ex v. 2. & 7. colligitur.
II. Lo-

de epiftola ad Philemonem. 331
II. ,Locvs scriptionis. Scripta cftaPau- lo Romz, cum effet in vinculis, v. 1.9. 10. 13. 23. &quidem prioribus, fiquidem fpem advcntus fui facit. v. 22. conf. Membr. VII. N. II. p, 314.
III. Tempvs. Exarata eft a Pauloeodemtem- pore, quo epiftola ad ColofTenfes, & proinde anno £ens vulgaris LXII. vid. pag. 314.
IV. O cc a s 10. Onefimus, qui poft eommiffum furtum, e familia Philemonis fe fubduxerat, Ro- mamque venerat, per Paulum in vinculis converfus erat, v. 10. quum autem Paulus fugae caufam in- tellexiflet, juifit, ut ad herum rediret, utque ei- dem facilius reconciliaretur, hanc fcripfit eprftoiam intercejjoriam-, in qua nihil eorum prastermittit, quae ad impetrandam fervo fugitivo & infido ve- niam, momentum aut vim habere vifa func.
V. Sc o p v s. Onejimum , fervumfugitivum, jam vero per fidem in Chriftumomniculpa liberatum, non modo in veterem Pbilenmiis gratiam rejliiiiere% verum etiam velut dilecium fratrem commendare. v. 10-12.16 Ne autem Philemon id coacte facerec, quod ex legibus fidei Chriftiairce cum Paulo tum Onefimo prceftare debebat, v (a. Paulus, omiifo apoftoli titulo, v. 1. pro eo, inquotuncftatuerat, v. 1.9. receptionem Onefimi tantum rogat.
VJ. Singvlaria. (1) Proponit jucundiffi- mum & exquifitiffimum dileclionis Chriftiance exemplum- (2) Oftendic, res etiam externas ab hominibus Chriftianis peragi folitas, dt> fide, ca- ritate, fubmiffione aliisque fanclis virtutibus, qui- bus interne ornatifunt, teftari debere, nequeexi- ftimandum efle, res ejusmodi externas nihil cum Chriftianifmocommercii habere. Documento eft, ad quam minutaPaulus fedemiferit, exigente
Z cantate,

332 ParsII. Sca.ll. Cap.1L Me mbr.XIV.
caritate, & quam fpirituali animo atque oratione res hujus etiam feculi tractaverit. (4) Docet, quod admirabilibusfaepeacprorfus infperatis viaruman- fraclibus Deus homines ad falutemdeducat; v. 10. quod Deus quandoque peccatis hominum ad converfionem illorum utatur; vid N.IV.quodde nemine defperandum fit, etiamfiadextremumne- quitiae gradum devenerit; quod regeneratio ex homineinutiliutilemreddat; v. n. quodcumpce- nitentibus manfveteagendum fit; v. 16.18.quod fer- vi, fi ad fidem religionemque Chriftianam accedant, non propterea liberi fiant, v. if, & quodnobisin- cumbat, fervos invitis dominis etiam Chriftianis non eripere, fed illos adigere.ut fuum expleant offi- cium. V.13.1+. Quaecumitafint, laudanda eft beni- gnitas divina, qUod ex totPaulinisepiftolis, qux perierunt, hanc tamen mole exiguam, & de re domeftica agentem, fuperftitem efle voluerit.
VII. Partitio. Continentur verf. XXV. 1. Exordium. v. 1-9.
a. Thema. v. 10-12.
3, Confirmatio. v. 12-21.
4. ConcluflO. V. 2 2-2 5".
VIII. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA. v.6.10-12-14. 16.
MEMBR VM XIV,
DE EPISTOLA AD HEBR/EOS.
I. Sedes sev Locvs in Ordine Libr. N.T.B. LVTHER VS in translatione fua germanica epiftolam ad Ebrseos omnibus canomcis Paali, Petri & Johannis epiftolispoftpofuit t In can. LIX.
conc.

de epiftola ad Hebrseos» 333
conc Laod. in can. XLV11. conc. Carth. III. & inco- dicibusgraecis eftinter epiftolasPauli decimaquar- W/fuerunt autem exemplaria, in quibus ordine decima fuit, locata ante epiftolam ad Tirnotheum, Ticum & Philemohem,tefte EPIPHANIQ ber. XLII. contra Marcionem.
II. Avctor. PAVLVS, ceuliquet (i)exlo- co fcriptionis, qui eft 'Jtalia. cXIU.24.coH A& XXVIII. (1) Ex mentione Timotbei fratris, c. XIII. 13, nam Timotheus individuus Pauli co- mes fuitj vid. Membr X. N. I. & a Paulo frater appellatur. Col. I. 1. 1 Thefl* III. 2. (^)Excon- venientiacum reliquisepiftolisPauli Nameandem deprehendimus loca V. T. myftice interpretandi rationem Sermo, utin reliquis Pauli epiftolis, eft implexus & involutus. Idem cft modus tra- clandi, theoreticis enim poftponit praciica , f incl- pit a myfterio falutis, & pergit ad exhortationes ad ftudium pietatis. Continet locutiones f.pbrafes Pauli cbaracleri/licas, c 1.2. coll. Eph. IIL 9. v.j. coll. Col. L 14-17. v. 4. coll Phil. II. 1?. c. II.2 colL Gal. III. 19. v. ij. coll. Col. L 20. c. III. i.colL?h\l III. 14.. cJIL 6. coll. Rom.V.2.c. V.14. coll 1 Cor. III. a. v. 14. coll. , Cor. II. 6. c. VII ig. coll.Gal IV.?. c. IX.15.colI.Rom III. 3if f c.X 1. coil. Ccl. II. 17. &c. Auclor «?«/o>«n<7/w teftern appeilat. c.XIII. 18. conf. Adt. XXIII. 1.2. 2 Cor I. i. 2, Hebraeo- rum preces implorat. c, XIII ig, 19. conf.Rom» XV. 10. Eph. VI 18. 19. Col IV. 3.1 Theff V. 2f.2ThefriII. r. Vmculorumtoleratorummem\ri\t. c. X. 34. conf. Eph. III. t. IV. t Col.IV. . 8.*Tim. II. 19. Spem facit adventus fui. c. Xlll. 19. 23. coll. Philem. v. 22. Phil. II. 21. Materia, de qua agit,eft Chriftus, fides in illum, & legisceremo- nialis abrogatio, quam Paulus prse omnibus aliis Z 2 craclat,

334 ParsII.Sea.il. Cap.i. MembrXIV.
tractat. Imo clauditur eundem in modum, utreli- quae epiftolae Pauli, nam finitur voto, c. XIII. 20. vi. & falutatione, v. 24. & additur v. 2?. iignacu- lum Paulo proprium. 2 TheM" III. 17. v. P. Il.Secr. II.C I Membr.lX.N.IV.p.32T.(4)Ex teflimonioPetri, quod legitur in epiftola ejus pofteriori c. III. if. (s) Ex confenfu Patrum, qui prioribus feculis vi- xerunt, nam adfcribunt hanc epiftolam Paulo ex feculo II. IVSTINVS, IREN&VS, CLEMENS Alex. exfeculolll. ORIGENES, CYPRIANVS, DIONYSIVS , & AVCTOR Canonvm Apo- stolicorvm , exfeculo IV. ARNOBIVS, LA- CTANTiVS, MARIVS VICTORINVS Afer, EVSEBtVS, ALEXANDER, PATRES Unc. Laod ATHANASIVS, CYRILLVS, HlLA- RIVS , LVCIFER , DIDYMVS , EPiPHA- NIVS, OPTATVS Milevitanus, EPHR/EM Syrus, BASLIVSM. GREGORIVS Nyflenus & Nazianzenus, AMPHILOCHIVS, GAV- DENTIVS, MACARIVS, AMBROSIVS, HIE- RONYMVS, PHILASTRIVS & CHROMA- TIVS, et ex feculoV. CYRILLVS Alexandri- nus, FAVSTINVS, RVFiNVS, AVGVSTl- NVS , CHRYSOSTOMVS, THEODORE- TVS, SEDVLIVS, PHOTI VS, PATRESCon- cilii Cartboginenfis JJl &c. vid. SPANHEMIVM de auBore cpifloLe ad Hebrws, &M1LLII Prokg, in N. T. p m 26. & N. T. ejus p. 6V2. Objicitur quidem, auctorem fe profiteri apoflolo- rum difcipulum, c. II. 3. dici vero poteft, quod Paulus per commumcationcm loquatur, refpeciu habito ad auditores & leclores, &hacloquendi ratione utitur v. t. & 3. c. X. 20". i Cor. X. 8. 9- ut & Jacobus c III. 9. autetiam concedi poteft, Paulum multa, quxadhifloriam Chrifti pertinent, ab aliis apoftolis accepiffe, conf. Acl. IX. 28. licet
ab

de epiftola ad Hebracos. 335
ab ipfo Chrifto immediate ad evangelium pradi- candum vocatus fueric. Gal. I. n. i £ Aliiputant, Pauium loqui non de doclrina accepta, fed confir- mataper miracula apoftolorum. Objicitur quoque dfferentia ftih, athaecnonevin- cit, Paulum non erte auclorem, namipfae epiftolce Pauli, quae exftant, non eddem fluunt ftilo, e. g. I. & II. ad Corinthios & epiftola ad Ephefios, & quis nefcit, unius ejusdemque hominis ftilum va- riis temporibus varium eife, quod cum ex aliis caufis, tum vero praecipue ex argumenti, quod traclatur, varietate accidere lblet? Hinc quoque iila, quam deprehendimus in Threnis &prophe- tiajeremiae, diverfitas. Immo objicitur, quod haec epiftola nomen Pauli ut reliquae, non pra?fi- xum habcat, atquamvisPaulus foleat nomenfuum praeponere,nufpiam tamen illud fignum epiftolarum fuarum facit, ficut claufulam iliam 2 TheiT III. 17.
II. AvctorITAs. Illa cftcanonica, nam(i)nul- lum huic epiftolae aucloritatis canonicae deeft argu- mentum (2) A Paulo fcripta eft vid. N. I. graeca ecclefia femper pro canonica agnita eft. vid. P II. N. IV. p.187-193.
In ecclefia quidem latina quidam aucloritatem cano- nicamhujusepiftolaein dubium vocarunt,(vid.EV- SEBIVM H.EL.IH.cIII.)&quidem propterftili fer- monisqiie differentiam , tefte HIE RONYMO cat.
fcript. ecclef. T I.Opp.p.m. 122. ocquiaputarunt, quod Novatianis faveat. c VI. X. 16.29.vid. P. II NIV.p.190. At aliamfententiam prifctceccle-
Ji<s Romanne inhaefiue, dubioferecaret, nam CLE- MENS Romanus, apoftolis coaevus, in epiftola ad Corinthios fententias quasdam ad verbum ex hac epiftola fumfit, tefte EVSEBIO H. E. L. III. c. XXVIII. & verfio hujusepiftokeexftatin verfione
Z 3 antiqua

336 ParsIL Sedlll. Cap.I. Membr. XIV.
antiqualtalicaflatina, fiautem de au&oritate can. illiusRomanaantiqua ecclefia dubitaffet, aut illam negaflet, iJli nullum locumin hac verfione conces- fiffet Conftat,Novatianos provocaffe ad Hebr. VI. 4-fqq.&X. 16 &cumPatreshisdicl:isfepremicre- diderunt,& haerefes quasdam fub umbra hujus epi- ftclae Jatere putarunt,a fententia prifcae ecclefiae dis- cefierunt, nodum quem non folvere potuerunt, fecantes. Quanquam autem in ecclelia latina de audloritate canonicahujus epiftolaedubitatumfue- rit, tamen feculoquinto publice pro canonica agnitaeft, nam Synodus Carthaginenfs III illam Paulo tribuit ,& inter canonicoslibrosretulit, cui Synodo AVGVSTINVS interfuit.
1B. LlNGVA AVTHENTICA SEV ORIGI-
nalis. Scripta eft a Paulo lingva non he- braica, fedgr<eca t nam (i) Loca V. T. in hac epi- ftola citantur nontam cxfotitibushebraicis, quam verjione LXX Interpretum, c. X. if. fqq. XI. 21. XII. 6. (i) Audor naminahebraica Melchifedech & Salem interpretatus efl , & transtulit in lingvam graecam. (q) Stilus fapit eloqucntiam gr&cam, nam elegantiflimis graecae lingvae formulis&paro- nomafiis abundat, paroncmafiae autem exalia lin- gvain aliam, quaminterpresadhibet,nuncprorfus non, nunc difficulter transferri imitando poffunt. (4) c. IX. 16.17. tale neclit argumentum, quod quidemexJignificatione%s Jta&qxiig, at nonexno- tione hebraici verbi rp"D fluit. vide quoque Ebt* X. f. Scripfit quidem Paulus ad Hebraeos, inter omnes autem conftat, lingvam graeeam illo tem- pore Judaeis notiflimam fuifle, & quis nefcit, Ja- cobum, Petrum & Johannem lingvanonhebraica fedgraeca-adEbraeos fcripfifle? Referuntquidem CLEMENS Alexandrinus apud Eufebium H. E.
L. VI.

de cpiftola ad Hebraeos. 337
L. VI. c. XIV. THEODORETVS prafaHone tommentarii in epiflolam ad Hebraos T.II. p. 179. Vzuhimebraice fcriplifle, atnullusillorumteftatur, textum ebraeum a fe vifum efle, & HIERONY- MVS prafatione inlV. Evangeliflas ad Damafnm, T. III. p. m.21. De novo, inquit, teflamentoloquor y quod gracum ejfe nondubium efi,excepto Mattbao. IV. Objectvm scriptionis. MifitPaulus hanc epiftolam ad ecclefiam, quae illo temporeex $udais c. I. 1, Jefu Cbriflo collecia fuit, c. III. r. IV. 3. X. 23-25". 31-39. XII. 12. 18-24. & quidem ex Judais inSyria, Ponto, Galatia, Cappadocia y Afia £f Bithynia degentibus, ceu patet ex 2 Petr. III. i\. coll. 1 Petr. I. 1. 2 Petr. III. r. Sunt, qui putant, quodPauIus adJudaeosHierofolymitanos hanc miferit epiftolam, obftat autem allegatum di- clum Petri, obftat quoque Ebr. VI. 10. il Nam inter omnes conftat, res illorum, qui Palaeftinam incoluerunt, adeo afHi<5tas fuifle, ut illi, qui extra hanc regionemdegerunt, necefie habuerint, ino- piam illorum fublevare. Ac~t. XI. 29. Gal. II. ro. Rom, XV. 2f. 26. Qiiod autem ad ftatum exter- tium & internum hujus ecclefiae attinet, ex ipfo epiftola patet, (1) quod graviflimis afflictionibus preifa fuerit, nam permittentibus Romanis praefi- dibus, Judaei converfos ceu apoftatas perfecuti funt, & bonis fuis fpoliarunt; c. X. 32-34. 36.X1II. 13. & (2) quod plurimi in animum induxerint, Chriftum deferendo, cultum Leviticum amplecli»- c. III. 6. V. 12. VI. 11. X. 23. 25 XII. u 12. XIII. 9. procul dubio, quia cultui Levitico a teneris ad- lveti fuerunt, ob fldem in Chriftum duriflima quaeque pafli funt, obfervantia cultus Levitici fe- verea Deo mandatafuit, Judaei increduli invicla pertinacia fidei in Jefum reftiterunt, StcultusLe- viticus adhuc Hierofolymis viguic.
Z 4 V. Lo-

338 ParsII. Sefl.II. Cap.I. Membr.XIV.
V. Locvs, Qvo scRiPTA est PZxarataeft a Paulo» cum Roma egreflus, in Italia commora- tus eft. c. XIII, 24« i%>
VI. Tempvs. Scripra eft a Paulo fojl vincula priora* nam non loquitur de vinculis, tanquam de re adhuc praefentt, fed de jam praeterita, c. X. 34. & cuilibet notum eft,quod vinculis pofterio- ribusnon folutusfuerit; fpemquoquefacitadven- tus fui; c. XIII. 2-. meminit 1. c Timothci, quiin vinculis pofterioribus neutiquam a latere Bauli fuit; & mentionem facit tabernaculi & cultus Le- vitici, tanquamtunc adhucfubfiftentis. VIII. 4.13. IX. z-f.i X. 11. XIII. 10.1'. Sane, fi Hierofolyma jam vaftata fuiflet, & exercitium cultus Levitici defiiflet, Paulus id non prceteriturus fuiflet, fiqui- dem toties deabrogationecultus Levitici perorat, c. VIII. 7, 13. IX. 10. X 1. 9. & fcopus ejus fuit, Judaeos adverfus relapfum ad cultum Leviticum praemunire. e. X. 38 29. XII. 3. XIII 9. 13. Qiiae cum ita fint, fcripta eft haec epiftolaannoaerae vul- garis LXIII. vid. Append. §. XLII.
VII. Occasio. Ea fuit (1) cognitamultorum ■ in cognitione & praxi chriftianifmi infirmitas.
c. V. 11. fqq.XII. ?.fqq. (2)QuorundamaChri- ftianifmo ad Judaifmum inclinatio & defeclio. c. III. 8. fqq. IV. 11. VI. 4. fqq. XII. 1. if. 16. (3) Vehementia affliclionum, quibus premeban- tur. c. X. 32-36. XIII. 13. (4) Propofitum Pauli illos invifendi. c. XIII. 19. 23.
VIII. Argvmentvm. Paulus demonftrar, Sefum Chriftum ejfi verum Deum , Mtffiampro- mtffumy per fummum pontificem totumquecultum Leviticum adumbratum, & propterea illum cultum abrogatum, & in Chriftum firmiter credendum

dc cpiftola ad Hebracos.
339
etfe, quibus evidis graviflime ad fidem bonaque opera adhortatur,
IX. Scopvs. Judffos acultuLevitiooavocatos, ad lapfum vero inclinantesadverfusrelapfumprai- munire, in doctrina de Chrifto ulterius confirmare, & ad praxin fidei Chrfftianae, fuftinendasquefor- titer affiicliones, efficaciffimis argumentis exci- tare.
X. Singvlaria. (i^Nusquam facerdotium Sc officiumChrifti tam copiofe exponitur & illuftratur quam in hac epiftola. (2) Eftcommentarius vo- cis Dei Patris ccelo delapfa?: hic eft filius meus, in quo acquiefco, hunc audite. Matth. III. 17. XVII. f. (3) Libri Levitici clavis eft, & facilli- mam tutiffimamque ad libros V. T. explicandos viam nobis commonftrat. (4.) Docet, quomodo ex V T. doclrinae Chriftianae probationemcontra Judaeos depromere debeamus.
XI. Partitio. Continentur capp. XIII.
1. Didafcalico-padevtica, qua in parte Paulus ex praerogativa Jefu Chriftiprae angelis, c. I. II. Mofe, c III-IV. 1-13 & Aarone, c. IV. 14-X. 1-1 8. neceffitatem fidei in Chriftum, obedien- tiae & confeffionis demonftrat. c. I-XII-fin.
2. Parxnetica de officiis Chriftianorum. c, XIII. Sive
a) Jefu Chrifti divina & humana natura, offi- ciumque mediatorium evincitur. c. I. II.
b) Fides in Jefum inculcatur. c. III. IV.
c) Leviticum cultum typum Jefu fuifTe, &per illum abrogatum effe, demonftratur. c.V-X. 1-18
d) Admonitio gravis ad fidem & bona opera additur. v. 19-XIII. 1-19.
Z f e) Con-

340 Pars II. Sedt. II. Cap. II.
(! —--,- , , ,
e) Conclufio adjicitur. v. 20-fin.
XII. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA.
c. 1.5.8-10.14. 11.3.9.11.14- ij. 17- ni. 12.13, iv. 2.3. u.
15. 16. V. 7. VI. 18. VII. zi. 25-17. VIII. 10.11. 12. ix.9. 14. 24. 26. X. 1. 19. 20. 22. 24-29. 31. 34-5<5. 38. XI. i. 3. <5. 24.17. XII. I. 2. 6. 10. u. 12-15. 22-24.18. *J>. XIII. 4-5). 13. 15-17. 20. 21.
XIII. LOCA DIFFICILIORA. C.I. 5. CcoII.Job. I. 6, XXXVIII. 70 II. 14. fcoll. Apoc. I. ig.) ij. i<S. IV. 12.13. V. 7. VI. 1. 2. 4-5. g. VII. 3. VIII. 11. IX. 11.14. i J. 16. 19.18. X. j; 26, &9. XI. 10. ij. i$. t$, 21.40; XII. 4. ii.-«coII. Jac.I.2.) 17. XIII. 10.13.
CAPVT II.
DE
EPISTOLIS CATHOLICIS.
I. IndexEpistolarvmCatholicarvm Dicuntur catholica epifiola JACOBI, I. & II. PE- 7.RI, I. II. tf itt ZOHANNIS, & epifiola $V- DJE.
II. Ordo. In conftit. Apoft. can. ultimo, <$? apud AVGVSTINVM L. defide & operibus c. XIV. T. IV. Opp. p.m. 68- epiftolae PETRI primum obtinentlocum, JOHANNE/Ealterum, epiftolaJACOBI tertium, & epiftola JVDiEulti- inum, qui ordo quoque in noftris codicibus ger- manicis apparet.InCAN. LIX.Conc.Laod Jacobi epi- fiola primoloco pofitaeft, in Can. autem XLVII. Conc.Carth. ultimoloco. In cod. gracis epiftola JACOBI antecedit PETRINAS, has excipiunt JOHANNE^E, & illas fequicur epiftola JVDiE. Hunc ordinem etiam habet HIERONYMVS ep. adPaulinum. T.III. Opp. p. m. 8.&ex EVSEBII

Membr. L dc epiftola Jacobi. 341
H. E. L. II cTxXnTSi Can. LIX. Conc. Laod. conftat, epiftolam J ACOBI jam ante Hieronymi aetatem primum tenuifle locum. Forfitan in hac difpolitione ratio dignitatis apoftolorum iftorum a Paulo definita: Gal, II, 9. habita eft.
MEMBRVM I.
DE EPISTOLA JACOBI.
I. Avctor. Exaratam effe hanc epiftolam a jfacobo, conftat ex c. I. 1. Habuerunt vero no- menjacobiduoexnumero apoftolorum, quorum alter fobannis» filii Zebedaei, alter Judx frater fuit. Matth X. 2. Luc. VI. 16. (qui ultimus locusin verfione B. Lutheri germanica itacorrigendus eft, ut legatur: elegit .Jefus jfudam, tfacobi fratrem, ceu patet ex v. 1 f. coll. Jud. v. 1.) Qui ex his frater Johannis fuit, ille natu major■, qui autem Judam habuit fratrem, natuminorfuk, &propte- reaillejacobus major, &hic Jacobus/w/ww dicitur Marc. XV. 40. Cum autcm Jacobus major anno XHI.poft adfcenfionem Jefu Chrii\\ t ]uiYuHerodis ca- pitetruncatus eft, v./lpp.§.VIII.non iJle, kdfacobus minor hanc fcripfit epiftolam, quam fententiam confirmant Patres illi, qui N. III. allegantur. De Jacobo autem fequentia obfervanda veniunt.
1. ) Significatio nominis.Nomenfacobus a radice DpJJ
derivatum, denotat fupplantatorem. conf. Gen, XXV. 26. XXVII. 36.
2. ) Profapia. Pater ejus fuit Alpbneus , Luc. VI.
1 <;■ Matth. X. 3. f. Klopa aut Cleophas, nam Al- pb<sus & KJopa eft unum atque idem nomen
hebrai-

34^ P;irs II. Seft.ll. Cap. II. Membr.I.
hebraicum, afjSnformatum; Syrusenimin- terpres AXtyaiov confhinter ^Ehft appellat, cum autem graecis pronunciatio gutturalis H difficilior lit, & proinde7<>n efferant velper k, e. g. noa per $«t<r«*, 2 Par. XXX. 1. vel ct adjecla terrhinatione 0? fibi ufitatifiima, e. g. "Un per Ayyouoq, Hagg. 1.1 illum, quem Syrus interpres dixit "^n, appellarunt & ct\(pcciov , & kXuttolv 1. kXso7tclv. Matrem au- tem habuit Mariam, mjterteram Jefu Chrifti, f. fororem B. Virginis Mari<e, Joh. XIX. i& coll. Marc. XV. 40. 47. XVI. 1. Matth. XVII. ■)6. cuifententiae quoque HIERONYMVSc^- talogo fcriptorum ecclejiaft. T. 1. Opp.p m. 170. favet, & fratresejus fuerunt Jofes, jfuda, qui etiam Tbaddaeus & Lebbxus vocatur, & Simon Zelotes, f. Canoeus aut Cannites, Marc. VI. 3. Matth. XIII. ff. coll. Matth XXVII. <;6. Marc. XV. 40. Matth. X. 3. 4. coll. Luc. VI. if. 16. Quia autem Jacobus propinqua confangvinita- tis cognatione Jefu Chnfto junclus fuit, more non tantum $ud<eisufmto, Gen. XIII. 8-XIV. 14. XXIX. if. fed etiam Gracis & Romanis noto, frater Jefu Cbrifli appellatur. Matth. XIII. ^. Marc. VI. 3. Gal.I. 19. Papias & Hegejippus, quae de Jacobo dicla funt, confir- mant.
3. ) Vocatio ad Apoftolatum. Illa legitur Luc, VI.
n- if-
4. ) Mors. JOSEPHVS Antiqv. Jud. L. XX. c.
VIII. p. 697-699. refert, quod Nero poft obi- tum Fefti Albinumin Judaeammiferit, &quod Pontifex fummus Ananus > ante adventum Albini, arrepta occafione avctpx.icti; concilium
con-

de epiftola Jacobi.
343
congregaverit, & jacobum, fratrem Jefu lnpi- dari juflerit. Quum autem adventus Albmi in annum sene vulgaris LXII incidat, vid EV- SEBIVM in Cbron. p. 161 & TabulamnoJIram chronologicam p. 219. ex didis patet, quodillo tempore Jacobus vivis ereptus iit, 6c hoc fuo calculo approbat HIERONYMVS, nam cata- logu fcriptorum ecclejiafticorum T. I. Opp. p m. i7r. Jacobus , inquit, XXX. annos Hierofoly' mis ecclejiam rexit r & idem refert EVSE- BlVS in Cbron. p. m. 1 % g. & 1 (,o. f.) Singularia (1) Praefuit ecclefix Hierofolymi- - tance ceu circumcifionis minifter, Gal. II. 19. coll. Acl XXI. 1 §. fqq. & concilio Hierojblymi- tano, habito anno aera; vulgaris XLVII. vide Append.§. XXVIII. Nam ceu praefes conciiii pofthabitos aliorumfermones, fententiamque a Petro diclam, poftremo omnium conclufivum, quod ajunt, fufFragium atque judicium tulit, non fine manifeftis aucloritatis , plus quamprivati cujusdam, indiciis. Acl. XV. 13, 19. (2) Magnae fuit inter apoftolos audtorita- tis. Gal. II. 9. coll. Act. XV. 13.19. (3) JO~ SEPHVS de excidio Hierofolymitano agens, teftibusEVSEBIOH.E.L.II. c.XXIII.HlERO- NYMO catalogo fcriptorum ecclefiajlicorum T. I. Opp. p. i~o.lkL,.\.cox\tra.fovianumT. I. p i^.tkauclore Cbron.Akx. p.m.fSf Hnec omnia f mqnk,contigerunt $ud<eispropter Jacobum Ju- Jlutn, fratrem fe/u, quidicitur Cbriftus^ quicum ejfet omnium conjenfujuftijjimus, nihilominus a jjudteis necatus fmt. Haec autem verba in Opp. Jofephi reperire non potui.(4.) Stilo utitur claro, pedpicuo & gravi. II. INSCRIPTIO. lanafioS) Qsov K&j KVfiov Iqrov
Xpseu dovhos, k. 7. Omifit iraque nomen
apo-

344 P ars & Se&. II. Cap. II. Membr. I.
apoftoli, fine dubio, quia apoftolicum ejus munus omnibus notum fuit, & vocat fe fervum Jefu Chrifti , quia adevangeliipradicationemaChrifto vocatus, &in hac omnem fidelitatem, diligentiam atque conftantiam prseftiterat. Phrafis delumta eft a familiis magnatum in oriente, qui cum ipfi curamadminiftrandaefamiliaefuajfufcipere nollent, in eam rem utebantur opera fervorum primaria: notae. Gen- XXIV. 2. Quod autem hic titulus & omiffioapoftolici muneris nihil apoftolatui ejus deroget, patet ex Phil. 1.1. & 1 Thefl. I. j.
III. Avctoritas. Audoritatem hujus epi- ftolae efle canonicam, conftat exconfiderationeau- cloris & epiftolae ipfius, exfutilitateobjeclionum, & ex teftimoniis illorum Patrum, qui feculis prio- ribus vixerunt, nam audloritatem canonicam hujus epiftolae agnofcunt exfeculoII.CLEMENSAIexan- drinus, exfeculoIII. TERTVLLIANVS, ORI- GENES, CYPRIANVS, DIONYSIVS Alex. & Avctor canonum apoftolicorum ex feculo IV. ATHANASIVS, ANTONIVS, CYRILLVS Hierofolymitanus , HILARIVS , DIDYMVS, THEOPHILVS, DIONYSIVS Areopagita,EPI- PHANIVS, EPHR/EM, BASILIVS M. GRE- GORIVS Nazianzenus, MACARIVS, AMBRO- SIVS, HIERONYMVS, PHILASTRIVS &Patr. Conc.Laod. &exfeculoV. CHRYSOSTOMVS, RVFINVS, ISIDORVS Pelufiota, CYRILLVS Alex. &PatresConc.Carth III. &MiLEViTANi.vid. LEONH.TW ELSII examen crit.N T. apud WOL- FIVM in curis pbilol.Q?crit Tcm.ult p. 3.fqq.& MILLUprol.inN.Tp m z4.b&V.T,p m.<59i.&59z. Qiiod quidam auftoritatem canonicam hujus epi- ftolaeindubiumvocaverint, & quidem, quodnon multi ex veteribus mentionemejusfaciant, liquet ex EVSEBII H, E. L. II. c. XXIII. IV.

de epiftola Jacobh 345
IV. Ec C LESIA, AD QVAM A JACOBO MISS A.
Scripfit Jacobus in ufum Judneorum difperforum verfus Orientem & occidcnte?n, mier Parthos, Me- dps, Elamkas,«.r.A. Jac.I. i.coll. AclII 5.9. io.ii. 1 Petr. 1.1. & quidem ad Cbri(ium converforum. Jac. I. 2. 3. 4. 18. Syrus itaque interpres recte addit: inter gentes Jparfi. conf. Devc. XXX. 4. Neh. I. 9.
V. Locvs, Qvo scripta est. Illepro- babiliter eft Hierofoiyma. vid N. I. n. 4.
VI. Tempvs. Laretnos, quo temporeharcopi- ftolaajacobo exaratafit, forfitan vero Jacobusillam fcripfit paulo ante mortem fuam, anno serae vuiga- risLX.f. LXI. Nam non agic de mortejefu Chnfti & de juftificatione, procul dubio, quia ha?c do- cTrina illo tempore jam recepta, immo inabufum f peccati licentiam verfa fuit, conf. c. V. 3. 8. 9. quse verba fine dubioinftans excidiumHierofoly- mitanum refpiciunc.
VII. Occasio. Hanc dedit flatus ^wlmorum, quorum multi (1) in fide fub tyrannide Neronis, c. II.6.7.I.2.12. V. 10 tepefeebanc; c. IV.4. (2) cupiditatibus indulgebant; c. IV. 1. 3. (3) furore fe abripi patiebantur; c III. 14. IV. 2. (4)Deum caulam tentationis ad defeftionem conftituebanc; C. I. 13-17. (O U£e<ru7roAi)\^iav exercebant; c. II.
I. fqq. (6) fide, ceupeccatioperculoabutebanrur, f fidem quidem jadabant, at verosfruclus fidei non edebant; c. II. 14. fqq. (7) lingva: frena laxa- banc, c, I. 26. III. r. fqq. fuperbiae dediti erant, c. IV. 6. 7. >o. 1 6. & inique de aliis judicabant; v.
II. it. (8) per coelum, terram &c. jurabant. c V. 1?.. Quas mala inde provenerunt, quod putave- nnt, per/va/ionem vanamejfeveramfidem, &Iiber-
tatem
\ :
\

346 PaisII. Sedf. II. Cap. I. Membr.II.
tatem Cbriflianam ad ohfervantiam legis extende- rint, ac in Ikentiam carnis converterint.
VIII. Argvmentvm. Vicle Pr.rtitionem.
IX. Scopvs. Judseos ad Chrifkim converfos ad vitae vero fecuritatem & evangelii abufumpro- lapfos, variis tnonitis de vita lancta inftruere, vivam &efficacem fideiindolemurgere, &afflictos confolari.
X. Singvlaria. (i) Non agit defide, qua juftificamurcoram tribunalidivino, f qusehomini confert remiflionem peccatorum, fed fru&ushu- jus fidei urget. (2) Primo intuitu epiftolisPauli- nis adverfari videtur, optime autem concordanr, fi dicta Pauli & Jacobi pro diverfo fcopo dijudi- cantur, nam Paulus agit cum iliis, qui ex legis operibus juftitiam & falutem confequi ftudebant, Jacobus vero cum iilis, qui fide imaginariafervari cupiebant, f qui fidem mere hiftorioam pro vera &falvifica venditabant. Quiitaque per bonaopera remillionem peccatorum & vitamaeternam confe- qui ftudet, a Paulo rcprehenditur&inftituitur, & qui putat, fidem fme bonis operibus fubflftere pofTe, a Jacobo redarguitur & eruditur. (3) Ap- prime apta & conveniens eft ad itatum plurimo- rum , qui Evangelici dicuntur, fiquidem illis fimi- les funt, quibuscum Jacobus agit.
XI. Partitio. Jacobusin hac cpiftola, qua: conftat capp V.
i, Adhortatur ad patientiam, v. 1-4. ad preces fiducialiter fundendas, v. s-8- ad animum fub- mifliim, v. 9-n. ad conftantiam in patientia, v. 12. ad deponendam falfam illam opinionem, Deum homines tentare ad mala patranda, v. 13-18. ad vitandam iraro, v. 19-11. ad verbum

de epiftola Jacobi. 347
— 1 -- 1 V 1 -'
rite audiendum & accipiendum, v. 17-25". & ad frenum lingvse injiciendum. v. 26. 27.
2. ) Reprehendit sr^&ff-aa-oAjjv^av, c. II. 1-13. er-
rorem de fide bonis operibus deftituta, v. r^- 26. ambitionem illorum, qui munus docloris anhelarunt,&lingva peccantes,c.III. i-i2.con- tentiofos & rixoios, v 13-1 §. voluptatibus in- dulgentes, & tyiAovc tov noer/xov, c. IV. i-f.fu- perbos, v. 6-17. & diviciis fretos. c. V» 1-6.
3. ) Confolatur Judajos rideles afHiclos. v. 7-11.
4. ) Dehortatur a jurejurando ilJicito, v. 12. in-
ftruit adverfa fortuna confli&antes & segrotos, v.i 3-1 f. & excitat fingulos ad conferfionem pec- catorum, ad preces pro fe invicem fundendas, v. 16-18. & ad convertendos errore Japfosf apo- ftatas. v. 19. 20.
XII. LOCA NOTATV PR£ClPVE DIGNA. C. I. 2. 3. 5-7. 12-ij. 17-22. a(5. II. g. 10. i}. 15-17.19. in. u 2. ij. 11$. 17. IV. 2-4. <S-$>. ij. 17. V. 4. 7, iz. 13.15. 16. ao.
XIII. LOCA DIFFICILIORA. C. I. io,-, ? . II.,. f qq . (coll. Roiii, XIII. 70 13- i+- 2'. M- 2j. III. 6. g. 9 . £0 . IV. 3. (.coll. Matth. VH. 8.) 5' V. 3. »4- ™-
MEMBKVM II.
DE EPISTOLA I. PETRI.
I. AvcTOR» Ille eft PETRVS, c.I.I. dequofc- quentia obfervanda veniunt. 1.) Nomen. Ex circumcifione appellatus eft SI- MON, quod audientem f obedientem fignifi- ficat; a Chrifto vero vocatus eft fyriace CE- PHAS, quod eftgraece iu7fo?, Joh. 1.4 i. Marc. III. 16, petramque denotat. Matth. XVI. 18-
A a 2. Pro-

348 Pars II. Seft.II. Cap. II. Membr.II.
2. ) Profapia. Patrem habuit Jonam^ Judseumiri
oppido Galiisece, Betbfaida,&. fratrem Andre- am. Joh. 1.41-45". Quia autemnatusfuitpatre Jona, appellatur Bar Jona, Matth.XVI.iy.i.e. filius 'fomc. Joh. I. 43. Verofimile autem eft, fyriace poni pro K-RT fecundumconfve- tudinem Syrorum, gutturales e medioeliden- tium, atque adeo per fyncopen poni \m& pro luavvx, unde & in codicequodam Mfc. Joh. I. 43. luuwa legitur.
3. ) Vit&genus. In juventute pifcibus capiendis
inmariGalilteae vicfum qucefivit. Matth. IV. 18.
4. ) Convtrfo & vocatio ad apoflolatum. Iila de-
fcribitur Matth. IV. (8-20.Luc. V. 1-10. &ha:c Jegitur Luc. VI. 13. 14.
5. ) Mors. ORIGENES tefte EVSEBiO H. E.
L. III. c. I & HIERONYMVS catalogo fcri- ptorwn ecclejiaflicorum T. I. Opp. p. m. 169. referunt: Petrum Roma?, capite ad terram verfo, cruci afhxum elle; & EVSEBIVS in Cbronico p. m. 162. perhibets illud accidifle anno XIV. imperii Neronis. tf.) Smgularia. (1) Uxorem habuifle, liquet ex Matth. VIII. 14. fqq. Luc. IV. 38. fqq. 1 Cor. IX. f. (2) In catalogo apoftolorum primum cenetlocum, Matth. X. 1. 2. Luc. VI. 13. 14. At\ I. 13. finedubio, quia aetate reliquos anteivit. (3) Oculatus fuit tefiis transfigura- cionis»Matth.XVII. i,fqq.lu<5he,Matth. XXVI. 37. relurreclionis, Joh. XX. 2. fqq. & adfcen- fionis Jefu Chrifti. Acf. I. 2. 9-13. (4) Ante lapfum f. abnegationem Jefu Chrifti, ingenii ferventioris fuit, & impetu naturali faepiffime fe abripi palfus eft, poft illum vero quam ma- xime fubacfum & tranquillum eum deprehen-
dimus.

de epiftoln I, Petru
349
dimus. (5) Nullus apoftolorum tam crebro bu- mam' aliquid pailus eft, ac Petrus, &. nullius quoque errores & lapfus tam frequenter infa- cra fcriptura notantur; vid. Matth, XIV. ^r. XVI. 22, 23. XIX. 27. Joh. XIII. 8. Matth. XXVI. 33. 34. 3^. 40. f t. f2j 69.fqq.Joh.XX. 2-9. Gal II. 11. fqq quod fine dubio eum in finem faclum, ne ei nimium tribueretur, id quod pofterioribus fecuiis futurum efle, Deus prsevidit. (?) APaulo Gal. II, 9. columnaeccle- Jia appeliatur, conf. P. II. Membr. IV. N. III. & Judeeorum prrefertim apoftolus aChrifto con- ftitutus fuit. Gal. II. 7. (6) Primam poftefFu- fionem Spiritus Sancli concionem habuit, Act. II. 14. fqq. & primus gentiiibus evangeiium pnedicavit. A61. X. U fqq. (7) Veteres refe- runt, quod iri Pofito, Galatia, Byrbinia, Cap- padocia & Ajia Judseis difperfis evangelium praedicaverit. vid. HiERONYMI catalogum Jiriptorum ecclejiafticorum T. I. Opp. p.m. 169.
(8) Stilo utitur gravi, venerabili ,Jublimi,per- Jpicuo , copiofb,Jlorido, btando, &f cohtcrentear-
clifjimo trvva,<peiei4 nexu, qui diverfas res, f di- verfarum rerum momenta pro cognatione fua ita copulat, ut periodi vix diitingvi poffint.
(9) Habet eam confvetudinem, ut dich V. T. ad dogmata fua fcite applicet, ne quis putet, novi aliquid a fe dici.
II. ECCLESIA, AD QJVAM aPETROmiSSA.
Scripfit Petrushancepiftolam in ufum ffud&orum, non in patria babitantium , fed per Pontum, Gala- tiam, Cappadociam, Ajiam & Bythiniam difperfo- rum, c. I. 1. & ad Chriftwn converfcrum; c. I. 3. fqq. 21. 23. II. 4-10. &c. quibus quoque evange- lium prajdicaverac, 2 Petr. L iuj 3. III. i. Sunt, Aa 2 qui

350 Pars II. Se&. II. Cap. II. Membr.II.
qui putant, quod Petrus non tantum ad Judaeos, fcd & ad gentiles converfos hanc miferit epifto- lam, provocantes praecipue ad i Petr. IV. 3. Ac confer 1 Joh. V. 21, Eph. V. f, Col. III. f. & 1 & 2 Maec. Nam exillis libris faciJe colligitur, Judaeos multos, ut regibus gratificarentur, & periculavi- tarent, idololatriafepolluiire. Conf.quoque t Th. II. is. ubi Paulus ea refpicit, quae a Judaeis ante multa fecula patrata funt.
III. Locvs scriptionis. ExarataeftaPetro Pabylonec.V. ..a.HIERON YMVS T.V. Opp. p.itf. aliique tefte EVSEBIO H.E. LII. c. XV. Babylonem hancimproprie fumferunt, &ftatuerunt, perillam Romam intelligendam efle, quorum fententiam Pontifkii fequuntur, ut inde evincant, Petrum fuifle Roma:. Quum autem nulla adfit ratio, quae nos cogat, propriam deferere fignificatio- nem, & in myfticum defcendere fenfum, ac fcri- ptoribus nonin moribus pofitum fit, ficro quodam nomine in fineepiftolae, patriam falutantium indi- care, non poftumus, quinhancrejiciamusfenten- tiam. Qucenam autem Babyion intelligenda eft, Cbaldaica anMgyptiaca, cujusmentionemPTO- LOM/EVS L. IV. c. V. p m. f3 . STRABO L. XVII. p. m. [ 160. & JOSEPHVS Antiqv. JucU L. II. c. V.p. 6r- injiciunt? Probabiliter tuyailla, fed bdeci nam chaldaica Babylon illo tempore va- ftata fuit, tefte STRABONE, qui L XVI. p. 1073. itrbis, inquit, partem Perfk diruerunt, partem tempus confumjit) & Macedonum negligentia, pr£- fertim ubi Seleucus Nicanor Seleitciam ad Tigrim condidit.
VI. Tempvs. Probabiliter fcripta eft poft priorem romanam captivitatem Pauli, cujus finis incidit in annum serse vulgaris LXIII. vid.
Append.

de epiftola t. Petri. 351
Append. §. XLII. Narn meminit Silvani & Marci;
1 Petr. V. 12. 13. Silvanus vero, qui & Silas in Actisaudic, zCor.I. 19.coll.A6l.XVIU. f.anteiiUm captivitatem perpetuus Pauli fuit comcs, conf, A& XV-XVIII. & Marcm in illa Paulo adharlic. Philem. v. 24. Col. IV. 10. Forfitan itaque haec epiftola fcripta eft anno aerse vulgaris LXIV. five LXV.
V. Occasio. Impulit Petrum ad fcribendum (1) officium illud fpeciale, quod Chriftus ipfi de- mandavit, & cujus fk mentio Gal. II. 7. (2) Sta- tus Judasorum affliclus. c. L 6. 7. IV. i%, 13. 19. V. 9. (3) Corruptio do6trinae apoftolicx de fide, quafi ea vera efTe poffic, quamvis deftituatur vera piecate,f ftudio fanclitatis. r Petr. II. 16. 2 Petr. X. 9. II. fqq. (4) Adventus & difceiTus Silvani. 1 Petr, V. 12.
VI. Argvmentvm. Petrushortaturfideles, ut in vera agnitione & fideChrifti pro nobis paffi,
f)erfeverent & crefcanc, afflictiones patienter to- erent, & bonis operibus finguli in fuo ftatu ftu- deanc.
VII. S c o P v s. Judaros in Jefum credentes in fide confirmare, ad dignum gratiae ufum excitare x & afflictos confolari.
VIII. Singvlaria. (i)Confolationis acamo- ris teftificationis pleniffima eft. (2) Teftatur de efficaci Spiritus fancli operatione, qua cor Petri tanta lenitate, manfvetudine, comitateaccommi- feratione replevit. (3) Oftendit, quomodo apo- ftoli fuorum mentes divino folatio erexerint, ita nimirum, ut easdem ad cceptum Chriftianifmi curfum impigre perfequendum fimul adhortati lint. c. IV. 19. &c.
Aa 3 IX.Par-

352 ParsII. Secl.II. Cap. II. Mcrabv. III.
IX. Partitio. Continet did;ilcaiica, psedev- tica, & paracletica inter fe mixta, & prsemiiTo voto & faluratione c. I 1.2.
1. ) Oftenditur, prreftantiflimam eflegratiam, quae
nobis in Chrifto obtigit, addita fimul pcedia. c I.
2. ) Commendattir incrcmentum in Chriftianifmo
generaliter & fpecialiter. c. II. III.
3. ) inculcatur tolerantia adverforum. c. IV.
4.) Exhibentur monita fpecklia ratione paftorum,
leniorum & juniorum e. V. 1-6.
5. ) Adjicitur gravis admonitio, votura &falutatio.
v. 7-fin.
X. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA,
C. 1,3-9. '3-2-3. H. %. 3. -5- 6. 9. 11-13. 18. ai-25. IIL 1-5. 7. 9. 16. %i. IVi 3-5.13-16. V. a-j.7-5.'.
XI. LOCA DIFFICI.LIOR A. C. t 6. II. g. 13. Ccoll. Rom. XIII. a.) 17. (colL ?i. XV. 4.) III. ij. 18-zo. IV. 1. <5. 7. 8.17.
MEMBR VM m
DE EPISTOLA II. PETRI.
I. Avctor. SIMONPETRVS;c.Ii. 16-18. III. 1. 2. & huic fententioe adftipulantur AMPHl- LOCHIVS, GREGORIVS Nazianzenus , RV- FINVS, aliique.
II Avctoritas. Quodhatcepiftola canonica polleataudloritate, indubium vocarinequit Nam aPetro, apoftolo JefuChrifti, fcripta, & libris - propheticis & apoftohcis analoga eft, nullaque
fufficiens dubitandi ratio reddi poteft. Syri hanc epiftolam olim rejecerunt, 6V propterea
in

de epiftola II. Petri.
353
in primis editionibus fyriaca: verfionis non repe- ritur, & in eadem funt fententia Syri moderni, quamvis privatim hanc epiftolam legant. Non autem Syri tantum, fed & alii auctoritatem cano- nicam hujus epiftolae in dubium vocarunt, vid. EVSEBIl H. E. L. III. c. III. & quidem ob ftili cum priori diflbnantiam, tefte HIERONYMO in catalogo fcriptorum ecclejiaflicorntn T. I p. 169. longe plures vero iljam agnoverunt. Nam hanc epiftolam tanquam genuinam in canonemrecepe- runt ex feculo II. CLEMENS Alexandrinus ex feculo ISI. ORIGENES, & ANONYMVS, qui Canones Ai>ostol;cos compofuit, ex feculo IV. ATHANASIVS, CYRILLVS Werojbiymuanus, HILARIVS , EPIPHANIVS , GREGORIVS Nazianzcnus, AMPHILOCHIVS, MACARIVS, AMBR.OSIVS, HIERONYMVS, PHILASTRI- VS, & PATRES Concilii Laodiceni , & ex fe- culo-V.CYRILLVS Alexandnmu, AVGVSTI- NVS, RVFINVS, PATKES Concilti Car- thaginensis III. v. MILLII prvleg. in N. T. p.m.2, f.b. ckN.T.pyig.tf TWELSIIexamen critimm N.\T. apudWOLFIVMincurisT om.ult.p.ira* Forfkan non. ftatim de auctore hujus epiftolse conftitit, quapropter de ejus aucloritate canonicaa quibus- dam dubitatum eft, & quidem ad aetatem Hiero- nymi usque, nam poft iiram in ecclefia grceca &. latinaab omnibus pro canonica habita eft.
III. Ecclesia, ad qvam a PETROmissa. Eft eadem, ad quam prior data eft c, III. 1. col!. 1 Pecr. I. 1,
IV. Locvs, qvo sckifta est. Forfitan a Petro eodem loco, quo prior, exarata eft* ni-
mirum Babylone.
Aa 4
V. Tem-

354 ParsH. Se&II. Cap.II, Mernbr.III.
V. Tempvs. Scripta eft paulo ante mortera Petri, c. L i4.&quumillam,'fiantiquitati credere licet, anno aerae vulgarisLXVIH. fubierit, exarata eft haec epiftoia anno zerae vulgaris LX VI, f. LX VII.
VI. Stilvs. Is eft diverfus a ftilo in epiftola priori adhibito, quod etiam ab HIERONYMO afleritur in epiftola ad Hedibiam T. III. Qpp, p. m. 102. differentia autem neutiquam tanta eft, ut alii auclori fit adfcribenda haec epiftola, nam in utraque deprehenditur artificiofa brevitas cum Tumma majeftate conjunda. Procul dubio diffe- rentia materia», quam in hac &illaepiftolatraclat, ftilum diverfum reddidit.
VII. Occasio. (i) Mors Petri inftans. c. I. 14, if, (2) Defiderium Petri, ut fideles in fide permanerent & crefcerent. c I. »2, 13. III. 1. 18. (3) Periculum Judaeis fidelibus zpfevdoprophetarum & emptetiavum corruptelis imminens, quibusjam tum ecclefia preila fuit, & quorum plures venturi erant. c. II. 1. fqq. III. 3. fqq. (4) Defiderium Petri, confenfum fuum cumPaulo, dequoquidam dubitarunt, teftificandi. 2 Petr.III. 15.C0IL Gal.II.
14. I COF. II. IZ.
VIII. Argvmentvm. Vide Partitionem,
IX» Scopvs, Judstos fideles adhortari, ut in fide & virtutibus Chriftianis crefcant, & a falfis prophetis, deriforibus, & hominibus profanisfe- dulo fibi caveant.
X. Singvlaria, (1) Gygnea eft Petrican- tio, ardorem fpiritus, Chrifti amorem & pietatis zelum fvaviffime fpirans. (1) Convenitquodam-. modo cum epiftola pofteriori ad Timotheum, (3) Univerfam vitse Deo probata» rationem & or-
dinem

Membr. IV. de epiftola I. Johannis. 355
dinem tam perfpicue depingit, ut ad tutam&cer- tam animae aedificationem vix quicquam clarius atque utilius omnibus &; fingulis commendari poffit.
XI. Partitio. Continetur capp.III.praemiflb exordio
1.) Exhortatio ad conftantiam & profedum in fide & ftudio pietatis. c. I.
i.) Prophetia de falfis docTioribus, c. II. & irrifo- ribus adventus Domini, quos reprehendit, ad- dita pia admonitione & voto. c. III.
XII. LOCA N OTATV PR^ECIPVE DIGNA. C. I, 3.11.19-ir. II. 1. 4. 9.10.13,19. ai. III. 9. u-13.18.
XIII. LOCA DIFFICILIORA, C. I. i8. (coll. Matth. XVII. 5.) II. j. 11.19. IH, 5-10,. 13.
MFMBKVM IV.
DE EPISTOLA I, JOHANNIS.
I. AvCTOR. Ouod hstc epiftola a Johanne evangelifta & apoftolo exarata fit, liquetexftili cum reliquisfcriptisjohannisconvenientiafumma, & ex teftimonio veterum. Nam EVSEBIVS H. E. L. III. c. XXIV. hiter Johannisfcripta, inquit, prior epiftola a recentioribus & antiquis omnibus citra controverjiam admittitur; & CHRYSO* STOMVS apud COTELERIVM T.JU. monum. ecclejtaft.grfic. p. 148. teftatur, omnesunavocepro- fiteri, hanc epiftolam Johannis ejje. Infcriptionem autem nominis fuiomifit, morefibifolemni, fiqui- dem de fe ipfo vix uspiam, nifi per circumlocu- tionem loquitur.
Aa f II. Ec-

356 Parsfl. Se&II. Cap. II. Membr.IV.
II. ECCLESIA, AD QVAM A JoHANNE MIS-
sa. Scripfit Johannes in ufurn omnium Cbri- ftianorum, & praecipue Orientalium, ad Chriftum convcrjbrum. c. II. 7.
III. Locvs sc riptionis. ProbabiliteraJo- hanne exarata eft Epbefi, fiquidem ibi praecipue commoratus efle legitur. vid. p. 267.
IV. Tempvs. Illud eft ignotum. Quidam fcriptam efTe putant ante excidium Hierololymi- tanum, alii anno Chrifti XCI. XCII. & reliqui A» C. XCVIII. f. XCIX. Prohabiliter hxc epiftola a Johanne exarata eft fubfinemfeculiprimi, nam iUp tcmpore, quo fcripfit, haereticorum turbce in ecclefia jam invaluerant, inprimis eorum,, qui Chrifti divinam naturam negarunt.
V. Stilvs. Confcripta eft ftilo piro, claro, mellifluo, f. melle dulciore, fimul tamen gravi, & non xMofidminante, c. I. 6. 10. II. 4. % 11, III. if. pfonsque fingulari. Nam Johannes (r) dele- clatur multis copulativis, vid. 1 Joh. III. 22-24. in quibus tribus verfibus hsH fepties Iegitur, repeti- twmbus, c. I. g. 10 II. 13.14. III. 23. periphrafibus, c 1.1-3.II. 11. explicationibus , c. I. r.2. & antitbe-
Jibus. e. K C. 7. II. 9. 10. (2) Subindeloquitur<7j£- firmativc & negative. c. I. f. 6. (3) Totus eft in demonjtratione , quem in fmem fubinde certaadhi- bet eriteria, e quibus^o Kgtvopevov conftare ac co- gnofci poftit, ac faepius verbo cognofcendi & di- judicandi cum pronomine demonftrativo ev ^slu utitur. c.II. i. III. 19. 24. (1) Conditionalem vo- cem Ji,&Ji non, crebro ufurpat, c I.6-10. &qui- dem non femper conditionalucr, fed quandoque etiam rationaliter. c. II. if. 19. 29. (f) Habet
qujcdam

de epiftoJa I. Johannis. 357
quaedam vocabulatfpbrafesJibiproprias , aucqui- bus prae aliis multum utitur; de Chrifioejusquedi- vina natura agens, adhibetvocem % Aoya ffiatum peccati exprimit per tenebras, mundum, mendacium ; &c. & fiatum gratice, indicat per lucem , fpiritum, veritatcm, exDeoeJe, Denm cognofcere. &c. (6) Ff- fetlum quandoque pro caufa ponit. c. V. 3. 4. (7) In compellationibus eft blandus, acpaternum prodit affedum. c, II. 12. 18. 28. IV. 1.
VI. Methodvs Tractationis, Utitur Johannes methodo aphoriftica, ita ut ponantur fententiae primariae, eaeque pleniusdeclarenturac illuftrentur, &feretali, qualis folicitorum patrum enefolet, cum dilecliffimos filiolos informant & corrigunt, nam primariadocumenta pietatis veluti brevibus fummis f aphorifmis comprehenfa, pro- ponit,'& quse maxime neceffaria opinatur, faepius inftillat.
VII. Occasio. Hanc dederunt (1) doelrinae purioris cfe officio & perfona Jefu Chrifti tentatae corruptelae.c.II. ig. (2) DocfrinieverasprEecipue de fatisfaclione, juftificatione & remiffionepecca- torum abufus. c.I. 6.II. 3.4. fqq. Primo tempore, quo apoftoli praedicarunt, exponebantur difpu- tationes de lege, cum autem hac ratione curfus evangelii non poflet impediri, diabolus epicure- ifmum excitavit, quae fcena femperluditur. (3)Af- flicfiones piorum. c. III. 13.
VIIL Argvmentvm, Exponit Johannes fa- lutarem doclrinam de Deo&deperfona, officioac beneficiisJefuChrjfti, explicatnoftrumergaDeum, Chriftum & homines officium, &traditnotasexi- mias verorum Dei filiorum & Antichrifti.
IX. Sco-

358 ParsIL Se&II. Cap.II. Membr.IV.
IX. Scopvs. Corruptelas doctrinae purioris de officio & perfona Chrifti retundere, turpemevan- gelii abufum reprehendere, fruclus fidei, &Chri- ftianifmi praxin in caritatis officiis urgere, & hac ratione fidei puritatem ccvitae fanctimoniam con- jungere ac commendare, piosque affliclos confo- Jari, eosdemque adverfus deceptionem Antichri- fti munire.
X. Singvlaria. Eft brevis quacdam Chri- ftianae doclxinae epitome, & evangelii a Johanne fcripti fuccinctum enchiridion. (2) Epiftolahaec evangelio Johannis, 6V evangelium huic epiftolae multis in locis plurimum fuppeditat iucis, namin evangelio fidem urget, in hac autem epiftola oc- currit illis, qui fidem jaclantfine operibus, ac do- cet, opera nondeficere, fifides vera adfit, & fide- ficiant, fidemnon efle veram, fed falfam. (3) Optime conferri poteft cum Proverbiis Salomonis. (4) Varia tradit criteria Deum vere cognofcentium, gratiam f. remifiionem peccatorum confecuto- rum, filiorum Dei & haeredum vitae asternae, & propterea aptiffirnaeftadexplorationem fuiipfius, f pras aliis libris N. T. unumquemque erudit de ftatu animae fuae. (f) Nulla epiftola ardentioreft ad commendandam charitatem Chriftianam.
XI. Partitio. Johannes pofitathefi, utfide- Ies de fpe vitae aeternaepergratiamDeiconfervan- da foiliciti efient, excitat illos
i.) ad vitandas tenebras, c. I. II. 1^-17.
j.) ad Antichriftos vi unclionis fpiritualis pro-
bandos, v. 18-29. g.) ad amorem fincerum erga Deum & homines.
c. III. IV.
4.) ad vicloriam per fidem deportandam. c. V.
Sive:

Membr, V. de epiftola II. Johannis. 359
Sive: Agitur in hac epiftola
1. ) de modo liberationis a peccato. & fignis verc
fidei, c I. II. 1-17.
2. ) de fugiendo Antichrifto, v. 19-fin.
3. ) de beatitudine filiorum Dei, eorumquecrite-
riis f fignis, acfalfis prophetis, g. III. IV.
4. ) de natura, viftoria, certitudine, utilitate & effi-
cacia fidei. c. V. Alii Partitionem hujus epiftolae per Aphorifmos in- ftituunt, quorumXII. conftituunt. (1) c. I 1-4. (2) V. f-IO. (3) C. II 1-6. (4) v. 7-17- CO v. 18-29. (6)cIII. 1-24. (7)c.IV. 1-6. (8)v.7-ar. (9) c. V. i-f. (10) v. 6-13. (n)v. 14-16. (12) v. 17-ai.
XII. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA.
c. 1. s-p. n. t-3. 6. 12,-17. 2 8.2p. in. 1-5.8-10.13-44. iv. 4.
5. 9. 11. 14. i<S-20. V. 2-4. 7. io. n. 14. 15.18-20.
XIII. LOCA DIFFICILIORA. C.I.i.8.(col!.Joh. IX. 3.) II. 1?. (coll. Joh. III. 16.) i(5. 18-ao. zi. »7. III. 9. i<5. 20. IV. 17.18. V. 1. (5-8.16-18. 19-
MEMBRVM V.
DE EPISTOLA II. JOHANNIS.
I. AvctoR. Nullum eftdubium, quinjohan- nes hancfcripferiteprftolam, namcontinetftilum, verba & fententias Johanneas, (v. 6. coll. r Joh. II. 7.V.7. coll. 1 Joh.II. .8 &IV. z.) &ab IREN/^O, CLEMENTE Alexandrino&TERTVLLlANO aliisque fine dubicatione Johanni tribuitur. No- fnen fuum huic epiftolae Johannes non infcripfit, ob r2tionem Membr. IV. N. I. allatam, & quia eledae dominae fatis cognitus fuit. Presbyterum autem fe appellat, fine dubio refpeclu setatis nam
Ulo

360 ParsII. SedUI. Cnp.II. Membr. V.
illotempore, quo hanc fcripfit epiftolam, nona- genarius & apoitolis reliquis omnibus fuperftes fuit, forfitisn quoque fubingravefcentcm fene&u- tem fcnioris nomine hononfice a Chriftianis ap- pellatus eft.
II. Avctoritas. Quuriihaec epiftolaaJo- hanne, viro Qeo7rvev<?u> fcripta fit, vide N. I. conftat, jlliauctoritatemra«(P«/V^;«tribuendam effe. Quia epiftola hscc perbrevis, &uni tantum perfonceaut familia? inlcripta eft, & propterea nonftatim in omnium notitiampervenit, nomenquepresbyteri forfitan quosdam aiiquamdiufufpenfostenuit, au- ctoritas canonica illius a quibusdamindubiumvo- cata eft, vid. EVSEBII Hift.Eccl. L. III. c. XXV. quapropter quoque in primis editionibus verfio- nis Jyriacct N.T. ominaeft,at illi Patres, quorum aucroritas & critica ingenii vis fuit fumma, nun- quam de illa dubitarunt, nam in numerum cano- nicorum librorum epiftolam hanc referunt IRE' NMVSt CLEMENS Alexandrinus, TERTVL- LIANVS, CYPRIANVS, ORIGENES, ATHA- NASIVSjumor, CYRILL VS, DIDYMVS, AM- BROSIVS. HIERONYMVS, AVCTOR Con- stit. Apost. CHRYSOSTOMVS, V PATRES Conc. Laod.& Carth. III. v. CALO VII Biblia illu- ftrata & MILLII prokg. in N. T. p. m. 26. b. & N. T. p. m. 749.
III. Locvs scriptionis. Probabiliter Ephefi confignata eft. vid. p, 3 <r <S.
IV. Tempvs. Forfitan paulopoftprimam epi- ftolam exarata eft, nam maxima eft inter illam & hanc epiftolam convenientia. vid. v, f. coll, 1 Joh. II. 7. v. 7. coll. r Joh. II, 22. IV. 2.
V. Per-

deepiftolall. Johannis. %6l
V. Persona, AD Q.VAMMISSA. Hla fuic matrona qusedam, quae a Johanne v. i. vocatur ecAfxfo»quia ad Chriftum converfa fuit, v. 2. 8. & Chriftiani illo tempore exAsx^w appellati funt Rom. XVI.13. Col III. 12. aTim. II. 10. 1 Petr. I. r. & Kvfia,, vel quia illuftri genere nata fuic, vel ob famulitium ipfilubjectum, aut conjugiumcum quo- dam magnate. Chriffimus HE VMANNVS putat, quod nomenhujusmatronarCyria fuerit, aclquam fententiam ftabiiiendam in Poec. quosdam arfcrt, quibus nomen avgiag & Cyrise haefit, 6c provocat ad Rom. XVI. 13. Meminit illius fencencke ante Heumannum GOMARVS in opp. p, m, 739. qui etiam refert, quod Marryrologia quasdam Domi- nas nominatim referant.
VI. Occ ASio. Vide v. 4, & 7.
VII. Scopvs. Matronam quandam illiusque flios ad continuandum Chriftianifmi curfum f ad mutuam caritatem & veritatem, quaj in Jefu eft, adhortari, & adverfus pfevdo-didafcalos prxmu- nire. v. f. 7. 8.10.
VIII. Partitio. Continetur verf. 13.
1. Exordium. v. i-£
~
2. Tracfatio, ubi
a) admonitio, v. f . 6.
b) praemonitio adverfus falfos doclores. v. 7- 11.
3. Conclufio. v, ij. 13.
IX. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA, v. 4. 6- 8.
X. LOCA DIFFICILIORA, v. io- n.
MEM-

362 Pars II. Se& H Cap. II. Membr.VI.
MEMBRVM VI.
DE EPISTOLA III. JOHANNIS.
I. AvctoretAvctoritas. Scriptaeft hoec epiftola a fyhanne, & propterea aucloritate canonica gaudet. conf. quac di&a funt Membr. IV, N. I. & 11.
II. Persona, ad qvam missa. Illa eft Gajus f Cajus. v. i. In Scriptura facra fit mentio Gaji Macedonici, Acl XIX 29. Derbenjis, Acl XX. 4. & Corinthii; 1 Cor. V, i+i Rom. XVI. 23. & ad hunc Corinthium Gajum miflam elfe hanc epifto- lam, putant nonnulli, quod ex 3 Joh. v. c.coll. Rom. XVI. 23. probare adnituntur. Aliisautem eft alius, fiquidem Corinthius a Paulo ad fidemin Chriftum perductus fit, 1 Cor. I. 14.. &Johannes illum, cui hanc epiftolaminfcripfit, filium fuum v. 4. appcllet, & propterea verofimile fit, eum ajohanne converfum efTe; funtautem, quibushsec appellatio tantum amorisargumentumeft, provo- cantes ad 1 Joh. II. 12. 18. 28. III. 18.
III. Locvs et Tempvs scriptionis. Vide, quae dicla funtMembro prsecedenti p 360. N. III. & IV.
IV. Occasio. Hanc dedit (1) Gaji integritas in Chriftianifmo, & hofpitalitas. v. 3. 5-. ( 1) Dio- trephis importunitas. v. 9.
V. Scopvs. Gajum in bono confirmare, & ad beneflcentiam erga fideles continuandam exhor- tari, importunitatem fcandalumque Diotrephis mitigare, & Demetrium ipfi commendare.
VI.

Membr. VII. dc epiftola Jucte. .363
VI. SiNGvLARiA. (1) Convincit nos, apo- ftolorumcetatelitteras fyftaticas f commendatitias inufu futfle, quibus eos inftruxerunt, qui inpie- tatis ftudio finceros fe praiftiterant, quoipfoapo- ftoli & primi Chriftiani multa pericula & corifu- liones anteverterunt.; (2) Teftatur de hofpitali- tate primorum Chriftianorum, quam quidera ad- modum caute & circumfpecie, erga iinceros au- tem atque probatos amantilfime ac liberalilfime exercuerunc.
VII. Partitio. Comprehenditur verf, XV. r. Exordium. v. 1.2.
2. Traclatio, ubi
a) Elogia Gaji v. 3-8.
b) Correptio Diotrephis. v. 9-11,
c) Commendatio Demetrii. v. 12.
3. Conclufio. v. 13-if.
VIII. LOCVS NOTATV PR/ECIPVE DIGNVS. v. 4.
IX. LOCA DIFFICILIORA. v.6.11.
MEMBRVM VII
DE EPISTOLA JVDiE.
I. Avctor. Scriptaeft haecepiftolaa JVDA, c. I. 1. ebraice mirr quod covfejforem denptat. Gen XXIX. %h Appellatusquoque eftTHAD- DMVS & LEBB/EVS, Matth. X. 3. coll Luc VI. ic. quorum primum nomen, a niVi deduclum, eiusdem notionis cum Juda eft, & alterum a derivatum, cordciruw fignificat. Procul dubio ul- timum nomen ipliinditum eft, uc diftingveretura
B b jfttda

364 ParsII. SeclII. Cap.II. MembrVII.
Juda Tfchariote, proditore Jefu Chrifti. Patrem habuit Alpbimm , tkfratres 'Jacobumminorem, qui nobis epiftolam reliquit, Jofem & Simonem Can- nneum. vid. Membr. I. N. I. p. 341. A Chrifto conftitutus eft apoflolus. Luc. VI. 1^16. Quia matertera Jefu Chrifti nacus fuit, jrater jfefu Cbri/li <\\c\tuv. vid. Mcmbr. VI. N. I. p. 341. Jo- haimesrefert 7 E*v,cXI\^22.quandamqu£ftionem, quam Jefu propofuit, & prceterea nihil de illo in hiftoriaEv.reLuum legimus. \x\/Egypto,Syri a^Ara* bia, Mejbpotamia, PontoZf Perjide docuifle dici- tur. Muneris apoftolici non meminit, scque uc Jacobus, & fme dubio eandem ob caufam,& appellat fe non filium A/pbcei, fed jratrem ijacobi , quia nomen Jacobi in furoma fuit exiftimatione, & for- litan alii Alphiei fuere. conf. Marc II. 14.
II. Avctoritas. Quod m&omcitc canonica polleat, liquet exccnfiderationeauctorisepiftolae- que, & futiiitate objectionum. Negari nequit, quosdam audoritatem canonicam hujus epiftolce in dubium vocafle &negaHe , &quidem, quianon a multis veterum allegatur, v. EVSEB!! H. E.L. II. c. XXIII. forfitanquoque obvsdciniurnEnochialla- tum, quod&HiERONYM VS incataLfcript.eccL T. L Opp. p. m. 172, innurt, longe plures autem illam afleruerunt, nam agn^fcunc auctoritatemca- nonicam hujus epiftolce ex feculo II. Clemens Ale- xandnnus^ exfeculo III. Tertullianus , Vrigenes,
ex fecuio IV. Athanafuts, Cyrrtlus Hicrofolymita- tius, Lncifer, Didymus ? Dionyjius-Areopagita, Epiphanius-, Epbrcem, Greqorius Naziam.enus, Ambrojius, Pheronymus , Pbilaflrius, & Patres concilii Laodiceni , £7* ex feculo V. CyrilJus Ale- xandrinus, Rufinus, Auguftinus, &Patres conciiii
Car-

de epiflola Judar. 365
Cartbaginenfis IIL vid. MILLII proleg. in N. T p.m.zf.&N.T. 7f4 &.LEON. TWELSIIvind. epiftoU bujus in curis IVo/fii T. uk. p. 333. Iqq.
III. EcCLESIA, AD QVAM A JVDA MISSA.
Scripfit Judas hanc epiftoiam ad eccleiiam univer- falem, pracipue vevo s Orie.ntaie//i, quam evan- geiii lucecolluftraverat. v. i.
IV. Locvs scriptionis. Non conftat, quo loco exarata eft.
V. Tempvs. Quibusdnm eft A. C. LX. sliis LXIV. aliis LXVHL aliis LXX. & reliquis XC. Nuilum eftdubium, quin Judas hanc epiftolam fcri- pferk poflrema apoftolorum ittafe, v. 17. & poffc lcriptam a Petroepjfto/anipofteriorcw, nam qucedam ex illa ad verbum repet.it & interpretatur, vid. v. 6. coll, ?. Petr. II. 4. v. g. coll. 1 Petr. H. 20. n. v. jeo. coll sPecr. II. 17. v. 12. coil. 2.Petr.il. 13. & quos Petrusfuturospraedixit, ilios Judas tanquam prse- fentes defcribic. 2 Petr. III. 3. coll Jud. v. ig. 4. Forfitan itaque ha;c epiftola a Juda exarata eft anno ierse vulgaris LXX f. LXXI.
VI. Occasio. Hanc dcderunt homincs gra- tiam Dei ad peccandi licentiamtraducentes, f.ob- tentu libertatis Chriftiance vitam impuriffimam, turpifrlmam&fccleratilfimamagentes, ccexemplo
_fuo doctrince & vitce puritatem corrumpentes.v.4.7. 8. 10-13. l3* 19-
VII. Scopvs. Diciis doclrince & virae corru- ptoribus obviamire, fidelesindoclrinreintegritace confirmare, & ad vitam fanchun ilios excicare.
VIII. Singvlaria. Scripta eft j|ilp wedSS f. nec nimisalto neque nimis fimplici, pcrjpivuo, con- cifo , profundo, & tariib aculeorum apparatu ador-
Bs 2 naio,

366 Pars .lt Se&II. Cap. II. Membr.VU.
nato , itt divinus mentis fervor ubique eluceat, (r) Pofteriori epiftolae Petri accurate confonat, f argumemumutriusqueepiftolcecoincidit, C3)Me- minit vaticinii Enocbi , quod in libris V. T. non exftat; retulit autem Judas iliud vel ex Judasorum libris, velextraditioneper 6eo7rvev?ictv confirmata. (4) Documento eft, apoftolos teque folicitos fuifle de puritate dodtrina?, acdefanctimoniavitce. (O Seqnitur epiftolas reliquorum apoftolorum, & antecedit Apocalyp(in Johannis, & quidem optimo jure.
IX. Partitio. Poft infcriptionem & faluta- tionem v.i. 2. apoftolus Judas
ll Indicat fcopum fibi prcefixum, qui eft, utfideles certent fuper fidefemel tradita. v. 3.
II. Necefiitatem hujus certaminis exponit, quce defumta eft a feducforibus, quos
1, ) indicat, v. 4.
2. ) pcenam illos manentem refert & demon- ftrat, v. f-7.
3) graphice illos defcribit, f vitam illorum peifimamfidelibusoboculosponit, v. 8-1 3-
4.) pcenam illorum futuram ex vaticinio Eno- chi probat, v. r 3-1 <5.
JfO prsedidfionem ab apoftolis faclam fidelibus in memoriam revocat. v. 17-19.
III. In Chriftum credentesadhortaturadperfeve- rantiam in fide, caritate & precibus, emenda- tionem aliorum, &impuritatisfii2am. v. 20-23.
IV. Addit conclufionem, continentemdoxologi- am. v. 23. 24.
X. Lo-

Scc r t. llh de apocalypfi Johannis. 367
X. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA. v. 4. 6. ij. iy. 20. ai. 24. 25.
XI. LOCA DIFFICILIORA. v. 8. 5.12. 14. 23.
SECTIO III.
DE LIBRO PROPHETICO,
SIVE
DE APOCALYPSI JOHANNIS.
I. Sedes. Ultimum tenct locnm, & quidcm merko, nam poft reliquos librosN. T. fcriptaeft, neque ad evangelia, neque ad epiftolas apoftolo- rum commode referripoteft, &futura&proxime diem extremum antecedentia fata ecclefiae enarrat.
II. Avctor. Scripta eft apocalvpfis a JO- HANNE, c. 1.1. 4. 9- XII. 2. XXII. 8- & quidem evangelifta & apoft.olo, nam (1) auctor ante fcri- ptam apocalypfin hiftoriam de Jefu edidit. c. I. 2. coll. Joh. XXI. 24. (2) ScripfiteadeJefuChrifto, quae ipfe vidit & audivit. 1. c. coll. r Joh. I. 1-3.
(3) In infula Patmo fuit propter teftimonium de Jefu, c. 1. 9. veteres autem non alium Johannem, quam evangeliftam ;in Patmum relegatum fciunt.
(4) Stilus reliquis johannis fcriptis fimillimus eft, vide Apoc. c. XIX. 13. coll, Evang. I. 14. 1 Joh. I. t. Apoc. c. V. 12. & VII. /7. coll. Ev. I. 29. 36» Apoc. I. 2. 9. coll. Ev.XXI.24. Ap. coll. Ev. XIV. 21. i Joh. II. 4. Ap. c. I.y. coll. 1 Joh. I. 7. Ap. II. /7. colL Ev. VI. 49. &c. &fi quac datur dis- crepantia, illius caufa eft, quod propheticum di-
Bb 3 cendi

368 Pars II. Sectio III:
cendigenus dirFeratabhtftorico, &quod Johannes potius -ea verba, quse fri vifronibus audivit, confi- gnare, quam fibi dicTa fuo fennonis genereconte- xere voluerit Accedit (f.) teftimonium primitivze ecclefiae, nam tnbuunt apocalypfin johanni ex feculo II. PapJ^s, ^ufiimtsi, Meliio, Irenmstf Clemens Alexandrinus; exfeculo III. Tertullianus, Origencs & Vi&orintts; ex feculo IV. Eufebius, JHlarius , Prudentius, Eptpbanius, Baftlius M. Gregorius Nazianzenus y Macarius, Ambro/ius, Fbilafirius ; &ex feculo V. Chryfoftomus , Rufmus, Patres eoncilii Carthapinenfts fjj, aliique, vide LEONARpl TWELSII mndicw apocalypfeos, quae exftarit in WOLFJl Curis PhiL &r Crit, tn epp. catb. & apocal. p. 387.
III. Inscriptio Tohannea. IHa eftAsroie*-
9
Ayii/is ivias■ xf l *&- c - }: i-i-c. Revelatio facta per JESVM CHRiSTVM, quje appellatio huic Iibro fummo eonvenit jure, nam Johannes tradit inillo ea, quas jefus ipfi revelavit de ftatu, periculis & liberationibus ecclefiarum illius&futuritemporis. Intelligenda autem eft ea revelatio j qure fit per vifionem, f hominiin e>c<rao-iv raptoextra ordinera fingulari gratia Jefu Chrifti obtingit; c I. ro. 17. IV. ii z. V. 2i &c & hujusfignificationis<z.^oxc4Ay- fyjS eft Paulo 2 Cor. Xli. 1 -7.
IV. Inscriptio extracontextvmposita. Hcec neutiquam 3 Johanne profecla eft; nam(i) alias hic Irber duplicem haberet infcriptionem ; (z)infcri- ptio non eadem eft in codicibus grsecis & verfio- nibus, & (^)TriEOLcGi nomen nunquam Johanni a docloribus trium primorum aChriftonatofccu- lorum tjribuitur,. etiamubi apocalypfin ad partes
vocant.

de apocalypfi Johannis. 369
vocant. Addita itaque eft hcec infcriptio a quo- dam circiter feculo IV.quiJohannem THEOLO- GI nomine infignivit, vel, quia pra? reliquis fcri- ptoribus facris divinam naturam fervatoris admo- dum luculenter adferuit, vel, quiafutura ecclefiae fata ut propheta praedixit, c. XXII. 7. 8. 18- '9- nam prophetaeTheologi appellati funt. v. WOLFH cur. pbtlol. £f crit. in Apocal. p. 369. fqq.
V. Avctoritas. G'audetaucloritatec^;/o«/c^. Nam a Johanne,viro $eo7rveu<r^, confignata eft; nui- lus quoque N. T. liber firmius ecclefiae teftimo- nium s q.uam haec apocalypfis, oftendere poteft, fiqiiidem aucloritatem canon. illius- agnoverunt, praster illos, quos N.II. refert, exfeculo II. Tbco- pbilus; ex feculo III. Metbodius & Nepos; ex le- culoIV. AtbanafiusyDidymus, DionyJiusAreopa- gita, Epbrxm, Pacatianus, GregoriusNyJfenus, Hieronymus , & ex feculo V. Patres latini omnes> & ex graecis Ifidorus Pelufiota, Nilus , Cyrillus Alexandrinus, & Job. Cajfianus. conf. TWELSIl vind. Apocal. & MILLII Proleg. in N. T. p. m, 27. &N. T.p.7f8-7<S3-
Primus omnium, qui aucloritatem canonicam hujus libriindubiumvocavit, hiitCajus, ecclefiaeRoma- nae presbyter. MILLI VSproleg.in N. T. p.m.19. b. Cajus , inquit, omniumprimus odio Catapbrygnm, qui in fiuc de milennio m voluptatibus ac deiiciis carnalibus liic tranfigendo ^fententiit pr<efidium ex Apocalypji loca folebant allegare , cum citata ab illis verba debuijfet in fenfum fpiritualem interpretari y eo duBus eft, ut in 'difputatione contra Proclum iftorum bareticorum principem, ipfius libri aucfori- tatem rejiceret, ac a CerintboJcriptum diceret Jiib apoftoli Jobannis nomine. Et hunc Cajum deinde Bb 4 ut

370 _Pars II. Secl III.
ut fieri folec, alii fecuti funt. vid. EVSEBII H. E- L. III. c. XXV.
Quod autem quidam de aucloritate canonica apo- calypfeos dubitaverint, inde accidit, (i) quia diu. in paucorum fuit manibus,-non addita codicibus in vulgus datis, probabiiiter ne fata illa contenta gentibus divulgarentur; & (?) quia nonnulli pu- tarunt, quodfaveaterroribusCerinthi, imoqucd Cerinthum auctorem hafaeat. vid. EVSEBII H. E. L. VII. c. XXV.
VI. Locvs, qvo scripta est. Ille teftibus IREN^O L. V. adv. baref c. XXX. p. m.449. EVSEBiO in Chron. p m. 164. ATHANASIO juniori in Synopji S. S. Opp. Athanafii fen. p. m. 1 f2. aliisquc eft infula Patmus, in quam relegatus fuit johannes. vid. P.II. SeChl.Cap L Membr.IV. N.III. p.267.Suntautem, quiteftimonio Johannis, Apoc. I. 9. innixi, aflerunt, Johannem fcripfifTe apocalypfin Ephefi poft reditum ex Patmo.
VII. Tempvs. Sijohannes in Patmo apoca- lypfin fcripfit, exarataeft anno jerae vulgaris XCVI. vid. Tab. Chron. p.zii.iin Epbeji, poft reditumex Patmo, anno aeras vulgaris XCVII. aut XCVIII.
VIII. Occasio. Hanc dedit (1) mandatumdi- vinum de confcribendisrevelationibus, c. 1.11.19. XIV. 13. & (2)defideriumcredentibusinChriftum fata ecclefiee futura exponere.
IX. Scopvs. Revelationc a Chrifto fadta ec- clefias militanti aperire, quoeipfamexfpeclentfata, usquead adven:iimDomini,& qusead illiusadven- tum hunc condicio & fors effe debeat, & quid ln ilio fperare poffit, piosfub futuris calainitatibus

de npocalypii Johannis. 37 *
fatifcentes erigere, & de falutari exitu perfecutio- num fecuros reddere, ac regnum Antichrifticum vivis coloribus depingere, ejusque, & omnium ecclefise hoftium interitum, ecclefia? vero trium- phos indicare.
X. Singvlaria. (i)EftliberN.T.propheticus, ejusdemquefigillum, ut prophetia Malachiae V.T. (0 Continet ea , quae Chriftus Johanni per vifio- nes revelavit, & eft clavis iibrorum prophetico- rum. (3) Ob prophetias, quas continet,&quae plerumque ante impletionem fubobfcuroe funt, intelleciu diriicilis eft, funt tamen multa per uni- verfum librum fparfa clariffime dicta. (4) Pluri- mum utilitatis & folatii in omnibus certaminibus contra Satanam, mundum & peccatum habet, eft quoque refpeclupapatus perutilis. Qucecum ita firit,; hic liber fedulo eft evolvendus & fcru- tandus. conf. c. I. 3. XIII. 9. 18. XXII. 7.
XI. Partitio. Poft cxordium, c. I. 1-9. de- fcribuntur VII. vifiones
1. de VII. epiftolis, v. 10-III. i-fin.
c. de VII. fignaculis, c. IV-VIII. r.
3. de VII. angelis, & VII. tubis, c. VIII-XI.
4. de dracone, muliere,-rniraculofis animalibus, tribns angelis, & ultima mundi mefle, c. XII- XIV.
de VII. plagis, & judicio Babylonica? meretr*- cis, c. XV-XIX.
Bb f 6. de

372 Pats.lt Sedt. III. de apocalypfi Johannis.
6. de dracone magno, Gog & Magog, & judicio extremo, c. XX.
7. de ccelefti Hierofolyma. c. XXI. XXII.
XII. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA. C. I. 5.6. 8.'8. II.4.r.7." iv. III. 1. 4. ".ij-ai. IV.ir. V.j,
' VI. 16. 17. VII. 14-17.' IX. 20. 21. XII. 7-tl. XIV. 1.3-j. 10. 11. 15. XVI. ij. XIX. 7-10. XX. it-ij, XXI. i-g. 27. XXII. 11.15. 17. 20.
XIII. LoCA DIFFICILIORA . C. I. 1-4.7. II. a.fcoll
2 Tim. I). 21.) 6. 7. IO. H. 17, 20, »6-28. III. fj 12. IV, 4. foq.
V. 6. 10. VI-XXII. 1-5. n. 20,
■■«»
<ab
If^W^ ;
35 ^4slQSv>
ft J$3njS£a^ *
% ^#«^^^0%*^
g?* C
f fA> w
*s* w^mmmm
t ^S^3BP«1@S^ ti
afifejRE
*#•
APPEN-

I
APPENDIX,
oym CONTINET
DISSERTATIONES
INAVGVRALES,
FASSIM AVCTAS,
ET
SISTENTES
ACTA APOSTOLI PAVLI
CHRONOLOGICE DIGESTA.



# )( o )( #
uam arduum & difficile fic opus, chronoio- giam aclorum apoftoli Pauli, & quidem talcm, quce rationibus fe commendat, & animis aliorum fe infinuat, contexere, ad unum omnes & experti & tcftati funt, qui huic ne- gotio conficiendo operam navarnnt unquam. Nam Lucas ne quicquam monet de tempore, quodmor- tem JESV CHRISTI vicariam, converrionemque apoftoli Pauli intercefllt, & filentio prceteritannum, & illum, quo concilium Hierofolymitanum habitum eft, & eum, quo Porcius Fefius Felici fucceflit, & quamvis SVETONIVS, TAClTVS, & prcecipue DIO res Romanorum»& JOSEPHVS res Judceorum fatis accurate defcribant, ne ullus tamen illorum di- fertis verbis refert, quo anno Neronis imperatoris, five quibusconflilibus FelixPorciumFeftum fucces- forem naftus fit. Cumque ab anno converfionis Pauli, Synodi Hierofolymce habitce, & adventus POrcii Fefti in Judream dependeat chronologia aciorum apoftoli Pauli, non aliter fieri potuit, quin illa magnis prematur diflicultatibus, & has erudito- rum piurimi, utfierifolet, non imminuerunt, fed auxerunt. Nam de annis, quibus cera vulgaris cera vera brevioreft, deanno, quo jefus incrucem actus & Paulus converfus eft, de tempore, quoconcilium Hierofolymitanum habitum eft, de anno, quo Por- cius Feftus Felici fuccefllt, de fcnfucommatis primi capitis fecundi epiftolse ad Galatas, & de anno, quo Paulus capite plexus eft, tanta inter illos intercedit difceptatio, quantafere in alia re nulla, & proinde tam diverfas actorurn Pauli nobis ob oculos pofuerunt chronologias, ut, fi hanc iilamque confulimus, an- cipites hcereamus, quccnam reliquis (it prceferenda. Ut dicbs iidem faciam , provoco ad ea, quce vircele berrimus, CAR GOTL. HOFFMANNVS inintro- duclione inle&ionem Novi Teftamenti Prkiana, \ quam

376__ & X Q X g__
quam locupletiorem anno 1737. edidit, quamque AVCTORES fic diclarum innocuarnm relationum fummis ornarunt laudibus, de fe ipfo refert. Nam p. m. 2$<,.Difficillimam> inquit, aggrcdiorquxftionem de anno converfionis S. Pauli, dequoadeo diverfkeru- ditorum jententitc exftant , ut merito tritum illud pro- verbium cogues, quotcapita, tot Jenfus. Fateor, me plures dies (ne dicam menfcsj in inveftiganda epocba hac conjumjife, ut vel aliquo modo cognofcerem^ a cujus partibus vcritas maxime ftare videatur. Sed nunc buic, nunc illifententit<e adbzrebam, undiquaque variis difficultatibus impeditus. ldem profecto mihi quo- que accidiifet, fi eidem, quam celeberrimus HofF- mannus ingreflus eft viam, me commififlem, verum tutiorem, utopinor, elegi. Nimirum, cum mihi jam annus, quo Herodes M.diemfuum obiit, con- ftaret, inquiiivi in difcrepantiam serce vulgaris, ilve Dionyfiance ab asra vera, & in annum cerce vulgaris, quo Jefus Chriftus in crucem eft aclus. His cogni- tis operam dedi, ut ex fcriptis JOSEPHi eruerem, quo anno serce vulgaris Agrippa, Herodis M. ex Ari- ftobulo nepos, qui Jacobum, Jolur.nis fratrem, morti tmdidit,periit. Deinde folicitus fui de anno,quoPorci- usFeftusFelici iucceiiit,illurnqueex fcriptis Jofephi& Taciti determinarc ftudui. Tandem inquiiivi in fen- fumcommatis primi capitis fecundi epiftolce Pauliad Galatas, & poftremo exfcriptisEVSEBII, HIERO- NYMI, CASSIODORl &CHRYSOSTOMIcollegi annum, quo Paulus martyrium fecit. Hisque per- aclis, annosintermedios, ratione habita & regionum, quas Paulus evangelii luce colluftravit, & temporis, quod hic & illic tranfegit, digeill. Hcec eft metho- dus, qua ufus fum in contexenda chronologia aclo' rum apoftoli Pauli, cumque nihil precario aflumfe- rim, fpero, hanc chronologiam iis fc probaturam efle, qui prceconceptis opinionibus non funt occu-

______ §j X o X »_______377
pati, &anirnum habent liberum abeaindoie, quae omne, quocl ab aiiis profectum eft, temere rejieit.
Quemadmodum autcm adtaapoftoliPauli chro- nologice digerere, res eft ionge di(hcillima 7 ita quoque hx-c chronologia magna fe commendat utilitate. Nam
(O Nos crudit, quod Paulus demum anno XV, poft fuam converfionem genres adierit, fiqui- dem anno xrx vulgaris XXXIli ad fidem in Jefum perduclus eft, & anno xvx vulgaris XLVIII. curfi Barnaba gentibus evangelium prcedicare incepit, quod argumento eft certilhmo, quam diu DEVS Paulum ad hoc quam maxime arduum negotium praeparaverit, & quod Paulus nihil egerit, nili antea de voluntate divina certiorfaCtus. Deus eum con- ftitueratapoftolum gentiuin, Jefus Chriftus ipli dixe- rat, pronuntiante Paulo ipfo Acl. XXVI. iy. ig. Enpiam te exgentibus, ad quastenunc mitto, utape- rias oculos Ularum-, p convertas eas a tenebris ad hicem , a potcjlate Sata/ue ad Deum. Verum Paulus hoc munus non prius fubiit, quam fibi per revela- tionem fpecialem, quse aliisobtigit, a Deodemanda- tum eft, & proinde ea prsedicus fuit indole, quam. jefus difcipulis fuis commendavic Luc. XII. g>. 36. dicens: Sint lumbi vejiri priUincli 9 vejh\e iucerna accenjie, & Jimiks ejlote vos iis, qui exjpeclant-, quandodominusJinisregrejjiirusjit anuptiis % ut> quum venerit ac pulfaveriti jlatim aperiant ei.
(2) Nosdocet, quod prius quidam de gresje Chriftianorum gravHhmas in ecclefia Chriftiana ex- citaverint turbns, quam a morte vicaria Jefu ChriJti viginti anni funt pr^terlapfi. Nam concilium Hie- rofolymit.anum habitum eft anno aeras vulg. XLVlf .. , - i '' " &

378 __# X o )(_______
& proinde anno decimo feptimo poft mortem Jefu Chrifti, ik eodem ilio tempore fat multi circumci- fionem a gentibus in Jefum credentibus ad falutem confequendam necelfario fufcipicndam urferunt, adeo, ut apoftoli in unumcongregatineceffehabue- rint, dccreto quodam univerlali conatibus illorum obicem ponere. Unicuique cpnftat, quodii, qui facris Romano-Catholicae ecc]efia?addi£ri funt.etiam exeo demonftrareannitantur, eccleiiam evangelicam, five fic diclam Lutheranam, non eile veram eccle- fiam, quia in illa ante & poft mortem Lutheri gra- viffimi iuborti fint motus; quod quam abfurdum fit, ex diclis liquet, fiquidem ex eodetri argumento de- monftrare poffem, ecclefiam Chnftianam univerfam non eife veram eccleiiam.
(3) Documento eft certiffimo, quanto amore in Jefum, & quanto ardore homines ad fidem in Jefiim perducere, Paulusffagraverit, & quantumin- defeffum ftudium in hoc omnium excelientiliimo negotio coilocaverit. Nam intra annos IV. regio- nes, quarumlongitudofe circirer ad quadringenta & quinquaginta milliaria extendit, & intra li. annos terras, quarum longitudofead ducentamiliiariapro- tendit, evangelii iuce colluftravit.
(1) Nos condocet, quantumtemporisefHuxe- rit inter eccleiias a Paulo piantatas, &inter epiftolas, quas ad illas mifit, & quod ea, qux Paulus Gal. II. 1. fqq. enarrat, illuftrari poffint & debeant ex cap, XV. Acforum, fiquidem iter Hierofolymitanum, cujus Paulus Gal li meminit, idem illud eft, quod a Luca cap. XV. Acl defcribitur.
(O Confirmat, quod omne incrementum fpi- rituale dependeat a fideli bonorum fpiritualium ufu,
nam

_ » X o X »___379
nam quamvisPaulus Theflalonicae modo feptimanas
III. Corinthi vero menfes oclodecim fubftiterit, & quamvis epiftola prior ad Theflalonicenfes eodem, quo ad Chriftum converli funt,annofcripta fit, epi- ftola prior vero ad Corinthiacam eccieliam anno VII. a plantatione illiusfacfa, attamenftatusinternus ecclefiae Theifalonicenfis multo egregior fuit ftatu eccleiise Corinthiacae.
(6) Nos docet, quod etiam ii, qui multos an- nos Jefu Chrifto vera nde adhaeferant, verfutia fai- forum dodorum fide, & proinde gratia divina reli- quisque bonis fpiritualibus privari poflint. Nam Galatae anno aeraevulgarisXLlX. JefuChrifto nomen dederant, annoautem LVII. apfevdapoftolisdecepti illum deferuerunt, &quidem cel<*rrime, five illico poft adventum pfevdapoftolorum. Qua?cum ita fint, noftrarum, fi Chriftum fufcepimus, eftpar- tium, ut eo adnitamur, ut conftanter Jefu Chrifto uniti maneamus, quod profedlo negotium eft non exigui laboris & diffkultatis. Nam non minor ejt vir- tus^ quterere, quam parta tueri.
(7) Demonftrat, quod illi in errore verfentur, qui putant, naufragium a Paulo ad infulam Melitam faclum, unum efle exillis, quae Paulus 2 Cor. XI, enumerat, nam paflus eft Paulus naufragium illud anno
IV. poft fcriptam epiftolam pofteriorem ad Corin- thios.
(8) Extra omnem controverfia? aleam ponit, Petrum neque anno fccundo Imperatoris Claudii Romae fuiflc, neque in hac urbe annos XXV. fub- ftitiflc.
Cc
Omnes

38o_ X o X » _
Omnes fcre Romano-Catholicae religioniaddi- cli doclores in ea funt fententia, quod Petrus anno fecundo Claudii Romam pervenerit, & quod ibi XXV. annoscommoratus, acofficioepifcopifun&us fit. BARONIVS in Annalibus Juis ad A C. XLIV. N. XIII. Omnium, inqvit, teftimonio certum explora- tumque babetur ,jam anno fecundo ejusdem (Claudii) Augufti Petrum apoftolorumprincipem venijje Romam. Nefcius fum, quifieripotmt,utvirinicriptispatrum verfatiffimus & exercitatiffimus fcribere non veritus fit: Omnium tejlimonio certum exploratumqiie habetur, Petrum jam anno fecundo Claudii Romam venijje, Nam ne ullus doclorum, qui feculislV. prioribus floruerunt, fi HiERONYMVM & EVSEBIVM ex- cipimus, cujus tamen Chronicon a Hieronymolati- nitate donatum, & prsecipue inromanahiftoriahinc inde adeo interpolatum eft. utancipites fimus,quid Eufcbii, quid Hieronymi fit, fiquidem graecum exem- plar,exceptisquibusdamfragmentis,3etatemnontulit, tradit, Petrumannofecundo Claudii Romam venifle. Quamvis vero folummodo Hieronymus, &forlitan quoqueEufebius,referat,PaulumannofecundoClaudii. Romamintrafle, & ibidem annos XXV. fubftitifle, attamen tantum non omnes facrisRomano-Catholicse ecclefise addicli cum Baronio in hac funt fententia. Quod vero illa omni deftituatur fundamento, ex chronologia adtorum Apoftoli Pauli liquet. Nam haec chronologia primonoscondocet, Petrumanno III. Claudii, cc quidem antefeftum Pafchatos Hiero- folymsc fuifle, fiquidem illo anno Paulus ftipem col- leclam Hierofolymam detulit, & eodem tempore Petrus poft feftum Pafchatos ex carcere, in quo de- tentus fuit, ab angelo Dei edudtus eft, &fecundo chronologia aclorum Pauli demonftrat, Petrum rrrf- nime annos XXV. Roma; fubftitifTe. Nam Petrus neque ante, neque poft concilium Hierofolymita-
num

* X o x *
38i
num XXV. annos Romae tranfegit; non ante Hiero- folymitanum concilium; nam hocce concilium, cui Petrus interfuit, habitum eft anno aerae vulgaris XLVII. f anno XVII. poft mortem Jefu Chrifti, imo Petrus anno aerae vulgaris XLIII. f anno XIII. poft cruciadfixionem Jefu Chrifti Hierofolymae fuit, & ante hoc tempus partim in Judaea, partim in Samaria degit; neque pofl concilium Hierofo- lymitanum, fi enim illo habito Romam adiirfet, ibique XXV. annos haefiHet, usque in annum aerae vulgaris LXXII. vitam protraxiffet, & proinde non fub Nerone, fed imperante Vefpafiano martyrium feciffet; cum autem Petrus neque ante, neque poft concilium Hierofolymitanum annos XXV. Romae fuerit, liquido jam conftat, fententiam fic diclorum Pontificiorum, qua ftatuunt, Petrum Romae XXV. annos tranfegifle, omni deftitui fundamento, & proinde rejiciendam erle.
*
Cc 4
DIS-

382 ACTA APOSTOLI PAVLI.
DISSERTATIONES
INAVGVRALES>
HABITiE REGIOMONTI,
Anno MDCCXXXXIIIL * # # # * #*# #*#*#*###*#
§. I.
Aera JESV CHRISTI vulgaris, fiveDio- nyhana quinque annis brevior eft arra Jefu Chrifti vera/
Jefus Chriftus natuseft anno Varronianourbis five Romse condita; 749. menfe probabiiiter Majo, vid. Intred. in libros N, T. p. to6. annus autem pri- mus cerse vulgaris Jefu Chrifti refpondet anno u. c. 7f4- vid. ///. CAMILLI Chronol. edit. Lipfiae 1726. p. 26). & proinde sera vulgaris Jefu Chrifti quinque annis brevior eft sera Jefu Chrifti vera. Etineadem fententia funt hac noftra aetate eruditi tantum non omnes. PETR. ALLIX Diatr. p. 10. Nullo, inquit, jam pene inter eruditos reclamanteconftat, teram vul- garem f. DionyfianamnatalisJefuChriJti ejfequinque annis, quam parfuit, breviorem.
Si quis itaque noffe cupiat annnrn a:ra? vulgaris anno u. c. refpondcntem, anno aerae vulgaris addat 7f3-
§. IL

CHRONOLOGICE DIGESTA. 383
§. II.
Jefus Chriftus anno aerae vulgaris XXVI» baptifmum fufcepir.
Poftquam Lucas Ev. cap. III. v. r% 22. bapti- fmum a Jefu fufceptum defcripfit, ftarim fubjungit v. 23 hxc notatu digniflima verba: Kctt etvjoe w • \qo~ovq uo-ei t]av rfieucovja, cLgxojJcevoQ, quorumfenfus eft: Et erat Jefus Chriftus ferme XXX. annorum y cum officiopropheticofungi cccpit. Suj.it, qui afxo/j.tvoc referunt ad nv, quantum veroerrent, egregiecften- dit WILH. LANGIVS de annis Chriftt p. 363. Quis unquam^ inquit, talemgrtecifmum audivit: etfx 0 ^ t]uv rficttcovja, pro e]ac rgitiKosz. Illud ergo t]av TgictKov]* conftruitur cum yv , non cum af%o[Aevoc, Neque idem eft ct^x s F- M tlV0Ll *l av ffictKovia.^ &" eipi ttgxopevoe: e]cev r$icutov\ci. llludgrtecum <-//, hoc mi- nimc. Quippe qv afZ e H»''t *dem e ft ■> quod *ifxe% Jam vero jneptum ejfct dicere: ct^x^cti t]uv r(ta- xev]ct - - _ (Addo: ctfxopai, fi regit genitivum, omifla eft praepofitio sk live^7ra, e. g. afxopevoe fti- Keuv, incipio a membris, quae prsepofitio quoque quandoque additur, e. g. etfxopt*ci *«7f? ctfxnc , ex hoc principio. Quis vero dicet: incipio ab annis triginta? e contrario optime: initium facio anni tri- geiimi. Et li proinde Lucas innuere voluiflet: Je- fum incepiflfe annum trigefimum, fcripfiflet tjv ctfx*- fjtevoq e]as Tf iaKo?n , five etg%o/xevis e%g rfictKVfx, ai formam ctfxopevqg vvk]os, prima de nocle). Melior eft fententia faftini^ Origenis Evtlpymii, qui vocem hanc ad initium minifterii $efu Chrifti re- jerunt. Sane ipfe Lucas alibi hanc explicationem pro- ponere videtur, ubi ds Chrifto ita dijferit: ctpfcetpevoc
Cc 3 aro

384 ACTA APOSTOLT PAVLI
citto rx @ct7r}«rpci]og Ioctvvs Acl, I. 11. cap. X. 37. ct^ctf^evog ctTro 7»)S yctXtXctictg [A,eja']o fict7r]i(rf4.ci. Utro- biqne abfolute vox a^ct^evog fqjita eft , q% utrobique JiwinteUtgenda eft vox &ax,avtctg > ut Jit a^apevog 7jjp iictxovictv. Quemadmodum autem eruditi, quodad explicationem hujus phrafeos attinet, in diverfas abeunt partes, ita quoque magna illos intercedit difceptatio de fenfu vocis cotret. vid. JOH.CHRIST. WOLFII Wt. Philol. Crit. ad Luc. III. 23. Nullus autemdubito, particulam uo-ex, numeroautmenfurae additam, fi non 7ra(>e\>iei f. abundat, e. g. A£t. XIX. 7. & apud lcriptores graecos cog afyS-ug , indicare, numero autmenfurae, cujusmentioinjicitur, aliquid deefie, & fenfum proinde verborum Lucae efle, $e- fum minifterii fui initiumfecijfe , cumferme XXX. annoriim exftiterit. Verum enirri vero Deus Johan- ni> tefte Luca, Ev. c. III. 1. fqq. anno XV. Tiberii, & quidem ab aflumto illoinconforrium imperii, qui refpondet anno u. c. 779. & anno aerce vulgaris XXVI. vid. Introduftionem in libros N- T. p. 214. praeco- nium pcenitentiac&baptifmidemandavitj &proinde, cum Jefus ante hunc annum baptifmum non fufce- perit, vid. Luc III. 23. coll v. t. fqq. neque poft il- lum, fiquidem initium anni trigefimiprimi inciditin annum aerae vulgaris XXVI, quia sera vulgaris annis ■V. jufto brevfor eft, (§. I.) liquido conftat, Jefum Chriftum anno aerae vulgaris XXVI. facro fonte tin- clum efle.
Et fietiamconcedamus, particulam ao-ei aLuca ufurpatam, denotare, Jefum jam annum XXX. egreifum fuifle, tamen negari nequit, Jefum anno aerae vulgaris XXVI. baptifmum fufcepifle. Nam omnes, qui praeconceptis opinionibus non-funt oc- cupati, affirmant, illos huic particuiae vim inferre, qui putant, Jefum Chriftura tunc temporis triginta
unum,

CHRONOLOGICE DIGESTA. 38S
unum, aut duos, imo tres natumfuifie annos. Ac fane, fi Jefus Chriftus anno trigefimo primo cora- pleto proximus fuiflet, five huic anno modo menfes tres aut quatuor defuiflent, Lucas fcripfiflet: Jefus erat ferme annorum XXXI.
Non nego, mortalium quosdam particula cir- titer quandoque illud indicare tempus, quod inte- gris annis a vero difFert tempore, five, illa fic uti, ut nil certi praecipue defignent, fed quod praeter pro- pter eft. Cum autemhocexignorantiaiilorumpro- ficifcatur , & Lucas c. I. referat, fe accurate fcripfifle, f fe omniaacapitediligenterconfecutumefle, &de- fignet & annum natalem Jefu Chrifti, Luc. II. i* fqq,' & tempus, quo baptizatus eft, c. III. fcriptorque QtoTrvevros fit, quis non videt, Lucae hanc particulae &<rei figniflcationem minime tribuendam efle?
AflertaEPlPHANIVS ecregie conflrmat, nam Haref. LI. N. XXIV. edit. DIONYSSI PETAVIl Col. 168?.. p. rn. 446. fefus Cbrijlus, inquit, omnes t quos fupra recenfuimus , XXIX. integros confulatus
percurrit , fub tricefhno deinde confulatu---ad
Johannem accejfjit. Idem faciunt HIERONYMVS Comment. in Ezecb. c. I. Opp. T. V. p. 31^ & ORI- GENES Homil. XXVIII. in Evang. Luc* T. II. Opp. p. m, 238.
§. ffl.
Jefus Chriftus anno xvx vulgaris XXX. in crucem adlus eft.
Sacrae Pande&se nos edocent, Jefum Chriftum poft baptifma fufceptum quater feftum Pafchatos celebrafle, & quarto fefto Pafchatos cruci adfixura efle. Vid. Joh. II. 13. V. 1. (coll. IV. jf. & Matth. XXVII. ifO Jch. VI. 4. Ccoll. VII. 1.) XIII. 1. (coll. XIX.) Qiiod autem primum ex his Pafchatos
Cc 4 feftum

38 6 ACTA APOSTOLI PAVLI
feftum incidat in annum aerae vulgaris fequentem, poftquam facro fonte tinclus, minifterium fuumau- ipicatus eft, variae fvadent rationes. Nam (i) Pila- tus in Judaeam venit anno aerac vulgaris XXVI. vid. Jntroducfionem in Ubros N % p. 11 4. (2) Johannes, cum Pilatus jam Judaeae praeeffet, a Deo vocatus eft ad praeconium pcenitentiae & baptifmi. Luc, III. r. %g. 0) Servator nofter, relicta Galilaea, petiit Ju- daeam, ac adiit Johannem, poftquam ad illum jam venerant incolae Hierofolymorum, Judaeae & totius regionis, quam alluit fluvius Jordan. Matth. III. 13. coTl. v. f. Tindtusfacro fonte, in defertum a Spi- ritu Sancfo dedudtus eft,tentatus a diabolodies XL. Matth. IV. 1-3. Diabolo victo exdefertoad Johan- nem rediit, & nuptiis Canaecelebratis interfuit. Joh. I.28-II. 1-11. ImoCapernaumdefcendit, &infcha- lis Galilaeorum evangelium praedicavit, Joh. II, 12. Luc. IV. 14. 1 ?. ac Galilaea peragrata prope fuit Pa- fcha Judaeorum. Joh II. n. Quis vero crederet, haecinter adventum Pilati & feftum Pafchatos, eo- dem illo anno, quo Jefus Chriftus baptizatus eft, accidiffe? Quae cum ita fint, Jefus poft baptifma fufceptum anno a:rae vulgaris XXVII. primum, anno XXVIII. fecundum, annoXXIX. tertium, & anno XXX. quartum celebravit feftum Pafchatos, &cum in illo fefto cruci adfixus fit, luce meridiana clarius eft, Jefum Chriftum anno aerae vulgaris XXX. cruci adfixum effe.
id quod jamdemonftratumeft, confirmat EPI- PHANIVS, nam Haref. LI N XXIII. p. m 446. refert, Jefum Chriftum paffum efle Vinicioac Lon- gino CofT. annus autem, quo illi hoc fundti funt offl- cio, eftannus u. c. 783- qui refpondet anno aerae vulgarisXXX. vid. III. CAMILLl Chronol p. m. 169. (§ l)
§.IV.

)
CHRONOLOGICE DIGESTA. 387
§. IV.
Tiberius folus rcgnavit a die XX. AugufH anni xrx vulgaris XIV. usque ad dicm XXVI. Martii anni arrae vulgaris XXXVII.
Auguftus diem fuum obiit Nolse in Campania XIV. Cal. Sept. f d. XIX. Aug Sex. Apulejo & Sex. Pompejo CofT. vid. DlONiS Caftt bift. Rom. ecl a Gvil. Xylandro anno 15-92. L. LV. p. 676. & 67c. & SVETONIVM Tranquillum , ex recenfwne J.G. Graevii ed. Hag<e Comitis 1691.L.U. c. 100 p m. >8f. Apulejus vcro & Pompejus confulatu funcli funt anno u. c. 767. vid. 111. CAMILLI Chron. p. m. 267. & proinde Auguftus mortuus eft die XIX. Augufti anni u c. 767.
Poteft hoc alio quoque modo dcmonftrari. DIO 1. c p. 676. Auguftus, inquit, folus fummum imperium geffit a vicloria apud ABium annos (quibus tantum XIV. dies defuntj XLIIII. Pugna Adtiaca ac- cidit, tefte DIONE L. L. p 485". fbt. ^03. L. LI. p. <;o6. IV. Non. Septembris, f die 1 Septembris Csefare Oclaviano III. & M. Valerio MeflalaCorvino Coiff anno u. c. ^z^.vid.CAMILLIGbraw/. p. i6i. Si vero XIV. dies detrahimus, remanet dies XIX. Augufti, & fianno 723. addimus XLIV. exfurgitan- nus u c. 767.
Tiberiusj qui, Auguftomortuo, regiminifolus prafuit, regnavit annos XXII. menf. VII. dies VII. vid. DlONlS Hift. Rom. L. LVIII. p. 73 3. Cum au- tem anni XXII. menf VII. dies VII. additi dieiXIX. Auguft anni u. c. 767. extendant feusqueadXXVI. Mart. incl. anni u. c- 790. Tiberius illo tem- pore regnare defiit, idquc diferte affirmat DIO, nam refert L. LVlII. p. 732. & 733. Tiberium mortuum «fle VII. Cal. Apr. f die XXVI Martii, Cn. Proculo &
Cc y Pontio

383 ACTA APOSTOLI PAVLI.
Pontio Nigrino CofT. h. e. anno u. c. 790. vid. CA- MILLI Chron. p. 2,70.
Jam annus u. c. 767. refpondet anno serae vul- garis XIV. & annus u. c. 790. anno xr. vulg. XXXVII. (§. I.) & proinde Tiberius folus regnavit a die XX. Aug. anni aerae vulg. XIV. usque ad diem XXVI, Mart. anni ser. vulg. XXXVII.
§• V.
Caligula regnavit a die XXVII. Martii anni serse vulgaris XXXVII. usque ad diem XXIV. Januarii anni xrz vulgaris XLI.
Caligula ftatim poft obitum Tiberii, qui acci- dit d. XXVI. Mart. anni acra: vulgaris XXXVII. (§. IV.) imperator creatus eft, &poftquam regnavit annos III menf. IX. dies XXVIII. interemtus eft. vid. DIONIS Rom. Hift. L. LIX. p. 762. & 763. Quae cum ita fint, Caligula regnavit a die XXVII. Martii anni serce vulgaris XXXVII. usque ad diem XXIV. Januarii anni ser. vulg. XLl. Idem affirmat SVETONIVS, nam refert L. IV. c.XVII. LVIII. LIX. p. 384. 429. 431. Caligulam occifum efle no- no Kal. Febr. f. d.XXlV. Jan. Coff. C. Gsfare Au- gufto IV. folo, i. e. anno u. c. 794. vid. t CAMILLt Chronol. p. 271, qui refpondet annoser. vulg. XLI.
(§• 10
§■ VI.
Claudius fceptrum tenuit a die XXV. Jan. anni xrx vulgaris XLI. usque ad diemXIII. Ocl. anni serae vulgaris LIV.
Caligulse d. XXIV. Jan. anni ser. vulg. XLI. occifo (§. V.) illico fucceffit Claudius, & regnavit A. XIII. menf. VIII. dies XX. vid. DIONIS Hift.Rom. L. LX. p. 75*t & JOSEPHI Antiqv. Jud. ed. Col.
1691.

CHRONOLOGICE DIGESTA. 389
J691. L. XX. c. V. p. 693. Si autem A. XIII. M VIII. D. XX. addimus diei XXIV.Jan.annisersevulg.XLI. pervenimus ad diem XIII. Ocl incl. anni serae vulg. LIV.
DIO CafiusX. c.&SVETONIVS L. V. c.XLV. p. 490. referunt, Claudium veneno necatum efTelll. Idus Oa. f. d. XIII. Ocl. Afinio Marcello, & Acilio Aviola Coff. Cum autem hi viri anno u. c. 807. con- iulatum obierint, vid. CAMILLI Chron. p. 273. & proinde anno aeraevulgarisLlV.(§ I) DIO&SVE- TONIVS confirmant ea, quae jam demonftrata funt.
% vii. :
Agrippa , Herodis magni ex Ariftobulo nepos, rex Judseorum, periit anno xrx vulgaris XXXXIII.
JQSEPHVS Antiqv. Jud. L. XVIII. c. VIII. p. 637. Cajus, inquit, Romamreverjus, Tibertifimul torpus referens , tnore folenni funus celebravitfumtuo- fijftme, & cum veliet Agrippam eodem die fblutum dimittere, monitu Antonia fuperfedit, elapfis tamen NON MVLTIS DIEBVS accerfitum ad fe domum tonderi, veftemque mutare pracipit , impofitodeindein ejus caputdiademate, tetrarchia, qu/ePhilippiJuerat, r.egem conftituit, adjecla Lyfanifi quoque tetrarchia, £T pro ferrea catena dedit ei auream pari pondere. Altero deinde anno Agrippa petiit veniam navigandi in fuum regnum, ordinandi ejus gratia,reverfurumfe hoc peraclo pollicitus, quod ubi imperator annuit y prteter omnem fpem rex apparuit. L. XIX c. VII. p. 679. Agrippa vitam finiit, poftquam regnajfet per SEPTENNIVM, QVATVOR enim annosfub Cajo Ctefare obtinuit regnum , primum in Philippi te- trarcbia per triennium , cui quarto demum anno at- ceftit & Herodis tetrarchia^ TRIBVS deinde annis
fub

590 ACTA AP0ST0LI PAVLI
fub Llaudio Cafare, prxter jam diclam ditionem in Judvta quoque regnavit & Samaria» Jimulque Gefa- rea. Et L. II. de bello Judaico c. X. p. 793. Kegna- vit annis tribus, ante quoque, cum tetrarcbiam tene- ret, aliis tribus annis tenuerat poteflatem. Difcre- pare videtur hcec relatio ab illa, quce ex Libro XIX. Antiqv. $ud. allata eft Aft, fi etiam inter has rela- tiones qucedam intercederet difcrepantia, tamenre- latio, ex libr. de A. J excitata, prceferenda efietilli, quss ex L. deB J producta eft, fiquidem ipfe JO- ; SEPHVS Antiqv. %ud. L.XX. c.IX p. 702. teftatur, ' fe libros de Antiqv. Jud. edidifie poft exaratoslibros de B. J. Minime autem puto, Jofephum fibi ipfi contradixifle, fiquidem conciliandi modus adeft. Nam fi dicamus, Jofephum in loco priori refpicere illud tempus, quo Agrippa rex conftitutus eft, & in pofteriori adventum Agrippce in Philippi tetrarehi- am, ejusque adminiftrationem, tunc nullam depre- Hendimus contradiclionem. Agrippa enim, qui a Caligula fub initium imperii ejus, f anno cerce vul- garis XXXVII. rexconftitutuseft, tetrarchiam Phi- lippi fibi traditam adiit altero Caligulaeanno, f anno jer. vulg. XXXVIII. &Caligulaoccifuseft dieXXIV. Jan. anni cer. vulg. XLI. (§. VI) & proinde Agrippa quatuor regnavitannos, poftquamaCaligula rexde- claratus eft, tres autem annos poft adventum fuum in Philippi tetrarchiam, ejusque adminiftrationem.
Ex relatione autem illa, quam Jofephus dean- nis imperii Agrippce tradit, liquido conftat, illum anno ser. vulg XLW. vita excefiifle. Nam Jofepho iti more pofitum eft, in fupputandis annis regum Judceorum annos incompletos velutintegros fuppu- tare, five velut integrum numerare, & eum annunii quo aliquid fieri coepit, & illum, quo id fieri defiit, quaecunque tandem primi anni pars tranfiiflet, &ul- timi fupereflet. vid. lll.CAMlLLI de SYLVESTRIS
Cbronol.

CHR ONOLOGICE DIGESTA. 391
Chronol. p. 8*- 92-fqq- &ea, quoedi&afunt in Introd. inlibros V. X p. 176. &in-N. Teft, p : . 215. & aijj, Ifno conficitur hoc ex ipfa jamallatarelatione. Nam Agrippa a Caligula anno arr. vulg. XXXVII, circiter menle Majo rex conftitutus eft, fiquidem Caligula Tiberio die XXVII. Mart. anni XXXVII. fucceffit, V.) &tefte Jofepho, Agrippamnonftatimpoft confcenfum folium regium, fed diebus quibusdam interjectis, five, utverbis Jofephi utar: jiexB-atrui fxev rot a 7roXXm qpeguv' elapjis non multis diebus re- gem deciaravit. Jam vero, tefte eodem Jofepho, Agrippa IV. annos fub Cajo Casfare regnum obti- nuit, & proinde, fi Jofephus annos integros, five naturales intelligeret, Caligula vitam fuam usque ad menlem Majum anni aer. vulg. XLl. protraxiflet, de quo tamen conftat, quod die XXIV. Jan. A. XLI. occifus fit. (§. V.)
Cum autem Jofephus huncce in modum fup- putetannos, liquido jam conftat, Agrippam anno cer. vulg. XLIII. periifle. Nam annus aerae vulgaris XXXVII. quo Agrippa rex conftitutuseft, Jofepho primus eft annus regiminis Agrippae, & proinde annus aer. vulg XLIII. feptimus ultimusque.
Et profeclo, (1 Agrippa anno aer. vulg, XLIV- periiflet, non fll. fed IV. annos fub Claudio regnas- fet, Jofephus autemdifertisverbisrefertj Agrippam modo 111. annos fub Claudio regnafle, neque obftat, quodlll.annismenfes quidam defint, nam defunt illi etiamlV.annis, quosfubCajoregnavit. Periititaque Agrippaanno aer. vulg. XLIII. f anno tertioimperii Claudii, & in eadem funt fententia AVCTORES Centuriarum Magdeburgevjium , fiquidem Centur. h L. II. c. II. p. m. 6. c III. p. 70. c. X. p. J29. per- hibent, Agrippam periifle anno III. imperii Claudii, Fui quidem & ego olim in ea fenteatia, Agrippam
anno

&2 ACTA APOSTOLI PAVLI
anno aer. vulg. XLIV. periiffe, poftquam autem ex fcriptis Jofephi intellexi, quod conftanter annosin- completos veluc integrosfupputet,meam mutavifen- tentiam. Nam ipfa ratio jubet, ut in fupputandis annis eam fequamur methodum , quam audtor, quem confulimus , obfervat , praecipue fi ni- hil adeft, quod eam deferere prscipit. Quodque eundem in modum fe habeatrelatio Jofephideannis imperii Agrippje, nullus dubito. Nam unicum, quod obftare videtur, continetur in JOSEPHI Ant.
jfud. L. XX.cap. I.his verbis: Fadus---offendit
Judteos trans amnem Jordanem habitantes , contendere cumPhiladelphenfibusde Mi<evicifinibus. - Ceperunt autem arma transamnenfes Jine conjenfu primatum magiflratuum, multosque Philadelphenfium inter- fecerant. His cognitis Fadus vehementer iratus ejt t quod non exfpeclajfent fuumjudicium. — - Compre- henfis igitur tribus feditionis auEloribus, vinciri eos mandavit. - - - Nec itamultopojt capitis damnavit Tholomxum , latronumprincipem adfe perduclum, - deditque eperam, ut TOTA JVDJEA purgaretur a latrociniis. Accitis DEINDE Pontifcibus & Hie- rofolymitanorum primatibus, mandatum C<ejaris ei expofuit ,ut talarem tunicam, £? facerdotalem Jlolam - - - in cajtcllum Antoniam deponerent, ut ejfet in Komanorum potejlate, quemadmodum olim fuerat, Illi non audentes contradicere, rogabant tamen Fadum & Longinum , (venerat & ipfe Hierofolyma cum co- piis - - ) primum , ut jibi legatos ad Caefarem liceat mittere. - - - Refponjum eji , permijfuros , ut ieqati mittantur,fiprius daremur obfides. Quumquepromte liberos fuos dedijjent , lcgati projeclijunt. Qui pojt- quam Komam pervenerunt . Agrippajunior , defuncti jjlius, quitum forteapudCiaudium agebat, ut diximus, cognito, qua de caufa venijjent, rogo.vit C<efarem } ut Ju- deeis facrx Jtola cujtodiam petentibus annuere digne-
tur,

CHRONOLOGICE DIGESTA. 393
tur^ & Fado fuper eo negotio fcribere. Tum Gzfar,
vocatis adJe legatis, ait,fehoc eis concedere,---
cui refponjb takm epijlolam addidit: Claudius Gefar Germanicus trib, pot. V. conf def IV. Imp. X. P. P. Hierofolymitanorum magiftratibus , & fenatui &po- pulo,totique$ud£orumgentifalutem. - - - Dat& quarto calendas falias, Rufo & Pompejo Sylvano Cojf. Signatae funt itaque hae litterae Gsfaris die XXVIIL Jun. anni u. c. 799. & aerae vulg. Chriftianae XLVI. (§. I.) &proinde, fi Fadusin Judaeam veniens, man- datum Csefaris de ftoia facerdotali in Antonia de- ponenda attulit, neutiquam probabile eft, q uod Fadus jam annoser.vulg.XLHLin Judseam pervenerit.Verum (1) Jofephus nonmeminit, Fadum mandatumhocce CaefarisattulifTe, licet L. XIX. c.VU. ea referat, quae Gaefar ipfi Romaeinjunxit. (*)'Valde dubito, quod Fado cognitum fuerit, Judaeis ftolam facerdotalem effe, illamque, antea in caftello Antonia cuftoditam, in templo fervari, & quod Romas a Caefare man- datum fibi expetierit de ftola facerdotali fibi tra- denda, fiquidem Tiberioadhucregnante ftolafacer- dotalis Judaeis a Vitellio, Syriae praefide, tradita eft. vid. JOSEPHIi4»r.#w£L.XVIII.c. VI. (3)Fadus, fi mandatum Caefaris de ftola facerdotali in caftello Antonia cuftodiendaRoma attulilfet, Judaeis procul dubio ftatim poft fuum adventum in Judaeam illud expofuiflet, quod autem hoc diu poft ad- ventum fuum faclum fit, exrelatione Jofephiliquet, (4) Nefcio, qui fieri potuit, ut, fi Fadus myndatum hocce Caefaris attulit, Claudius demum fub finem menfis Junii anni aer. vulg, XLVI. petitis Judaeorum annuerit. Nam Fadus eodem illo anno, quo Agrip- pa periit, in Judaeam venit, fiquidem a Claudio, co- gnita morte Agrippae, quacacciditprobabiliter menfe Majo, illico in Judaeam miffus eft. vid. JOSEPFH Antfjud. L. XIX. c. VII. Pofitoitaque, quodFadus
anno

394 ACTA APOSTOLI PAVLl
anno oer. vulg. XLIV. in Judasam venerit, & quod anno demum XLV. mandatum allatum Judaeis ex- pofuerit, qui fieri potuit, ut legati Judaeorum de- mum fub finem menfis Junii anni XLVI. libertatem impetraverint, ftoiam facerdotalem in templo fer- vare? Nam Judsei cognito mandato Caefaris, ftatim legatos Romam miferunt, cumque illi Romam ve- nerunt, Qaudius illico petitis illorum annuit. vid. JOSEPHI Antiqv. -Jud. L. XX. c. I. Multo veriii- milius itaqueeft, quod Fadus in Judoea percipiens, ftolam facerdotalem olim in caftello Antonia cufto- ditamfuifie, Cxfarem rogaverit, ut Judaeis praeci- peret, ftohm facerdotalem in caftello Antonia de- ponere, &quod, mandato Caefaris a Fado expofi- to, legati Judaeorum anno ser. vulg. XLVI. Romam adierint, & Caefarillismenfe Junio conceflerit, fto- lam facerdotalem in templo fervare.
§. VIII.
Agrippa anno arrz vulgaris XXXXIII, Ja- cobum, fracrem Johannis, morti tradidit, &Pe- trum in carcerem conjecit.
Lucas Acr. XII. enarrat, quod Herodes Agrippa Jacobum capite plexerit, v. 2. quod Petrum in vin- cula conjecerit, illum poft feftum Pafchatos morti traditurus; v. 4. quod, Petro ex earcere liberato, Caefaream adierit; v. ig. 19. & quod paulo poft, ab angelo Dei percufius, mifere perierit. v. 19-23. Verum, Herodes Agrippa annoser. vulg XXXXIII. mortuus eft, (§ VII.) & proinde Jacobus morti tra- ditus, & Petrus in vincula conje&us eft anno sera; vulgaris XXXXIII.
i ix.
Anno arra: vulgaris XXXXIII. annisque fe- quentibus Judxamagna annonse caritate preflaeft.
JOSE-

CHRONOLOGICE DIGESTA. 395
JOSEPHVS Antiqv. Jud. L. XIX. c. VII. p m. 680. Claudius , inquit, audito Agrippte obitu - • - prtefidem Judxae totiusque regni mtfit Cufpium Fa- dum. L XX. c. II p. m. 690. Fado fucceffit Tiberius Alexander - - - HORUM TEMPORE MAGNA illafames Judzamtenuit , quoreginaHelena frumen- tum , ingenti fumtu ex JEgypto comparatum , in ege- nos difiribuit, utjam dtclum efi, Cum autem obi- tus Agrippae, & proinde adventusFadiincidatinan- num aer. vulg XXXXIII.|(§ VIII.) eodemanno Ju- daea magna annonae caritate prefla eft.
Idem ex cap. XI & XII. Acl. demonftrari po- teft, nam Lucas refert c. XI. 29. 30. quod illi, qui Antiochiae in Chriftum crediderunt, in fublevamen fidelium egenorum, Hierofolymaedegentium,ftipem collegerint, & Hierofolymam miferint, & c. XII. i-iz,f. quod eodem illo tempore a regeHerode Jaco- bus morti traditus, & Petrus in vincula datus fit. Cum autem haec facinora ab Agrippa anno aeraevul- garis XXXXIII edita fint, (§. VIII) liquido conftat, Judaeam illo anno magna annonae caritate affliclam fuifle. Et quod non ante hunc annum Judaea anno- nse difficultate pr^flii fit,exAc1: XI. 28-30 inapricoeft, nam poftquam Agabus perfpiritumprophetisefigni- ficavit, magnam annonaecaritatemfuturamefle, fide- les ftatim ftipem collegerunt, eamque Hierofolymam miferunt. Siautem jamannoXXXXII. annonaecari- tas invaluiflet, tunc ante illum annum, quo Jacobus capitis damnatuseft, ftipemHierofolymammififlent, quod vero relationi Lucae prorfus contradicit.
j; x.
Paiilus anno serae vulgaris XXXXIII. ftipem Antiochix colleclamcum Barnaba Hierofolymam detulit. .
Dd Quod

396 ACTA APOSTOLI PAVLI.
Quod fideles Antiochenfes anno aerse vulgaris XXXXIII. ftipem Hierofolymam miferint, §pho
Srcecedenti jam demonftratum eft. Cum autem eam ipem Hierofolymam deportandam Paulo & Barnabce tradiderint, Act. XI. 30. Paulus cum Barnaba anno ser. vulg. XXXXIII.ftipem Antiochiaecolleclam Hie- rofolymam deculit.
§. XI.
Nero regnavitadieXIV. OcL anni aer. vulg. LIV, usque ad dicm IX. Jun. anni LXVIII.
Nero regno praefuit A. XIII. M. VII. D. XXVIII. vid. EVSEBII Thefaurum temp. ed. J. J. Scaligeri, Amftel.i6f8. p m.44. CASSIODORVM T. I. Opp. edit. Garetii, Rotomagi 1679. p. m. 386. & ZONARAM Annal. T. II. ed. Oporini Baf 1^7. p. m. 190. verum, Nero ftatim poft mortem Claudii, quce accidit die XIII. OcL A. ser. vulg LlV. (§. VI.) imperator falutatus eft, & proinde fceptrum tenuit a die XIV. Ocl A. ccr. vulg, LI V. usque addiem IX, Junii anni ser. vulg. LXVIII.
§. XII.
Paulus Hierofolymse non ante menfem Ju- nium in vincula conjectus eft.
Paulus, Philippis relidis, navem confcendit poft dies Azymorum, five poft feftum Pafchatos, & venit Troadem intra dies V. ibique hcefit dies VJL . Act. XX. 6. Pedibus icer faciens, venitAfliim, My- fise urberrw, etiam Apolloniam di&am. v. 13. Inde Mytilencm, infulce Lesbi urbem prsecipuam. v 14. Poftridie pervenit e regione Chii, infuke inter Les- bum & Samum fitce, tkaltera die ad infulam maris i^Egei Samum, ac manfit Trogylli, CiJicice oppido, 8c diefequenti venit Miletum, oppidum maritimum
Carice

CHRONOLOGICE DIGESTA. 397
Carise in Afia fitum. v. rf. Venit Coum, die fe- quenti Rhodum, & deinde Pataram. c.XXIII. 1. lnventa nave trajiciente in Phcenicen, ea confcenfa navigavic in Syriam, & venit Tyrum, ibique manfit dies VII. v. 1. 3. 4. Pervenit Ptolemaidam, & apud fratres commoratus eft diem nnam. v. 7. Adiit Cae- faream, v. 8- &apud fratres permanfit dies multos. v. to. Tandem venicHieroiblymam, v. 15-. irt.ibi- que poft dies VII. f die otlava in vineula conjeftus eft. v. 18- 26. 27. Si fummamillorumdierum, quo- rum Lucas expreftam mentionem facit, colligimusi exfurgit numerus XXXII dierum. Verum, prseter hos XXXII. diesad minimum XXX. dieseffluxerunt, nam pedibus iter fecit Afium, venitMytilenem, Mi- leti accerfitos presbyteros ecclefiae Ephefinae inftru- xit, c. XX. 16.fin. adiit Pataram. Tyrum, Ptolemai- dam, Csefaream, ubi apud fratres commoratus eft dies multos, & Hierofolymam; cumque faltim dies ulti- mus fefti Pafchatos in menfem Aprilem incidat, & feftum Pentecoftes die quinquagefima a prima die fefti Pafchatoscelebretur, inapricoeft, Paulum non ante menfem Junium iri vincula datum effe.
§: xiii,
Porcius Feftus Fclici non ante raenfem Ju- niura fucceffit.
Lucas refert Aet. XXIV. 27. FeJicem biennio expletofuccejoremnacium ejjePorciumFeflum. Quod hocce biennium ad vincula Paulina referendum fit, me etiam non monente, quilibet concedet Nam in verfihus antecedentibus dc Paulovinclofermoeft, & Felix, cui Ciandius, teftc JOSEPHO Aritiqv. jfiid, L. XX c. V.p. 693. & B J. L II. c XI p. 7 8 2.ante annum imperii fui duodecimum, & proindeantean- num an\ vulg. Lti. (§. VI.) Judaeamprocurandamde-
D.o 2 dit,

398 ACTA APOSTOLI PAVLI
dit, illo officio furiclus eft, tefte eodem JOSEPHO B J L. II. c. XII. p. 797. anno primo Neronis, f an- no aer. vulg.LV. (§ XI.) imo Paulus Adt.vXXIV. 10. teftatur, Felicem non duos, fed multos annos Ju- daeae praefuifTe. Porcius Feftus itaque Felici fucceflit, poftquam Eaulus biennium in vinculis tcanfegit. Aft Paulus non ante menfem Junium in vincula conjeclus eft, (§. XII.) & proinde Porcius Feftus Felici 110 n ante menfem Junium fucceflit.
§ XIV.
Porcius Feftus Felici non fucceflit poft an- num serse vulgaris LX.
TACITVS enarrans res geftasCoff PauloMa- rio & L. Afinio Annal. L. XIV. c. LXV. p. m. 1007. Eodetn, inquit, anno (Neronem) libertorum potijfi' mes veneno interfecijfe creditum efi, Dorypborum, quafi adverjatum nuptiis Poppcea, PaJlantem, quod immenjam pecuniam longa fenecia detineret. Paulus Marius & Afinius confulatu funcli funt anno u. c. Sif.vid.CAMILLICi6ro« p. 274.annusu.c. gir.re- fpondet anno cer vulg. LXII. (§1.) &proindePallas anno aer. rulg. LXII veneno fublatus eft. Quum au- tem minus probabile fit, FelicemeodemannoRomae accufatum & abfolutum efle, quo Porcius Feftus ipfi fucceflit, fiquidem Paulusnondiupoftadventum Porcii Fefti Romam miflus, anno demum fequenti illam urbemintravit, Act XXVII. 9. fqq. XXVIII. 11. & Pallas, cujus precibus Nero Felicem donavit, tefte JOSEPHO Antiqv. Jud. L. XX. c. VII. p. m. 696. anno aer. vulg. LXII interemtus fit, Porcius Feftus nequeanno aer. vulg. LXI neque annis fequen- tibus, five non poft annum aer. vulg. LX. Felici fuc- ceflit. Et hoc quoque exinde patet, Porcio Fefto fucceflk Albinus, vid JOSEPHI Ant. ,jud. L. XX. c. VIII. p. 697. & Bell ,Jud. L II. c. XIII. p. 798. ac Albino Geffius Florus, ck quidem anno deckno Ne-
ronis

CHRONOLOGICE DIGESTA. 399
ronis, Gannoser vuIg.LXlV.(§.XI.)NamJOSEPHVS Ant. $ud. L. XX. c IX. p.702. Secundo , inquit, anno poftquam is (Florus) venit procurator in provinciam, duodecimovero Neronisimperii , heUumid{ Judaicum) cccptum eft,ScB. J. L. II. c. XUl.p.yyy.BelJoyudaico dabatur exordium duodecimo fcilicet anno regniNero- nis - - menfe Majo. Imo Ant. Jud. L. XX. c. IX. p. 702. Florus, mquiti adduxit fecum Cleopatram conjugem ,per quam ut Popp<e<e Augufiteamicam, jfu- dxceadminiftrationemimpetraverat. Aft, tefteTA- CITO Annal. L XV. p. 1108. & 1118- Poppaea da medio fublata eft A. Lic Nerva Silano, &M. Ve- ftino Attico ColT. f. a. u. c. 8x8- vid. CAMILLI Chron. p. 274. & proinde anno ser.vulg..LXV.(§.I.) Verum enim vero, fi Porcius Feftus anno aer vulg. LXI. in Judaeam venillet, Porcio Fefto & Albino tres tantum anni dandi ellent. Quodautemunicui- que horum prsefidum faltim biennium tribuendum lit, facileconcedet, quiea, quae JOSEPHVS^Tff/fp.. 3ud. L. XX. c. VII. & VIII. & B. L. II. c. XII. & XIII. de illisrefert, perpendet. Nam tempore pra> feclurae PORCII FESTI (1) Cefareenfium Syrorum duo prtecipui per BeryUum impetrarunt , ut Cefar Ju- d<£is ejus civitatis jus haBenus communeex <equo cum Syris abrogaverit. (i) Porcius Feftus eos , qui ma~ xime infeftarunt prov{iiciam , folliciteperfecutusla- tronumplurimos comprehendit &inte*rfecit. (3) Agrip- pa exftruxit injigni amplitudine domumpropeporticum in regia Hierqjblymitana , qu<e Ajfamontcorumfuerat^ ut fpeEtaret, quicquid circa templum fieret, & ea ex- ftruita Jud&i altum parietem excitarunt, domum Agrippa altitudine fuperantem. (4) Exorta deinde contentione $ud<ei legatos Komam miferunt, quitem- pore Porcii Fefti redierunt. EttemporeALBINI/tf- trones femper aliquam artem comminifcebantur, qua ex Anania cognatis quempiam interciperent ^ nec prius
Dd 3 dimit-

4po ACTA APOSTOLI PAVLI
dimtttebant , quam efws aliquotrectperent, autlique denuo magno numero, & recepta audacia, totam eam regwnem vaftarunt. Agrippa urbem quandamftatuis pajfm dijpofuis atque exprcjfis ad antiqua clarorum artificumarchetypa imagtnibus, & omniap<ene regni fui omamenta in eam transtulit. Imo Albinus nullam malignitatisfpeciempr&teriit, caufis civilibus furatus eft, bona ftngulorumdiripuit , tributorum additamentis in conxmune gentem gravavit, & quos ob latrocinia decuriones comprehenderunt, accepta pecunia liberavit. Quae cum ita unt» Porcius Feftus Felici poft annum aer. vulg LX. non fucceflit.
-
Felix Porcium Feftum fucceflbrem non na- c"tus eft ante annum zrse vulgaris LX.
JOSEPHVS Antiqy. Jud L. XX. c. VII. p. m. 696. Poftquam , inquit, Felici fuccejfor Forcius Feftus a Nerone mtjjus eft , prtmores Judzorum^ Czfaream incolentium, Romam p>ofeclifunt, Felicem accujaturi, dedijjetque omninopcenasinjuriarum, qui- bus $ud£os affecerat) nifiNero eum donajjet PAL- LANTISprecibus, qui TVM in pretio erat apud Cefarem. Quod autem Pallas non ante annum a?r. vulg. LIX. Neroni reconciliatus fit, ex TACITI Annalibus conftat, nam Pallas ftatim fub initium im- perii Neronis, M. Afinio Marcello & M. Acilio Aviola CofF. f anno u. c. 807* (vid. CAMILLI Chron. p. 173.) & anno xr. vulg. LIV. (§. I.) taediumfui mo- vit. vid. Annales TACITl ed. a Joh. Frid. Gronovio Amft. 1672. L. XII. c. LXIV. p. m. 798. & L. XIII. c. II. p. gi2. Anno fequenti, imperatore Claudio Nerone & L. Antiftio vetere CofT. f annou. c. 808- & anno xr. vulg LV. Neroinfenfusiis, quibusfu- perbia muliebris (Agrippince) innitebatur, demovit
Pallantem

CHRONOLOGICE DIGESTA. 401
PaUantem cura rerum , quibus a Claudio impojitut, vclut arbitrum regni agebat. vid. L. XIII. c. XI. p. 823. & c. XIV. p 827. Paulo poft Ufe majeflatis reus faclus eft, cujus accufationis auclor exftitit Pae r tus quidam, nectamgrataPallantisinnocentia, quam gravis fuperbia fuit. vid. L. XIII. c. XXIII. p. 84. f. & 846. Tandem Agrippina occija efl Cajo Vipfano & Fontejo Coff. vid. L. XIV. c. I-VIII. p. 908-9^0. f. anno u. c. 81 ?. (vid CAMILLI Chren^ p. 273.) 6c anno aer. vulg. LIX. (§. I.) Cum autem nos lateat, an non Agrippina fub miem anni a?r. vulg. LIX. perierit, &Pallas probabiliterNeroninonftatimpoft mortem Agrippince reconciliatus fit, imo non pro- babileiit, Felicemeodemanno, quoPoreiumFeftum fuccellbrem eft naclus,,Rom3£ accufatum&abfolutum efie, (§. XIV.) & ex duabus fententiis femperea eli- genda fit, quce nullis difficultatibus laborat, Porcius Feftus Felici non ante annum oeras vulgaris LX. fuc- ceffit.
' ] " : if. XVL ; ; ' ' ; |
Porcius Fcftus Felici fuccefiit anno xvz vulgaris LX.
Felix Porcium Feftum non nacTus eft fucceflb- rem poft annum acr. vulg. LX. (§. XIV ) nequeante annum aer. vulg. LX. (§. XV.) & proinde Porcius Feftus Felici fucceffit anno aer. vulg. LX.
Et hoc quoque exinde probabile eft, JOSE- PHVS, qui natus eft anno primo Caligulac, vida librum^ quem de vita fua confcripfit, p. m. 998. & proinde anno aer. vulg. XXXVII. (§. V.) pofl annum fextum fupra vigejimum, f. anno asr. vulg. LXIII. RomamprofeEtus eft, utJacerdotes quosdam fibifami- tiares, quos Felix ob levem quandam culpam vinftos Romam miferat, likraret, p. 999. & quidcm, poft-
Dd 4 quara

402 ACTA AP0ST0LI PAVLI
quam audivit, quodficis ac nucibus vitamfuftentarent. Qiiod hi facerdotes a Felice non miffi fint Romam anno ultimo fuae praefeclurae, nullus dubito; nam Lucas refert Acl XXVII. i. 37. 4.1. XXVIII. 16. quod captivi non pauci una cum Paulo Romam miffi fint, fi autem Felixfacerdotesillos,quorum Jofephus me- minit, eodem illo anno Romam mififfet, quo Paulus milfus eft, non tanta copia captivorum Romam de- portandorum adfuiffet. Nam Paulus non diu poft adventum Porcii Fefti in Judaeam Romam miffuseft, (Acf XXIV. ;7. XXV. ..4.6.13. 14. XXVI. 32. XXVII. 1.) & Porcius Feftus tefte JOSEPHO Ant. *fud. L. XX. c. VII offendit quidem Judaeam a latro- nibus affli&am, aft illi praecipue feftisdiebusadmixti turbae, alios interfecerunt, & quos copiis fuis ag- greffus eft, illi una cum feduclore oppreffi funt. Imo nulla eft ratio, quare Felix hos tantum facerdo- tes, Sc non quoque reliquos captivos Romam mife- rit? obftare quidem videtur, quod Felix Paulum in Judaea reliquerit, aft haec nubecula facili negotio difpelli poteft, nam Felix eum in finem PaulumRo- mam non mifit, quia de ejus innocentia conviclus fuit, &, ut Paulus libertatem fuam pecunia data redi- merct. Acl. XXIV. 23. 26.
Verum enim vero Porcius Feftus Felici non fucceffit poft annumaer. vulg.LX. (§.XIV.) & proinde hi facerdotes a Felice milli fuht Romam, aut anno aer. vulg. LIX. aut ante hunc annum, cum vero non probabile fit, quod Jofephus usque inan- num V f. VI. f VII. diftuierit facerdotibus his fuc- currere, Pordus Feftus Felici probabiliter fucceffit anno aer. vulg. LX.
Noneft, ut mihi quis objiciat, fi facerdotes, quorum Jofephus meminit, a Felice A. cer.vulg LIX. Romam miffi funt, effluxerunt IV. anni, priusquam Jofephus Romam adiit, & quare non prius Romam
profe-

CHRONOLOGICE DIGESTA. 403
profe&us eft, & his facerdotibus auxilium tulit? Nam reiatio ipfa Jofephi hanc objectionem diluit, fiquidem libr. devitafua: Quotempore , inquit, Felix in Judxa procurator erat, facerdotes quosdam mibi familiares, viros honeftos & bonos , ob hvem quandam culpam vincfos Romam mifit , atturos caufam fuam apud Czfarem, quos ut aliquo paclo eriperem periculo, prafertim cum audirem , ne in calamitate quidem con~ ftitutis curam pietatis excidijje, & ficis ac nucibus eos vitam fuftentare, veni Romam. Ex quibus verbis li- quet, quod facerdotes ob levem qvandam cavsam a Felice Romam miflifint, & quod JofephusRomam adierit, cum avdivit, eos ficis & nucibus vitarn fuftentare. Forfitan itaque Jofephus, cum facerdo- teshi nonredirent, annoaer.vulg LXI.quosdam rogx- vit, ut fibi ftatum illorum referrent, anno a?r.vulg. LXII. certior redditur, quod adhuc vinculisdetine- rentur, & vitam ficisacnucibusfuftentarent, &pro- inde anno LXIII. Romam petiit,
§. XVII.
Paulus circiter menfe Augufto illius anni, quo Porcius Fcftus Felici fucceflit, Romammiffus eft.
Lucas Acl XXVII. 9. Multo autem, inquit, tempore peraclo, fjf. cum jam periculofa ejfet naviga- tio,quodjam etiam jejunhtm preteriijfet, admonebat eos Paulus. BASNAGE Annal. ad A. C. LIX. p- 698. fejunium, inquit, dubioproculceleberrimum fantliffimumque fignificatur. quod alia omniatf anti- quitate & dignitate fuperabat, qualefuit jejunium expiationum, quod ab ipfo numtneinditlumfuit. Lev. XVI. Cum maximam baberet dignitatem hocjeju- fiium, congruenter a Luca Jimpliciter jejunium voca- tur. Et huic fententiae fubfcribere nullus dubito.
Dd f Cum

404 ACTA AP0ST0LI PAVLI__
Cum autem hoc magnum jejunium, quod X. die Tifri agitatur, incidat vel in fmem Septembris, vel in initium Oclobris, &, tefteLuca,multidieseffluxe- rint ab illo tempore, quo Porcius Feftuf. Felici fuc- ceffit, usque ad illud tempus, quo Paulus Romam miflus, Ad. XXV. r. 6. 13. 14. & ab hoc tempore usque ad jejunium, AcL XXVII. 2-9. ac PorciusFe- ftus Felici non ante menfem Junium fucceffit, (§. XIII.) Paulus circiter menfe Augufto Romam miflus eft.
§. XVIII.
Paulus Romam miflus eft anno zrx vulga- ris LX.
Paulusmiflus eftJRomam ultimo prjefeclurte Fe- licis anno,(§.X VII.) verum Porcius Eeftus Felicifuc- ceffit anno cer. vulg. LX. (§ XVI.) & proinde Paulus Romam eft mifliis auno ser, vulg. LX.
§ XIX-
Paulus anno zrx vulgavis LVIII. Hierofo- lymx in vincula conjeclus efh
Paulus Romam miflus eft mcnfe circiter Au- gufto, (§.XVII.) poftquam paulo antein vinculis bi- ennium expleverat, (§. XIII. Acl. XXIV._27.) mifliis autem eft PaulusRomam anno ser.vuIg.LX. (§.XVIII.) & proindeannocer.vulg. LVIII. in vincula datus eft, & quidem nonante menfem Junium. (§. XII.)
$ XX.
Lucas AcL XViH. 22. innuit,PaulumHie- rofblymam adnfte.
Lucas Acl. XVIII. 22. Qcum, inquit, defcen- dijfet Paulus Ctijaream, afcendijfetque ac falutajjet ecclejiam , dcfccndit Antiochiam. Quod ro afcen-
dere

CHRONOLOGICE DIGESTA. 405
dere fignificarepoflk, PaulumHierofolymamadiifle, extra controverfia: aleam pofitumeft. Nam(t)Lu- cce, imo Matthaeo, Marco» Johanni, Paulo& fcripto- ribus V. T. in more pofitum eft, profectionem ad metropolim Judoea;, Hierofolymam, verbo cwaficuvm exprimere, (quia Hierofolyma, tefte JQSEPHO Bell. Jud. L. VI. c. VI. in regione altiori ac montofa fitafuk) vid. Luc. II. 42. XVIII. 31, XIX. z<. Act. XI. 2. XV. 2. XXI. 4. ii. js, XXV. r. 9 . Matth.XX. 17. ig. Marc.sX. 32. 33. Joh. II. 13. V. r. XI. jf j. Gal. II. 1. 2. Exod. XXXIV. 24. < Reg. XII. 27. 28- Efr. VII. 6. 7. Pr CXXII. 4. f. Zach. XIV. 16. 17. & abitum ex hac urbe verbo defcendere. Marc.III. 22. Luc. X. 30. Aft VIII. 5. 15. XI. 27. XXV. 6. 7.1 Reg. XXII. a. iReg. VIII. 29. X. 13. (2) Adfcendere fme additolocinominedenotat, Hierofolymam pro- ficifci,vid Joh.VII. 8.10. XII. 20. Aft. XXiV. ir. & vice verfa defcendere, Hierofolyma Caefaream adirc, Acl.XXIV. i.22. Ecclefia Hierofolymitana merito xct} efyxw audit ecelefia, fiquidemreliquis ec- clefiis mukismembrismajor, ckomniumecclefiarum in Judsea, Samaria & Galikea mater fuit. Qiiemad- modum autem ro afcendere a Luca ufiirpatum, figni- ricare poteft, Paulum Hierofolymam profe£tum efie, ita quoque nullus dubito, Lucam vcrbo adfcendcre indicare, Paulum Hierofolymam adiifle. Nam (1) Lucas ih verfu praecedenteenarrat, Paulum Ephefiis dixifle: Oportet omnino me diemfeftum> quiinjtat, agere Hierojblymis , fi autem Paulus Hierofolymam nonadiiflet, Lucas faltim verbo quodam indicaflet, Pauium confilium fuummutafle, five certasobcaufas propofitum fuumnon executumefle, quodeomagis probabile eft, quia Acl. XX. ^.BeraBis, inquit, iri- bus menjibus , Paulus, quum eiin Syriam navigaturo fact/e fuijfent afjudais ins dite, censvit reverten- dumper Macedoniam. (2) Si Paulus HierofoJymam
, non

4o6 ACTA APOSTOLI PAVLI
non profeclus fuiflet, Lucas non talia verba adhi- buiflet, quae fignificare folent aditum & abitumHic- rofolyma, liquidem lex hiftorica jubet, ut fenfus an- cepsiedulo evitetur. (3) Caefarea modoVIII. mil- liaria diftat Hierofolyma, & nulla eftratio, quare, cum Paulus Hierofolyma tantum iter unius diei ab- fuerit, hanc urbem non adierit. conf. Acl. XX. £3.24. XXI. 12. 13. (4) Ad unumomnesaflerunt, fenfum verbi na]e(3ii Acr. XXIV. 1. efle: defcendit fummus facerdoscum fenioribus Hierofolyma Gefaream, & qui- dem, quia in verfibusantecedentibus, nimirumAcr. XXIII. 13. Caefareae mentio fiat, verum Ac't. XVIII. 21. Hierofolymae mentio injicitur, & proinde Acl. XVIII. 2i. adfcendere denotataditumCaefareaHiero- folymam. (f)Si Lucas Act. XVIII. ir non indicat, Paulum Hierofolymam adiifle, lenfusilliusdictieflet, Paulus adfcendit tig v7repa)ov , in quo ecclefia Cae- fareenfis congregatafuit, & poftquamhancecclefiam falutavit, defcendit Antiochiam. Cum autem abi- tus Caefiirea Antiochiam, verbo: defcendere , exprimi non poflit, quia Antiochiainregionealtiori& verfus feptem triones fita eft, & Lucas conftanter7«t"ref«« mentionem injiciat, fi adfcenfum aglo vxregaov indi- cat, conf. AcL I. 13. XX. n.coll. v. 10.7-9 inaprico eft,quod Lucas AcL XVIII. 22. nonindicet, Paulum eig 7o f7re^oi/adfcendifle, fed CaefareaHierofolymam profectum elfe. Quod vero Lucas Hierofolymas exprefle mentionem non faciat, procul dubio eam ob caufam faclum eft, quia in verfu fuperiore jam indicaverat, Paulo apudanimum conftitutum fuifle, Hierofolymam adire, & quia fenfus verbi avcif3<nivtiv omnibus notus fuit.
§. XXI.
Lucas in Actis refert, Paulum poft fuam con- Terfionem quinquies Hierofolymam adiifle.
Quod

CHRONOLOGICE DTGESTA. 407
Quod huic afferto fua conftet veritas, liquet ex A& IX. 16. XI. 30. (coll. Atf. XII. z<;.) XV. %. fqq. XVIII. 22. vid. §. XX.) XXI. 17. & proinde primum iter Hierofolymitanum apoftoli Pauli Act. IX. fecundum c. XI. & XII. tertium c XV. quartum c. XVIII. 22. & quintum c. XXI. defcribitur.
§. XXII.
Apoftolus Paulus fecunda vice Hierofoly- mam adiit annp acrac vulgaris XXXXIII.
Cum Paulus fecunda vice Hierofolymam adiit, ftipem ab eccleiia Antiochena colle&am eo detulit, (§. XXI.) detiuit autem Pauluscum Barnabahanc fti- pem Hierofolymam anno aer. vulg.XXXXIII. (§. X.) & proinde Paulus anno aer. vulg. XXXXIII. fecunda vice Hierofolymam pervenit.
§. XXIII.
Apoltolus Paulus quinta vice Hierofblymam intravit anno aerae vulgaris 1 L VIII.
Paulus oclava die , poftquam Hierofolymam quinta vice venit, invincula conje&us eft, (§.XXI. & XI!.) verum, in vincula datus eft Hierofolymoe anno aerae vulgarisLVIII. (§. XIX.) &proindequinta vice Hierofolymam intravit anno aer. vulg. LVIII.
§. XXIV
Inter Apoftoli Pauli confedtum iter Hiero- folymitanum quartum & quintum, (jf. XXI.) probabiliter nonpauciores ac VI. anni effluxerunt.
Lucastradit, quod Paulus,Hierofolyma relicta, Antiochiam venerit; (Act. XVIII 22. conf. §. XX.) quod, 7roitjircts xpovov Itva, J. peracio tempore quodam Antiocbitf) Kot,Q-efc*is Galatiam & Pbrygiamperagra- verit, (v. 1 3.) & Bithyniam & Myliam adicrit; (c XIX. 1.

40% ACTA APOSTOLI PAVLl
coll. Acl.XVI,7. 6.) quod Ephefum pervenerit , ibi- que III. annoscommoratusJit; (Acl XIX. i.XX. 3 r.) quod, Epbefo reliffa, Macedoniam adierit,- (c. XIX. 21. XX. 1,) quod illa peragrata projeblus Jit in Gne- ciam, ftrictiori fenfu fcilicet dictam, f propriam 6; liberam, ibique hxferit IILmenfes; (c. XX. 2. 3.) & quod cx Gr<eeia Philippos adierit, & tandem Hie- rofolymam pervenerit. (c. XX. 3. 6. XXI. 17.) Pona- mus (1) quodfaltimduoanni effluxerinc, priusquam Paulus Hierofolyma Ephefum venit, nam priusquam Afiam adiit, tempus aliquod Amiochia: haefit, (AcL XVni. 23.) Ephefus Hierofolyma, fi per Antio- chiam, Galatiam & Phrygiam iter inftituitur, circi- ter CCLXXX. miliiaria diftac, & in Bithynia&My- fia prima vice evangelium Jefu Chrifti prsedicavit, fiquidem illo tempore, quo prima vice has regiones adiit, iniliis, impeditusa Spiritu Sanclo, evangelium prsdicare non potuit. Acl XVI. 7: 8. (2) Quod VII. menfes effluxerint, priusquam Ephefo inGrx- ciam venit, nam Grascia, fi per Macedoniamiter in- ftituitur, Ephefo circiter CXXX. milliaria diftat, & Paulus, tefteLuca, Macedonkm peragravit, acin Je- fum credentes Myco 7rohXu fermone multo hortatus eft. (Acl.XX. 2.) (3) Quod unus menfis tranfierit, antequam exGrcecia Philippos veniens, iilis reliclis Troadem abierit. Si fummam horum menfiumcol- ligimus, exfurgit numerus XXXII. menfium. Ve- rum, Ephefi Paulus commoratus eft annos III. (Ach XX. 31.) in Grtecia tranfegit III. menfes, (Acl. XX. 3.) & priusquam Philippis venit Hierofolymam, efflu- xcrunt ad minimum II. menfes, (§. XII.) &proinde inter Pauli quartum & quintum iter Hierofolymita- num confedtum probabiliter non pauciores ac VI. anni effluxerunt.
§. XXV.

CHRONOLOGICE DIGESTA. 409
§. XXV.
Inter Pauli tertium & quartum iter Hiero- fblymitanum confedtum (§. XXI.) probabiliter non pauciores ac V. anni intercefferunt.
Lucas enarrat, quod Paulus Hierofolyma An- tiochiatn fe cdntuleriti (AcL XV. <zj, fqq.) quod, Antiocbia relicta, Sila affumto, adierit Syriam, Cilu ciam, Derben, Lyfiram , Galatiam, Phrygiam , My- fiam, Twadet& i Samothraciam, Nicopoiin, Philippos, Ampbipolim & /^olloniam, Thejfalonicam , Beroeanh Atfmias # Corimbvm; (AAXV. 36-XVIII. 1.) & quod, Coriaiho rditfa, profecfus fit Cenchream y Epbefum, Ccfaream & Hierofolymam. (A6L XVIII. 18. 22. conf. §. XX.) Ponamus (1) quodPaulus Antiochis commoratus fit menfes V. f. VI. nam Ju- das, quicum Paulo Antiochiam venerat, (AcVXV, 22. rn. 30.) ibidem aliquamdiu egit, (v. 33.) & Paulus poft ejus abitum adhuc Antiochise commoratus eft. (v. 3?.) (:) Quod III. anni effluxerint, priusquam Paulus Antiochia Hierofolymam venit, nam abfolvi- tur hoc iter circiter DCL. mill.&Paulus ubiquefere evangelium praedicavit, faepiffime pedibus iter con- fecit, Theflalonicse III. Sabbata commoratus eft, (Aft. XVII. r. 2.) & Berceae ac Athenis aiiquod tem- pus haefk. (Act. XVII. lo-fm.) Cumque Paulus praeterea Corinthi menfes XVIII. tranfegerit, Acl. XVIII. ii.) probabiliter inter Pauli iter Hierofolymi- tanum confeclum tertium & quartum nonpauciores ac V. anni interceflerunt.
§. XXVI.
Inter Pauli fecundum & tertium iter Hiero- fblymitanum confcdkim (§. XXI.) probabiliter non f auciores ac IV. anni effluxerunt.
Paulus

410 ACTA AP0ST0LI PAVLI
Paulus, poftquarn ftipem ab Antiochenis col- leclam Hierofolymam detulit, Anttocbiam repetiit, (Act.XlI.2f.) B.LVTHERVS, quiaexemplari ufus eft,in quo eig pro e£ exftitit, haec verba germanicc reddidit: Barnabas aber und Saulus kamen wieder gen $erufalem, reddenda autem funt fecundum codices melioris notse, quibus utimur: Sie kebrten zuruck von ferufalem, nemlich nach Antio- chien. Antiochiam reverfus, una cum Barnaba fe- gregatur ad opus, ad quod Deus ilios vocavit (Acl.
XIII. 1-3.) His peraclis, adiit Seleuciam, Cyprum, Pergam, Antiochiam Pijidig, Iconium, Lyjlram, Derben circumjacentemque regionem. (Ac~l XII. 3-
XIV. 1 -7 ) Derbe reverfus eft Lyflram t Iconium, Anuochiam Pijidite, & per Pijidiam, Pamphiliam, Pergam tfAttaliam Antiocbiam Syrice, eaque relicla, tertiavice Ilierofolymam pervenit. (AcT: XIV. 2 r-
XV. i-4-.conf. §. XXI.) Cum autem, fifolummodo diftantiam unius loci ab altero, cujus Lucas cxprefTe inentionem facit, refpicimus, exfurgant circiter CCCCL. milliaria, & Paulus in omnibus illis locis, qui enumerati funt, evangelium praedicaverit, & quidem non modo Judaeis, fed & praecipue gentili- bus, veritatutn ad falutem confequendam cognitu neceifariarum planeignaris, (AcL XIII. 2. XIV. 27.) imo ecclelias plantaverit, iisque epifcopos praefece- rit, (Adt XIV. 23.) Salaminae in fynagogis Judaeo- rumconcioneshabuerit,(Act.XIII.f.)infulamCyprum interamplifIimasnumeratamperagraverit,(v,60inPi- iidia, & prsefertimAntiochiaetam diu evangelium prae- dicaverit, donec verbum Dei per univerfam regionem dilTeminatum fuit, (v. 49.) Iconii multum temporis confumferit, (AcLXIV. 3.) univerfam in circuitu Ly- ftrae & Derbae regionem perambulaverit, (v. 6.) & Antiochiam Syriac reverfus, ibidem %f ovov a>t oA<yoy non parvum tempus tranfegerit, (Act. XLV. 1 8.)
quilibet

CHRONOLOGICE DIGESTA. 411
quilibec concedet, inter Pauli fecundum cctertium iter Hierofolymitanum confeclum probabiiiter non pauciores ac IV. annos effluxifle.
Vereor, ne quis miretur, quare itineri CCCCL. milliarium quatuor annos, itineri DCL. milliarium tres annos, & itineri CCLXX. rnillijrium duos an- nos tribuam, & proinde neceflarium duco, ad illu- ftrandam 6V demonftrandam meam fententiam haec adjicere.
(1) Attribuo itineri CCCCL.milliarium(jf .XXVI.) annos IV. & itineri DCL. milliarium (§. XXV.) III annos hasce ob rationes. a) In itinere priori Paulus ecclefias plantavit, in pofteriori autem po- tiffimum plantatas rigavit; rigationem autem ridii tantum temporis fpatium requirere, quam planta- tionem, nemo nefcit. b) Prius iter, fi aditus in infulam Cyprum, abitusque ex ea excipitur, fuit terreftre, pofterius vero & terrcftre & maritimum, hocque ultimum abfolvitur circiter CCCLXIV. milliar. &proinde itinenterreftri modo danda funt CCLXXXVL milliaria, quod autem iter terreftre Pauli plus temporis abfumferit quam maritimum, quilibet facile crncedet, fiquidem Paulus iter terre- ftre plerumque pedibus confecit, hic & illic fubfti- tit, & non femper recfa via ex una regione inaliam tranfiit, fed faepiffime regiones, quasadiit, obam- bulavit (§. XXIV. XXVI.) 0 In itinerc priori in Pi- fidia, & prasfertim Antiochjse tam diu evangelium praedicavit, donec verbum Dei per umverlam regio- nem difTeminatum fuit, & Iconii ac Antiochiae in Syria multum tempus confumfit, in itinere autem pofteriori modo Theflalonicae III. Sabbata commo- ratus eft, & Beroeaz & Athenis aliquod tempus hae- fit. d) In itinere priori ubique evangelium prsedi- cavit, in pofteriori autem in Afia propria, cujusme-
Ee tropolis

\
412 ACTA APOSTOLI PAVLB
tropolis eft Ephefus, impedkus a Spiritu Sanfto, id facere non potuit. Acl XVI. 6. 7.
(2) Afftgno itineri CCCCL. milliarium (§. XXVI.) annos IV. & itineri CCLXXX. milliarium (<§ XXIV.) annos II. quia Paulus non in pofteriori, fcd priori itinere hic & illic multum tempus con- fumfit.
(0 Statuo, Paulum in itinere DCL. milliarium (§. XXV.) confumfifTe III. annos, in itinere autem CCLXXX. milliar. (§. XXIV.) II.annos,hisindutfus rationibus. a) Iter pofterius fuit, terreftre, prius vero & terreftre & maritimum, & hoc uitimum ab- folvitur circiter CCCLXIV. milliaribus & remanent ergo itineri terreftri CCLXXXVI. milliaria. b) In itinere pofteriori rigavit multas ecclefias in priori jam plantatas c)In itinere pofteriorimodo Antio- chiaetempus aliquod hacfft, in priori autem ThefTa- lonicse, Beroea: & Athenis.
§. XXVII.
Defignatio annorum, quibus Paulus tertia & quarta vice Hierofolymam pervenir.
Apoftolus Paulus quinta vice Hierofolymam intravit anno ser. vulg. LVIII. (§. XXIII.) fecunda vero viceanno srr.vulg XXXXIII. (§. XXII )&pro- inde inter aditum fecundum & quintum XV. artni interceflerc. Verum inter aditum quartum&quin- tum probabiliter non pauciores ac VI. (§. XXIV.) inter tertium & quartum non pauciores ac V. (§ XXV.) & inter fecundum& tertiumnonpaucio- res ac IV. anni effluxerunt, (§. XXVI.) & propterea probabiliter aditus quartus anno ser.vulg. LII. &ter- tius anno xv. vulg. XXXXVII. accidit, nam fiannos VI. detrahimus de LVIlI.remanent LH.& fideannis LII. det-rahimus L.remanent XXXXVII imoiianno
XXXXIII.

CHRONOLOGICE DIGESTA. 413
XXXXUI quo Paulus fecunda vice Hierofolymam adiit, addimus IV. annos, exfurgunt XXXXVII. & fi his annis V. adjicimus, prodeunt LII.
JT. XXVIII.
Concilium Hierofolymitanum probabiliter habitum eft anno srse vulgaris XXXXVII.
Concilium Hierofolymitanum habitum eft fta- tim poft aditumPaulitertium, (§.XXI.) verumPau- lus tertia vice Hierofolymam venit probabili- ter anno aer. vulg. XXXXVII. (§. XXVII.) & pro- inde concilium Hierofolymitanum probabiliter ha- bitum eft anno serae vulgaris XXXXVII.
Ad eundem annum refert Synodum Hierofo- lymitanam HAMMONDVS Amiot. ad Gal. II. r. AVCTORES Centiiriarum Magdeburgenfium vero Cent.I. L. II. c. IX. p. 420. conftituunt annum VI. Claudii, f. A. aer. vulg. XLVI. Alii defignant an- numXLVIII. PEARSONIVSJOACH. LANGIVS, LINDHAMMER &c. A. XLIX. LlGTFOOTVS Cbron. Temp. N. T. p. 76. A. L. & PAREVS Com- ment, adGal, II. /. A. LI.
§. XXIX.
Paulus Gal. II. 1. indicat, fe annis XIV. intGrjedtisHierolblymam adiiffe.
Paulus Gal. II. 1. Deinde, inquit, &a $txa\e<r<rA~ §m eran, iterum adfcendi ; Hierofolymam cum Bar- vaba. Quod autem verba illa Jiet 3ey.cfje<rtrcigM erwj reddi debeant: mterjcftis f. elapfis quatuordectm an- nis , nullus dubito. Nam iuf diebus & annis prae- pofitum, fi non ut Acl. I. 3. indicat continuationem lei alicujus- per certum aliquod temporis fpatium, fcriptoribus QeQiruvsQtc, librorumN,T,&feptuaginta
Ee 2 Inter-

414 ACTA APOSTOLI PAVLI
Interpretibuslibrorum V.T. conftanter denotatpoft e g.Marc.H. i. «s^AS-.ev — - Sijjjtefm, poft dies ali- quot. Ad XXIV. 17. St e]uv TrAeiovuv, poft milltos annos. Devt. IX. H. eyevejo Sta r jeo-o-a,fa,Kov]a ypeguv, hebr. \pQ. In eodemfenfu Sia, quoqueafcriptori- bus profanis ufurpatur. e. g. PLUTARCHVS in opp. ed, Guil Xylandri. Francof. 1^99. p. m. 483- St e]uv%eSovle]fa,Koo-tuv, annis prope quadringentis poft. HERODO TVS Halicam. Hrft L IV. p. 22 f. ed.Gott\3u-igennanni Geneu. 16 ig. 7*r 'ZKvd-ag atto- SyfMirciflcii okJu x&ietKoa-t ijea, Siaxpovis loo-am ko- Itovjasi ji.7.A. Scythas, cum octo $ mginti annos peregreabfuijjent, poft tam lon^ um tempus reuertentes. LYSIS ep ad Hipparchum, quee exftat ad finem Dio- gents Laertii ed Henr. Stephani p. 87^ vrevje SteAS-ov- luv ereuv interjefhs f. exactis quinque annis. Plura exempla profert Henr. Stephanus in Gr<ec<e lingvte Thefauro.
Obftars videtur Matth. XXVI. 61 & Marc. XIV. f 8- verum funt ha;c verba non Jefu Chrifti& apofto- lorum, fed Judaeorum, & quod illis Stct denotet poft, cx Matth.XXVI. 63. liqvet. Tantum itaque abeft, Ut loca excitata impediant, quo mi nus Sta, vertatur per poft, ut potius demonftrent, JUGal II. 1. ideni fignificare, quod Gal. f. 18 & proinde fenfum verborumPauliGal.il. i.efle, poftannos XIV. f ela- pfis XIV. annis Hierofolymam iterum adfcendi, 6V in eadem fententia funt PEARSONl VS Annal. Pauli & Translatores & Interpretes, quos confulere potui, oranes
Aufus qvidem eft LVDOV. CAPELLVS, quem fequitur GROTIvS in Annot. ad h. 1. aliara plane lechoncm nobis obtrudere, nam Hiftor. Apoft. iUu-
ftrata,

CHRONOLOGICE DIGESTA. 415
ftrata, ejusque appendice. Jense. 1691. p. m. 9 f. Cumt i n- qu\t,(ut probatum eftJnonpojftnt totannitntercederein- ter finem illius triennii & concilium Hierofolymita- num, ji pro $ex,a]e<r<ragav iegamus^evcra^uv, omijfo iescct, reserit expeditafj) plana. - Forn- naque le- gendum e7ret\a, §ta. < lecr<ra^uve1uv. Facilisautemlafjhs eft ex $10, in $ex.a,. Cum ergo jorte jcripjijJetFau- his e7ret]a. t)ta recrcraguv eruv , proclivi lapju facJum inde videtur pnmo e7retra eSena reavapuv, deinde in- Jerta fuit prapofitio §ta Jyntaxeos gratta, atque ita jacium eft eiretra $ta a s tx.are<r<ra^uv eruv. Quis autem a fc impetrare poteft, utnon abhorreat & detefte- tur effrenam hujus viri audaciam & licentiam. Nam violentas facro codici infert manus, & perfvadere nobis conatur leclionem diverfam ab ea, quam ad unum omnes Codices graeci Mfc. & imprefli,verlio« nesque antiquse referunt. Urget quidem neceflita- temquandam, quod vero in errore verfetur, ex noftra differtatione liquet.
§. XXX.
Paulus non eodem anno, quo JEfus in cru- cem aclus, ad fidem in JEfum perdudcis eft.
Lucas quidem ea, quae adfcenfionem JESV m ccelum exceperunt, ita enarrat, utnon certo definiri queat, quo anno hoc vel illud acciderit. Quiautem fine praeconceptis opinionibus ea perpendet, quae enarrantur Acl. II. 46.47. IV.34.V. 16.4.%. VI. 1.7.8. VIII.1.3-5. 14.*f.26.40. IX. 1. 2. XXII.4.XXVI. 9 - ir. facile concedet, Paulum non eodem anno, quo JEfus fuperna adiit, converfum efle.
Nam 1) quotquothabueruntprcediaautdomos, venderunt, & venditorum pretia attulerunt. 2) Per. vicos exportarunt aegrotos, inque leclis &grabatis depofuerunt, ut venientis Petri vel umbra aliquem
Ee 3 eorum

4T6 ACTA APOSTOLI PAVLI.
eorum inumbraret, convenerunt enim vulgo ex fi- nitimis urbibus Hierofolymam, adducentes aegrotos, & ab immundis fpiritibus vexatos, qui ad unum omnes curati funt. 3)FIagellis cxfi in templo & intra parie- tes evangelium JEfiiChrifti proedicarunt. 4)Suborto fremitu graecanicorum adverfus Hebrseos VII. dia- coni conftituti funt. 0 Crevit numerus difcipu- lorum vehementer, ingensque facerdotum multitudo fidei obedivit. 6) Poft mortem Stephani Saulus in- travit in domos, ac viros foeminasque trahens dedit in cuftodiam, & quum interemti funt, fuffragium tulit, imo per OMNES fynagogas, (quarum Hiero- folymae cccclxxx fuerunt,)Chriftianos puniens, co- egit ad blafpheinandum, &fupra modum furensad- verfus eos, perfecutus eft alios etiam in exteras us- que civitates. Cumque fideles poft feftum Pente- coftes, quod fub finem Maji, five fub initium Junii celebratur, prcedia & domiciiia fua vendiderint, &
{jerfecutio Sauli faltim menfes VI. f VII requirar, iquido conftat,Paulum non anno, quoJEfus in cru- cem aclus, converfum efle. Neque unicusmihi con- ftat, qui hanc tueatur fententiam.
§. XXXI.
V Iter Hierofoiymiranum, cujus Paulus Gal. II. I. meminit, non eftordinefecundum, (§.XXI.)
PaulusGal. II. r. refert, fe interjeclisXIV.annis Hierofolymam adiifle, (§. XXIX.) pofito itaque, quod Paulus anno eodem , quo JESUS cruci adfi- xus eft, converfiis fit, quod tamen concedi nequit, (§. XXX. ) tunc incideret iter illud in annum xr. vulg. XXXXIIIl. (f. III.) Aft, iterHierofolymita- num fecunduminciditin:innum aer. vulg. XXXXIII. (§. XXL X. XXII.) & proi nde iter illud, cujus Pau- lus Gal. II. i. meminit, non eft ordine fecundum.
§. XXXII.

CHRO NOLOGICE DIGESTA. 417 §. XXXII.
Iter Hierofolymitanum , de quo Paulus Gal. II. 1. agit, non eft ordine quartum. (§.XXI.)
Ponern hoc ex chronologia demonftrare, fu- perfedeo autem hac demonftratione, quia nondum eviclum dedi,Paulum Gal. II. 1. annum fuae conver- fionis refpicere, aliaeque rationes gravifiimae adfunt. NamPaulusGal.il. 1 refert, fe cum BarnabaHiero- folymam adiiffe, Barnabas vero jam anno a:r. vulg. XLVII. aut fub initium anni XLVIII. fe a Paulo fc- paraverat, poftquam inter ambos -n-a^o^virfAo; exor- tus erat, (Acl XV. 36 - 40. §. XXVill) & ne vefti- giumquidem in Aclis & Epiftolis Pauliexftat, quod fe Paulo ante iter Hierofolymitanum ordine quar- tum, quod incidit in annum xv. vulg. LII. (§ XXVII.) iterum comitem adjunxerit. Et quis dicet, ea, qUa; Paulus Gal. II. 2. 4. fl 7. enarrat, demum anno ser. LII. accidiife ? fiquidem illa jam anno aer. vulg. XLVII. contigerunt, Nam ante 'iter Hierofolymitanum Pauli ordine tertium , quod incidit in annum ser. vulg. XLVII. (Aci. XV. i. feqq. §. XXI. XXVII.) Antiochiam venerunt falfi fratres »cbjetTK07nivjes %v sAevS-efiav fidelium & urgentes circumcilionem a gentibus fufcipiendam, (Acl. XV. il) eodem tem- pore Paulus illis reftitit, (v. 2.) cum Barnaba Hie- rofolymam profeclus eft,. (v. 2-4.) & Apoftolisex- pofuit, quae DEUS per ipfos inter gentes effeciffet. (v. 1. 12. 4.) Et profeclo, fi id, quod Paulus GaL II. r. feqq. refert, illo tempore accidiiTet, quo quar- ta vice Hierofolymam venit, Lucas illud filentionon praeteriiflet, fiquidem res maximi momenti con- cernit; Lucas vero in nullo itinere Hierofolymita- no Apoftoli Pauli defcribendo tam brevis eft, quam in illo, quod ordine eft quartum. Quas cum ita
Ee 4 fint,

418 ACTA APOSTOLI PAVLI._
fint, iter Hierofolymitanum, cujus Paulus Gal. II. i. meminic, neutiquam eft ordine quartum.
§. XXXIII.
Lucas irer Hierofolymitanum, de quoPau- lus Gal. II. i. agit, in Adis non oinifit.
Iter Hierofolymitanum a Paulo fufceptum & Gal. II i. defcriptum accidit poft annum a?r. vulg. XXXXIII. (§. XXXI) verum, Lucas ab anno ser. vulg. XXXXHI. itinera a Paulo confecta accurate defcribit, five indicat locum, quem reliquit, &quem adiit, (vid. Act. XIII. feqq.§. XXVI. XXI. X.) & proinde Lucas profeclionem illam Hierolymitanam, cujus Paulus Gal. II. i. meminit, in aclis neutiquam omifit. Et in hac fententia confirmamur, perpen- dentes, hancHierofolymitanamprofeclionem omni- um fuifle nobililfimam.
§. XXXIV. Iter Hierofolymitanum, de quo PaulusGal, II. agit,eftiter Pauli Hierofolymitanum ordine tertium. (§. XXI.)
Lucasiter illud Hierofolymltanum,quodGaI.II.r. feq defcribitur,inAclisncutiquam omifit, (§.XXXIII.) &proptereaeft velordinefecundum, veltertium, vel quartum, vel quintum. (§. XXI.) Non autem eft ordine fecundum, (§. XXXI.) neque quartum, (§. XXXII.) nequequintum,(§XXI. & XII.) & proinde eft tertium. Et hoc alise quoque jubent ra- tiones, nam (7) utrobique eadem exprimiturcaufa primaria profectionis, nempe quseftio de circumci- fione & ritibus iMofaicis, five de libertateChriftiana. Gal. \% 3. Act. XV. 1. 2. fj. (i) Utrobique Barnabas Pauli comes (iftitur. Gal. II. 1. Act. XV. 2. 12. (3) Utrobique refertur, Paulum cum emifTariis falfis
fratribus

CHRONOLOGICE DIGESTA. 419
fratribus difceptationem habuilTe, illisque reftitilfe, Gal. II 4. Aci XV. i. 2.
In eadem fententia funt Interpretes tantum non omnes, & practer illos AVCTORES Centuria- rum Magdebnrgenjiumh.il. c. IX p. m. 411. BA- RONIVS, LVDOV. CAPELLVS Hift. Ap. p. 9 r. feqq. WITSIVS Melet. Leidenf. p. m. f 9. & 60. LIGHTFOOT Cbron. Temp. & ordine Textuum N. Teft. T. II. opp. Roterod. r686. p. m 76. FR. SPAN- HEMIVS F. Hift. Ecclef. N. T p.m.31. BVDDEVS Eccl. Apofi. p m. 192. & alii judicio & eruditione proeftantes viri. Quodque pluribus veterum non alia inhceferit opinio, conftat exteftimonioHIERO- NYMI, qui prsf. in Ep. ad Gal. Quidam, inquit, pofl XlV.annos eum adfcendijfetunc dicunt, quandoin aciis apoftolorum de qu&ftionibus obfervandavel pr<e- termittendie legis inter credentes dijjenfio orta eft.
Quae autem huic fententice obftare videntur, facili negotio dilui poffunt. Obj.
1.) Lucas refert AB. XV. Antiochenam ecchjiam Paulum Hierofelymam ablegajfe , Paulus vero Gal. II. i. enarrat,fe, revelatione divina addu- Bum, Hierofolymam adiijfe. Refp. Unius po- fitio non eft alterius negatio. Forfitan orta controverfia de lege ceremoniali a fidelibusex gentibus obfervanda, Deus Paulo per revela- tionem praecepit, Hierofolymam proficifci, & membra ecclefia? Antiochena?, comperta revelatione divina Paulo fa&a, ejcc^av confti- tuerunt, utPaulus cum Barnaba Hierofolymam contenderet. Sive, publico ecclefiue judicio deleclus, privatimmonitusfuit, utprovinciam delegatam promtus fubiret, quae eft fententia PAREI, in Comment. ad Gal. II. & mihi prse priore probatur.
Ee y r)Pau-

420 ACTA AP0ST0LI PAVLI
%,) Paulus Gal II. teftatur,Je Titumcomitem ha- buijfe, Aci. XV autem de Tito altum eftfilen- tium. Refp. Hoc momenti aliquid traheret, il Lucns referret, Paulum folummodo cum Barnaba Hierolblymam adiiffe; tantum vero abeft, ut hac tradat, ut potius teftetur, alios quosdam cum Paulo & BarnabaHierofolymam profe&os eife. Acl. XV. 2. Lucas Titi mentio- nemnon injicit, quia non legatusecclefla;fuit, fed tantum comesaPauloconfiliofapientiffimo afTumtus, prout Gal. II. 3. coll. v. i, diftincle exprimitur.
3.) Lucas Att. XV. tradit, Paulum Hierofolymam prqfe&um cjfe, adlitemfubortamcomyonendanh Paulus vevo Gal. II. refert , feUierofolymx, apo- Jlolis expofuijje evangelhim , ne in vanum curre- ret. Refp. Paulus non perhibet, fe eum in finem Hierofolymam adiifle, ut evangelium fuum exponeret, mukominus, feunicumhunc fcopum habuiffe, fed tantummodo refert, fe tunc temporis evanselium fuum expofuiffe, & hoc quoque Lucas innuit A<£ XV. 4. Nam prout SEB. SCHMIDiVS Comment. in epift. Pauli p. m. 5/30. fcite obfervat, Avcflid-e&cuh.L nihil aliud vult, quam quod Apo/lolus Paulus Werofolymis corain apoftolistf ecclejiaclarepro- pojuerit evangelium, & quomodo inter gentes priedicajjet , firmatis omnibus perrationes, ex quibus erant iiia, quce Deus fecerat cum ipfis t miracula & figna evaugelio confirmando edita j addensy certum fe ejfe,, quod non pojjit aliquid addi: quadfi aliquid habeant addendum, addant; finibtl habeant> evangelii cwfum non inhibeant, fedjuvent potius , omnifcandalo, quafi fecusfen- tirem , e medio ablata. Et quod ad verba illa: ne in vanum currerem , attinet, fenfus illorum
cft,

CHRONOLOGICE DIGESTA. 421
eft, ne labor praedicationi evangelii impenfus, inutilis quodammodo redderetur, quod fane refpeclu multorum eveniflet, nifi apoftolorum confenfus compertus, falforum fratrum ca- lumniis occurrifTet.
4.) Paittus Gal. II i.dicit :fe x»7 du&v apofiolis evan- gelium fuum expofuijfe, tota vero Synodi a&io fuit puhlica. Refp. PauJus primo pri vatim apo- ftoiis evangelium, quod hucusque praedieave- rat, expofuit, deinde vero coacro ab apoftolis concilio idem publice fecit. Acl XV. 4. coll. v. 6. verf. 1 i, coll. v. 6.
{ .) Si Paulits Gal. II. ad Synodum Hierofotymita- namrefpiceret ,fine dubio addecretumilhuspro- vocajfet. Refp.Nonopus fuitPauloallegatione hujusdecreti, namfcopus Paulieft, oftendere, fe ne quicquam ab apoftolis didicifle, &iilis minime minorem efle. Gal. I X 1 r. 12. 16. 17. II. 6. 9.11. Irno ex relatione de Tito> jjd [cir- eumcifionem fufcipiendam, ab apoftolis non adaclo, unicuique jam conftitit, quodapoftoli in ea fint fententia, fideles ex gentibus minime circumcidendos efle.
6. ) Si Paulus Gal. II. tertium fuum iter refpicit,
dicendum e/t, quod ordine Jecundum omiferit. Refp. Paulus fecundum illud iter filentio prae- terit> quia tunc temporis modo ftipem colle- clam Hierofolymam detulit, & fermonemcum Petro & fortaffe quoque cumreliquisapoftolis non contulit. Acl. XII. 4. f. 12. 17.
7.) Si Paulusrefpiceretiter fuumtertium, nonufus fuijfet vocibus eirei]a, y -raXiv. Refp. SEBAST. SCHMIDIVS Comment. in epift. Pauli p. f 28. obje&ionem prolatam hunc inmodum diluit: t7rei]a deinde eft tantum erdinis, non atttem nu-
meri,

422 ACTA APOSTOLI PAVLI
meri, & irctXiv iterum, iterationem tantnm dicit, & vi ejus negatur, quod hic adfcenfus fuerit omnium primus. Et hoc multis exempliscom- probari poteft. Nam quis e. g. dicet, quod eare/Jot i Cor. XV. f-7. fit numeri, & quamvis Matthccus verbum Jefu Chrifti quintum & fe- xtum omiferit, tamen Matth. XXVII. v. <;o. lytrxs inquit, TrciAii/ Kpufaf Quvy/xsyctAf! «&<P>j- xelo TrvtvfJLck. Eundem in modum Lucas quo- , que luirciXiv utitur, fiquideminterverba Pilati Luc. XXIII. 16. & 20. intercefiere ea, quac Matthaeus c. XXVII. 17. fqq,&Marcus c. XV. 8- 9. referunt.
§. XXXV. ;
Pautus Ga!. II, 1. non refpicit iilumannum, quo prima vice Hierofolymam adiit,
Si Paulus hunc annum refpiceret, converfus eflet ipfo anno, quo Jefus cruci adfixus eft, nam concilium Hierofolymitanum, quod Paulus Gal. II. 1. refpicit, (§. XXXIV.) habitum eft anno aer. vulg. XLVII. (§. XXVIII.) &proinde PaulusHierofoIy- mam prima vice adiiffet anno xv. vulg. XXXIII. & converfus efiet anno ser. vulg. XXX. qui eft annus ille, quo JESVS cruci adfixus eft. (§. III.) Verum enim vero, Paulus illo anno non converfus eft, (§. XXX.) & propterea non refpicit illum annum, quo prima vice Hierofolymam adiit.
Optime proinde PEARSONIVS Annal, p. 9. Vox, inquit,67r£<7(* (deinde) non conjungit hac verba cum illis de triennio, quaji a fine illius triennii ini- tium fumerents aliud enim e.yru\a, inter b'£c & iUa in- tercedit c, I. 21. ubi narrare incipit, quando verfatus jit in Syria & Cilicia, neque annos, quibus illic tunc
erat

CHRONOLOGICE DICESTA. 423
erat in iis regionibus, enumerat. Nulla iguur hic thronologica connexio cogitari potejt, fed Apo/tolus eundemfcopumperfequens, DEINDEinquit&R VR- SVS, fed neque DEINDE refpicit moram ejus in Syria & Cilicia, nequehoc RVRSVS fecundum ejus Hierofolyma adventum.
§. XXXVI. Paulus Gal, I. 18. refpicit annum fuse con- verfionis.
Paulus Gal. L 18. refpicit, aut tempus, quod Damafci commoratus eft, aut annum fuae converfio- nis. Verum, fi Paulus refpicit tempus, quod Da- mafcitransegit, fi indicat, fe tresannos,poft reditum ex Arabia, Damafci haefifle, tunc quoque Gal. II. i. refpicit Gal. I 18. f adventum injudsese metropo- lim, Hierofolymam, ac regiones ^yrise & Ciliciae, & proinde. pofito, quod tantum unum annum inAra- bia manferit, & quod altero anno poft mortem JEfu Chrifti ad Deum converfus fit, itinera Pauli ita or- dinanda eflent; Paulus auno aer. vulg. XXXI. con- vertitur, artno XXXII. ex Arabia Damafcum redit, anno XXXV. Hierofolymam adit, ac illa relifta re- giones Syrioe & Ciliciae, anno XLIX. iterum Hiero- folymam ndit, & ftatim poft ejus adventum conci- lium illud magfiUm habetur. Cum autem concilium Hierofolymitanum anno a?r. vulg. XLIX non habi- tum fit, (§ XXVIII.) Jiquido conftat, quod Paulus Gal.I. 18. annum fuae converfionis refpiciat.
Idem fentiunt HAMMONDVS, AKERS- LOOT, ANDR. MVRRAY, LlGTFOOT, Chron. Temp. N T. p. 69. PEARSONlVS Annal.Pauli, AVCTORES Centuriarum Magdebur^enfmm, Cent. I L. II: c X.p. 4Y4. FR SPANHEMVS Opp.Lugd. 1701. p. f jf- SEB. SCHMIDIVS, JOACH. LAN- GIVS &c.
$ XXXVII.

424 ACTA APOSTOLI PAVLI
§. XXXVII.
Paulus Gai, lh L annum converfionis fuse refpicir.
Quando Paulus Gal IL i. referc, fe annis XIV. incerjectisHierofolymam adiilfe, refpicic vel annum, quo prima vice Hierofolymam profeclus eft, vel an- num converfionis fuae. Non autem refpicit annum, quo prima vice Hierofolymam adiit, (§.XXXV.) & proinde refpicit annum fuae converfionis.
In eadem furit fencencia BEDA in ASf. XV. BARONIVS, ESTiVS ad Gai. II. i. JVSTINIA- NVS, AVCTORES Centuriarum Magdebnnrenji- wn, Cenc. I. L. II c, IX. p.- 4 ao. CALOVIVS ad Gal. II. i. SPANHEMIVS 1. c. BVDDEVS Ecclef Apo/i. p. m. 193. LINDHAMMER Tab. Chronolog. Atlor. HAMMONDVS ad Gal. II 1. HINCKEL- MANNVS Comment. in epifi.ad Galatas, CHRIST. STOCKIVS N. T. ad h. 1. PEARSONIVS, qui Annal. Pauli p. 9. Ex bis, inquic, clare patet, hujus trietinii epocham (Gal. I. iS-J a converfione Pauiipeti debere. Idem dicendum eft de epocha annorum XIV. Deinde poft annos XIV. rurfus -adfcendi Hierofolyma. Idem enim horum verborum fcopus, etidem annorum epocha. & JOACH. LANGIVS, qui Comment. de vita & epiflolis Pauli p. f8- Cum, aic, vix fuperejfe poffit dubium, tres iflos annos , Gal. I. i#. numerari a converfione Pauli, nec Paulus notabiliorem haberet vita fuaepocham farticulum, quamillumipjumcon- verjionis, ubi cozpit Chrifli caufa agere, indc haud ob- fcure conftat, etiam hic, ubi apoflolus aiiquam rerum pro Cbriflo geftarum feriem netlit, tn annorum XIV. notatione ejusdem termini ratwnemfuijje habitam.
Cum aucem Paulus Gal. II 1. refpiciac annum fuae converfionis, liquido exinde conftat, icer Hie-
rofoly-

CHRONOLOGICE DIGESTA. 425
rofolymitanum, cujus meminit, non ene ordine quartum. Nam adiit Hierofolymam quarta vice anno aer. vulg. LII. (§. XXVII.) & proinde, fi hocce ker refpicit, converfus eftannoaer. vulg XXXVill. anno XLI. Hierofolymam prima vice adiit, annum XLII. Antiochise tranfegk, & annoXLlII. Hierofo- Iymam fecunda vice profedus eft. Verum, ante- quam Paulus Antiochiam cumBarnabaadik,evange- Hum JefuChrifti in Syria & Cilicia praedicavit, (Gal. 1.21 -24) cumque in hocnegotiofakim annumunum confumferit, quod quoque exinde conftat, quiaea, quaeLucasAct IX. 3 1.32.3 f, 37-39.4:. 43. X. i.fqq. 48-XI.2.20.21.22.2f.enarrat, inter primum abitum Pauli Hierofolyma, & aditum Antiochiam accide- runt, imo, cum non probabile fit, Paulum demum anno VIII. poft mortem Jefu Chrifti converfum eile, iter Hierofolymkanum, quod PauIusGal.II, i,' reipicit, non eft ordine quartum.
§. XXXVIII.
Paulus anno aer. vulg. XXXIII. ad fldem in JEfum perdudtus efh
Paulus Gal. II. u indicat, fe annis XIV. inter- jedlis Hierofolymam adiilfe. Cum autem annum fuae converfionis refpiciat,(§.XXXVII.) &. profecho illa, cujus memink, incidat in annum ser. vuig. XLVII. (§. XXXIV. XXI. XXVIII.) & ab anno qua- dragefimo feptimo detractis annis XIV. remaneat annus trigefimus tertius, Paulus anno aer. vulg. XXXIII. ad ridem ln JEfum perduclus eft
Non poflum, quin adjiciam obfervationem in- genipfam PEARSONII Annal. Pauli p. m. 2. Saulus, inquit, inArabia moratur — Jntrrea HerodisTetrar-
chte exercitus ab Areta Arabix Rege---projiigatus,
internecione funditus perit. Aret,c Ethnarcha Da-
majcum

426 ACTA APOSTOLI PAVLI
mafcum pr<xfidio tenet. Saulus ex Arabia redit Da-
mafcum.---Circa finem autem bujus anni, cum
implerentur dies multi, eonfiltum fecerunt in unum \ Zfiidai , ut eum interficerent. Acf. IX. 23. Non enim tunc eam auEtoruatem habebant in Damafco, quam babebaju, cum Sau/us primo venit Damajcum. Quare infidias ei tantummodo (lemebant, que Saulo notdefue- re,undc coatli funt ab Ethnarcha Arabi&petere ,ut eum in eorum gratiam intcrficeret: qui inde cupiebat eum comprehendere. zCor.XLj2. fadtei igitur obfervant portas civitatis, ut Ethnarchx, Saulum interfictendum tradant Solicicus fui de teftimonio quodam vete- rum, quo demonftrari poflet, Aretam, fufo.Herodis exercitu, Damafcum occupafTe, Verum operam perdidi omnem, & fpes concepta me fefellit. Si autem teftimonium, quod huc ufque fruftra quaefivi, ex fcriptis veterum excitari poflit, liquido exinde quoque conftaret.Pauium non ante annumaer. vulg. XXXVI. Damafco Hierofolymam prima vice venifle, & proinde non ante annum aer. vulg. XXXIII. f III. poft mortem J. C. converfum efle. Nam JOSE- PH VS Ant.ffud. L. XVIII. C. VII. p. m. 626. Com- mijfo, inquit, prcelio Herodis cxercitus internecione perit. Htec Herodes per litteras Tiberio Jignifcat. Ille vero indigne ferens Arett audaciam y Jcrtbit Vi- tellio,ut ei bellum inferat autvivum captum ab-
ducat, aut occifi caput ad fe mittat.---Vitellius
autem ad bellum paratus Arabicum,alfumtis — cqui- tum auxdiis miflis a fociis Regibus — pervenit Pto-
lemaidem.---Litteris autem de obitu Tiberii ac-
ceptis , revocatas cx itinere copias in hyberna dimifit. Conftat, Tiberium obiifle die XXVI. Marc. anni acr. vulg. XXXVII. (§. IV ) & Herodis exercitus pro* inde anno aer. vulg. XXXVI. fufus eft. Si itaque Aretas fufo exercitu Herodis Damafcum occupavit, Paulus non ante annum acr. vulg. XXXVI. Damafco
Hiero-

CHRONOLOGICE DIGESTA. 427
Hierofolymam venit, & non ante annum aer. vulg. XXXIII. ad fidem jn Chriftum perduclus eft, fiqui- dem iilo tempore, quo Damafco Hierofolymam au- fugit, Damafcus imperio Aretae fubjecla fuit.
Statuo itaque, Paulum converfum efle annoaer. vulg. XXXIII. & proinde anno tertio poft mortem JEfuChrifti. (§.I1I.) Idem fentit JOACH. LAN- GIVS. Nafn tradit Tab. Cbronol. prtefixa dem Apo~ ftolifcbenLictt und Recbt, Paulum adfidem in JEfum perducrum eife anno XXXVI. cumque putet cum PEARSONIO Letl. I. inAtl.p.i?. Jeqq. JEfum Chri- ftum anno XXXIII. cruci adfixum effe, vid.Evange- li/ches Licht undRecht p. 449. lin. 4. in aprico eft, quod ailerat, Paulum anno tertio poftmortem JEfuChrifti converfum eife, & proinde fecundum noftram fup- putationem anno aer.vulg. XXXIil.
Imo confentientes habeo ex veteribus viros, quorum aucforitas eft magna, & quibus idcirco prae reiiquis fides habenda. Nam AVCTORES Centu~ riarwn Magdeburgenfium Cent. I. L. II. c. X. p. 4^3. De tempore, inquiunt, converfionis Pauli variant au- tlores. Sed probatiores^ antiqviores, utEufebius, Hieronymus, Euthalius Diaconus & alii Jentiunt, Fauli converfioneu anno- -- XIX. TiberiifaEtam effe. Quod autem annus XIX. Tiberii refpondeat anno aer. vuig. XXXIII. liquet ex §. IV. Nam annus pri- mus imperii Tiberii incipit a die XX. Aug. anni aer. vulg. XIV. & proinde annus XIX. Tiberii initium fumit a die XX. Aug. anni XXXII. & progreditur usque ad d XIX. Aug. anni XXXIII. Quemadmo- durn autem fententia mea de anno converfionisPauli minime nova dici poteft, ita quoque non puto, ei- dem, quod alicujus momenti fit, obftare. Nam quantum ego conjicere poffum, tria modo mihi ob- jici poflunt Primmn eft, EVODIVS & HIPPO- LYTVS Thebanus referunt, Stephanum anno VII.
Ff poft

428 ACTA APOSTOLI PAVLI
poft paflionem JEfu Chrifti lapidatum efie; alterum, Tiberius comminatus eft periculum accufatoribus Chriftianorum, & proinde non probabile eft, Ste- phanum imperante Tiberio lapidibus obrutuin cfle; {ktertiuni, ]ud;ci ipfi Joh. XVIII. 31. confelTi famjibi non licere, guemquam interficere, cumque idcirco non veriiimilime lit, Stephanum eo tempore capitis damnatum efle, quo prrefes Romanus in Judsea ruft, probabiliter illo anno Japidatus eft, quo Marullus a Cajo in Judaeam miflus eft.
Quod ad primam objeclionem atcinet, ad eam refellendam fufflcit annotatio VALESII ad Eufebii Hjftor. Ecclef L. tt cap. II. p. m 21. Nam quo annq, inquk^Stepbanus martyrii coronam adeptus Jit, non convenit imer-onmes. Alii eodem anno, quo pajfus efi Cbriftus, lapidatum ejfe volunt VII cal. jfan. Ita diferte fcribitur in excerptis cbronoiogicis ,qu£ cum Eujebii Chronico edidit Scaliger p.6%. - - - Alii xcro TivEXtiio pcft Cbrijli mortem martyrium Stepbani re- tulerunt antio Tiberii uliimo. Ita fcribit inChronico Georgius Synccllus. Multi etuvn ulterius procefje- runt, f$ Stepbanum anno ab ordniatione jua Jeptimo pafjiim ejje Jcripferunt. Inter qvos eji Evodius & Hipppolyttts Tbebanus, <Vf Aiicfor Chronici Alexan- drini, qui anno Claudii primo martyrium Stcpbani affignat. Qu<e .fententia hinc, utopinor, manavit. Pro certo fciiicet habebant, Paulum paucis diebuspoft cadem Stepbani ad Chrifti fidem Juijfe converfum. Eundem vero anno converjionis fu« tertio Hierojblyma advenife, ipfius teftinscmo didicerant Id porro acci- dijje anm Qlaudii tertio pavlo ante ob tv.m herodis agrtp^e ex LuciC biftoria optime concludrbant. Cum- que hfec Valefii conjectura magna fe corhmendet ve- rilimilitnclinis fpecie, & veneranda antiquitas, & praecipue ,ut fupra indicatum eft, Eufebius, Hiero- nymus & Euthalius ab Evodio & Hippoiyto diflen- , tiant,

CHRONOLOGICE DIGESTA. 429
tianr, quaenam ik ratio, ut rejectis aliorum fententiis Evodium & Hippolytum fequamur, nefcio. Aliter fe res haberet, h* nuilus praeter Evodium & Hippo- lytum de aijrjo, quo Stephanus martyrium fecit, memorioe aliquid prodidiflet. Verum, proftant alice relationes,& quidemeorum, quibuscum Evodius & Hippolytus conferri nequeunt. Nam Hippoly- tusThebanus floruit feculo XI. & iiberEvodii, quem allegat Nicephorus, non Evodium Epiicopum An- tiochenum, qui temporibus apoftolorum vixit, fed Evodium Uzalenfem, qui feculo V. epifcopi officio funclus eft, agnofcit auctorem, ac nullius eft aucio- ritatis. Nam CHAMiEKVSpanfiratia CatbolicaT. II. L. XI. cap. XIX. p. m. 439. Evodius, inquit, non babet fatis autloritatis. Qui enim faclum , ut tam fero cognkusJit Uber ejus, ut omnium pene poftremiEvtby- mius Nicephorus (quanquam Evtbymius neminem nominatim auclorem taudat) eum Jbli, quodJciamus, legermt? — Evodius diciteam domum, in quaccenam Dominus celebravit \Jfutffe jfohanuis Apojtoli, quod cfi manifejte contrahijioriam evangelii. Et ITTIGIVS Biblioth. Patrum & quidem Dijjert.de Patribus Apo- fiolicis p. m. 97. Evodii, inquit, qui Apcfiolo Petro inEpifcopatu Antiochcno fuccejfijfe jertur, traciatum, luminis titulo injignitum, in Hjioria fua Ecclefaftica Nicephorus altegavit. Verura lumen illud Evodio adfcriptum baud immerito tenebris dignum judicatur.
--- Durius fitlitium hunc Evodium Monracutius in
originibus fuis ecclejiajticis traciavit. Scribit enim agyrtam ejje & tenebncojum nebulonem, quifubelogio luminis Nicepboro Jimplici £3? juperjiitiojb impojuit. - - - Equidem ut ruiturus paries tibicine aliquo Juf- fulciatur* Ciementis Alcxandrini objicitur ieftimo* nium, quemin Hypotypofibus fuis Evodii lumen alle- gajfeex Sopbronii prato jpirituali tradizur. Verum etiam Sophronius ilieJufpecius teftis efi. Qvamobrem
Ff 2 cum

430 ACTA AP0ST0LI PAVLI
cum aliquando doBijfunus Jefuita Fronto Ducaus lit- teris ad Savtlium nnffJs tejlatusfu&rit, Clementis Ale- xandrini Hypotypofes, qu& nondum batlenus lucem adfpexerunt, apud Patriarcham A/exandriniim exta- re, cum Montacutio exfpeilabimus, donec Patres So- cietatis opus illud tefjelatum ex Alexandrina Biblio- theca impetraverint, & tn ecclejiue ufum evulgaverint. Ideni Montacutius a/ibi miratur, ex quo gurgujlio Evodius antiquis fcriptoribus ignotus, in Nicephori rapfodias migraverit.
Progredior jam adtf/A?/w«objeclionem. Qupd Tiberius periculum minatus fit accufatoribus Chri- ftia-norum, TERTVLLIANVS refert Apol. adv. Gentes Cap. V. ed. Franek. 15-97. p. m. 2 1. Utautem ex hoc fundamento credam, Stephanum imperante Tiberio & proinde ante annum cer. vulg. XXXVII. (§. IV.) non lapidatum efle,ame impetrare non pof- fum. Nam Judeei Stephanum morte pleclendum ftatuerunt, non ex eo capite, quod religionem Chriftianam amplexus fit, fedquod ex eorummente Mofen fpreverit j Deumque blafphemaverit, & pro- inde in facra religionemque peccaverit. Vid. Acl. VI. ir-14.
Reftat tertia ultimaque objeclio. Quod ad fen- fum effati Judaeorum, quod Johannes Ev. c. XVIII. 3 r. refert, attinet, eruditi inter fe diflentiunt. Natn quidara putant, fupplicia capitalia infligendi jus Ju- daris a Romanis jam ante aliquot annos ademtum fuilfe, alii autem contrariam fententiam defendunt. Hos atque illos recenfet JOH. CHRiSTOPHOR. WOLFlVS Cur. Philol.Criticis rnlV.SS.Evangelia, p. 965-. & addit p. 966. Hanc(pej/erioremjpr& altera illaJe mihiprobare, nondiffiteoy recogitatititumverba ipfa Pilati hoc commate & infra cap. XIX. 6. exjlan- tia, quibus alioquin vis praeter necejfitatcm injertur, Him sxempla alia ejusmodi judiciorum vel tentatorum,

CHRONOLOGICE DIGES TA. 431
vel exercitorum, ut Act. V.jj. VII. 3$. Quae celeberri- mus Wolfius breviflimis proponit, ANTON BY- N^VS Comment. de mortejeju Chrifti T. IIIAmfi. i6<)S- p 2,-j.fqq. fufiusexponit. Ego, inquit, ''Judceis juppiicia capitalia non ademta - - - Jed magnum Judaici populijenatum, Jub ipjis quoqueprocuratori- bus Romanis ea gavifum poteftate , qu£ fe adjus vitjz & necis extendit - - - exiftimo. Multa enim junt, qu<e perfvadent, idcertum omnino ejfe indubitatum- qne. Romanos - - - permijiffe$u'dteispatnismori- bus &facris uti, ex Flavio jfofepbo jam obfervatum Juperius ejt Tam comtter cum eos baberent Romani,
_ _ _ Jimul id poteftatis reliquerunt fupremo illius gentisJenatui, ut fiqnispopuiariuminfacrapc.ccaret, retigionemque, in eumpojjet animadvertere non modo carcere,fiagrts & poenis aliis minoribus ,J'ed fuprem» etiam Jupplicto. - - - Atque hoc necejfe omninofuit, cum de multis cognitionem inftituere Romani prtefides non poffent, quippe qui rituumjurisque apud ,Jud<sos divini iqnari prorfus erant, imo religionem illorum omnem fuperftitionem ridiculam putabant ineptijjt- mamque. - - - Publici judicii miniftri apoftolos in templo docentes prehendunt. De interficiendis bifce confultat fenatus, peractumque idprocul dubio fuijfet, nifi aliud GamalielperJvafiJJet. - — Synedrii tribu- naii licuijfe non modo carcere & flagris, fedpcenis etiam capitalibus coercere fontes, affirmandum omnin» eft. Quodnonmodo Pauii, verba Aci. XXII
--- Jedetiam TertulIi,oratoris Judai, adverfus
Paulum accufatio, nomine Ananie , pontificis ma- ximi, ^fudaicique fenatus, apud Felicem, Roma- numprzfideminftituta. Aci. XXIV. $-8- - - - Sane -Tertullus coram Felice Romano prizjide non aufus lo- qui in hunc modumfuijjet, nifi Judteis adminiftrare fuumjus & quidem vitfi ac necis licuiffet. Pilato erg* non reponunt Jud&i: nobis non licet interficere quem-
Ft 3 quam,

432 ACTA APOSTOLI PAVLI
quani, acji - - - ademta ipfis capitaiia fuppliciet, fuijfcnt. - - - Longe alius ejt hujusdicii fenfus. Ne- mini dubium effepoteji,pojifjudzam inprovinciafor- mam redafiam, feditionem, Ujieque majejtati s crimen - - - neutiquam ad jfudaici fenatus, fed adRomani prcfidis pertinuijfe tribunal. Hujus criminis autem Ofejumreum peragunt Jud<ei - - - Idquidemnonex- prejfe proditum a fokanne ejt. Eo tamen nos admo- dumfacile ipfius oratio ducit. PoflquamenimPiiato repofuiffent ffuditi: nonlicet - - - Piiatumintroiijfe diat in pr£torium, ac fjefum rogajfe: Tune es rex Sudaorum- Jndicat hoc non obfcure, $efum de fedi- tioneregnoque affeEiatoaccnfajfe^ud&os. - - - Hinc
cum dixijfet us Pilatus---accipite eum vos, &
fecundum legem veftram judicate eum, reum eum fe- ditionis peragunt, regnique affectati, quod crimen pertinebat ad ejus trihunal, atque ijoc fenfu clatnant: non licet nobis interficere quemquam, fediuonis nempe ae Itejce majejlatis reum^ Cum hac determinatione enim, non ahfolute debent accipi hcec verba. Oiiod mox fequentia ojtendunt non obfcure: utjermo f-efu impleretitr, quem dixerat ,jignificans, quamorteejjet moriturus. Easdem fere rationes afFert JOACH. LANGIVS pr<ef. des Evangelifchen Lichts und Rechts, §. VIII. & IX. quem ultimum paragraphum his notatu dignis verbis incipit: Bey fo geftallten Sa~ £hen nimmt es einenbiliig Wunder, xoieeshat mog- lieb feyn konnen, da/z fo viele grundgelehrte Mdnner habm auf die Meynung kommen und dabey bleiben k'dnnen>als wenn dem judifchen Volkedie peinlichen Halsgerichte von den Rbmerngenommen wdren Cum autem luca meridiana fitdarius, Judseis jus fuppli- cium capitale jnfiigendi peccantibus in facra religio- nemque non ademtum fuific, fua fponte corruit, quod ex hoc negatojureconcluditur Etprofeclo, quod Stephanut; eo tempore a Judseis lapidatus (it,
quo

CHRONOLOGICE DIGESTA. 433
quo praefes Romanus in Judaea fuit, ex fcriptis Jo- fephi abunde liquet. Nam ante abitum Pilati Mar- cellus, a Vitellio Syriae praefide, anno ultimo Tibe rii in Judaeam milfus, orKcio praelidis functus eft, & in hujus locum anno primo Caji Marullus fuccelTit, vid. Tab. Chronol. N. T. p. 220. Qiiod autem Ste- phanus non poft annum primum imperii Caji Cali- gulae lapidatusiit,nemo eft, quinoftra setate ncgct.
§. XXXIX. Paulus anno zvx vulgaris LXI. Romam ca- ptivus venit.
Paulus Romam miflus eft anno aer. vulg. LX. (§ XVIII.)veniensadlocum quendam, quemvocant pulchros portus, jejunium jam praeterierat, A#. XXVII.8- 9. quodincidit velinfinem Septembris,vel in initiumOdlobris; (§.XVII) usque ad naufragium faclum multi effluxerunt dies; Acl. XXVII. 13-20. 27. & in infula Melita, in quam, naufragio faclo, eje&us eft, Act. XXVII. 1. tres menfes tranfegit. v. 11. Quae cum ita ilnt, Paulus anno aer. vulg. LXI. Romam captivus venit.
§. XXXX. Paulus anno arrse vulgarisLXW. Romac vin- eulis folutus efh.
Paulus anno aer. vulg. LXI. Romam venit, (§. XXXIX.) Romae per biennium catenis conftri- aus fuit, (Acl XXVIII. 30. coll. ep. ad Philem. v t. 22. Phil. I. 14. II. 24) & proinde anno aer.vulg. LXIII. Romae vinculis folutus eft.
§. XXXXI. Paulus anno aerss vulgaris LXVIII. capitc plexus eft.
Ff 4 EVSE-

434 ACTA APOSTOLI PAVLI
EVSEB.VS in Thef. remp. p. m. iSi. & HIE- RONYMVS CataL fcript. ecclef. fub voce: Paulus y referunt, Paulum arano Neronis XIV. 1! ultimo de- collatum effe, & CASSIODORVS, Patricius Ro- manus ac conful, T. I. Opp p. m. 387. enarrat, Pe- trum & Paulum Roma: trucidatos elfe Sylvano & Orbone Cofl. Verum annus XIV. imperii Neronis incipit a XIV. die Oclobris anni an\ vulg. LXVII. (§. XI.) & Sylvanus & Otho confulatu iuncti funt annou. c. 821. (vid. CAMILLI Cbron. p. iy<;.) qui refpondet anno aer. vulg. LXVIII. (§. I.) & proinde Paulus martyrium fubiit anno ser. vulg. LXVIII.
Idem liquet ex teftimonio CHRYSOSTOMI Homil. XIV. de princip. apofl. Nam UcwAog, inquit, ery Tpiaxovjct 7rev]e e<feAeu<re 7a Kvgiu. Paulus annos XXXV. dominofervivit. Cum autem Paulus anno «r.yulg. XXXIII. converfus fit,(§. XXXVIU.) liqui- do inde conftat, quod anno acr vulg. LXVM.mar- tyrium fecerit, & hoc accidit tefte CLEMENTE Romano Ep. I. ad Corinthios ed. 1TTIG1I p. m. r^. fub praefedtis in urbe, ac ii POLEMEO SiLVIQ credere licet die XXII. Febr. nam in Kalendario, quod in T. VII. Atl.Santtorum proftar, L777. inquit, Kal. Mart. dcpofuio Perri tf Pauli t Profeclo, quod d. XXIX. f XXX. Jun. anni XIV. imp. Neronis martyrium nonfecerir, in aprico eft, conftat enim, Neronem d. IX. jun. fe ipfum interfecifle. (§. XI.)
Quod ad annum attinet, quo Paulus C3pitis damnatus eft,in diverfa abeunt Patres, qui priori- bus feculis iioruerunt. Nam quidam deiignant an- num aer. vuJg LXV. alii annum LXVI. alii annum LXVF.&reliqui annum LXVIII. Mihi, ficuti quoque JOACH. LANGIO Tab.Cbron prajfixa dem Apoflo- iifcbenUchrundRecbr, LINDHAMMERT^. Cbron. PEARSONIO Annal'.Vauli &JO. ALB. FABRICiO Bibl. Grxc, L. IV. placuit fententia eorum Pa-
trum,

CHRONOLOGICE DIGESTA. 435
trum, quiannum LXVIII. conftituunt. Abfit autem f uteamcertilfimam efTe pronunciem, fcioerwm, quod peraeque ut reliquse fuis prematur difficultatibus.
§. XXXXII. Acia apoftoli Pauli chronologice digefta.
Urb. cond.
786
/ serx vulg.
33
789
Anni Imp. Rom, Tib. 19 & 20
22&
n
Min. Pauli.
Paulus convertitur, apofto- lusqueconftituitur 3 AcL IX. i-ig. anno aer. vulg.XXXIII. (§. XXXVIII.) qui eft ter- tius poft paflionem Jefu Ghrifti, (§. III.) acDamafci commoratur, AcLIX. 19-2,2. &anno eodemf fequentiin Arabiaw proficKckur, Gal. I i^.quam profeclionemLu- cas iri Actis brevitatis caufa quidem omittit, non vero negat.
Damafcum reverthur,\ c.Act. IX. 2^-2f.&compertisinfi- diis fibi ftrudis, Hierofoly- mam adit fub initium anni quarti,ex quo converfus eft. Gal.I.i8.(§ XXXVI.) Poft dies autem XV.Gal. I. 1 g. a fratribus Cefaream & Tar- fum deducitur. AcL IX 20. Intelligitur autem per Caefa- ream nonCaefareaPhilippi, fed Caefarea Stratonis, fiqui- dem Caefarea nude pofita femper Caefaream Stratonis Ff f fignificat,

436 ACTA APOSTOLI PAVLI
u.c.
790-
.791
7-96
797- 799
.v. LK.
37- 42
43
44- 4.6
Calig,
I-+ Claud.
I &2
M.P.
f-10
II
12-14
fignificat, &Paulus perGff- faream Stratonis multo ci- tius, facilius & tutiusinCi- liciam duci potuit,quam per Caefaream Philippi.
Peragrat Syriam & Ciliciam, & evangelium Jefu Chrifti praedicat. GaLI.21.2 3. ABar- naba quseritur, & Tarfi in- ventus Antiochiam ducitur, Acl XI. 2f. 26. ibiquecom- moratur annum integrum. Act.Xl.26.
Cum Barnaba fubfidium de- fert Llicrojblymam, & nego- tio hoc peraclo Antiocbiam repetit, Acl.Xl. 30-XII. r- 2 f. (§ X.) & una cumBarnaba fcgregaturad opus, ad quod afl umfit eos SpiritusSanclus. AcL XIII. 1-3.
Adit Seleuciam, Cyprum, Pa- pbum, Pergam, Antiochiam Pijiditc, Iconium, Lyftram & Derben, zc circumjacen- tem regianem- AcT;. XIII. 3- XIV. 1-20. JDfr^revertitur Lyftram, Tconium, Antiochi- amPifidi£, &per Pifidiam* Pampliyliam, PergamtfAt- taliam redit Ar. :iochiam Sy- rie , ibique commoratur Xgovov vk ohiyov. Acl. XIV. 21-28.
Cum

CHRONOLOGICE DIGESTA. 437
u.c- 800
XT.V.
I.R.
47
M.V. I?
SOI
48.
16
8-02
49
17
803
fo
10
18
Cum Barnaba adit Hierofoly- mam, ubi, poftillorum ad- ventum, magnum illud con- cilium habetur. Act. XV. j. feq. Gal. II. 1. (§. XXVII. XXVIII.) Accepta autem epiftola, a concilio fcripta, redit Antiochiam, ibique ali- quod tempus commoratur 9 AclXV. i i-3 ^ .&Petrum re- prehendk, Gal. II. 11. fqq.
Sila affumto, Syriam £f Cili- ciam peragrat, acvenitDfr- ben Lyftramque, ubi Timo- theumaflumk. Act. XV. 36-
XVI. i-r.
Proficifckur in Phrygiam Galatiam, ac per Myfiam ve- nit Troadem, & inde tranfit mMacedoniam, evangelium- que prxdica.tPbilippis.v. 6-f. Profectus per Ampbipolin & Apolloniam , venit Thejfhlo- nicam, ibique per III. fab- bata praedicat. A6t. cap.
XVII. 1-9. Mitttaftf Berhe- am, ubi aliqamdiu moratur. v. 10-12. SilaacTimotheo Beroeae relictis Atbenas, & inde fub finem autumni Co- rintbum abk, ibique com- moraturmenfes XVIII. Acl. XVII. 13. -XVIII. 1- 18. Poft reditum Timothei an- noaer.vulg.L.fcribk epifto-
lam

438 ACTA APOSTOLI PAVLI
u.c 80+
asr. v.
fl
I.R.
ri
805 $06
s*Si
1113
M. P.
| lam priorem ad TheJJaloni- 19 cenfes, & anno fequenti po- fteriorem.Vxd. Introd. inL.N. T p.3i8.&uo. OROSIVS Hift.L.VllcVl. Anno,m- quit, ejusdem (Claudii)wo/20 expulfos per Claudium urbe jfudtfos, fjofephustradit Re- latiohcec infcriptis Jofephi, quEe £Ctatem noftram tule- runt, non proftat, fi autem demonftrari pofTet, Judaeos illo annoRoma expulfos eife, Jiquidoindeconftaret, Pau- Jum anno ser. vulg. L. prima vice Corinthum veniffe. Nam annus nonus Claudii refpondet anno Eer. vulg. XLIX. & cum PaulusCorin- thumvenit, Aquilam ibi of- fendit, de quo Lucas A&. XVIII. 2.refert,quodnuper 7r^o(r<pa!]tijf ob ediclumClau- diiRoma Corinthum vene- rit
io 21 Cenchrea navigat Ephefum, & inde venit dejaremn, Hiero- folymam, & Antiochiam , ibi- que commoratur. A6tor.
XVIII.i8.i9.--2*-(§. XX. XXVII.) Antiochia relitfa adit Galatiam, Phrygiam,ac probabiliter Bithyniam & Myfiam, Screplethasterras cognitionejefu Chrifti. AcL XVjn.z 3 .XIX.i. Ve-

CHRONOLOGICE DIGESTA. 439
u.c.\ 807- 810
*r. v. 54- f7
I.R.
H
Ncr.
1-3
M.P. 22-
*f
;r i
f8
26
Venit Ephefnm, ibique com- moratur tres annos, AcT. XIX. i- fin. A&. XX.,31. & anno ukimo f anno asr. vulg. LVII. probabiliter aute fe- ftum Pafchatos 1 Cor. V. 8- fcribit epiftolam priurem ad Corintbios. Vid. Introd. in L. N.T p. 295-. Poft feftum Pentecoftes, 1 Cor. XVI. 8. Ephefo relicla, zdk Macedo- niam, Acl XX. 1 ibique an- no a?r. vulg. LVIl. lcribit epiftolam pofteriorem ad Co- rintbios.Vid. Intr. in L. N.T. p. 297. Proficifcitur deinde in Graciam, ftiidiori fenfu diftam, f propriam & libe- ram,v 2. cujustunc tempo- ris Corintbus celeberrima exftitit urbs, & menf III. Acjt XX. %
Corinthi fub finem hiemis fcribitepiftolamadR(W?tf«0.r. Vid. Introd in L N. T. p.t 88- Ex Grcecia f Achaja reverti- tur in Macedoniam , & Pbi- lippis poft dies Azymorum abklroadem, AcLXX.3 -16. ibique probabiliter fcribit epiftolam ad Galatas. Vid. Introd.in L.N.Tp 301. & 30;. Mileti presbyteros E- phefinosinftruit, v. 17 feqq. &indevenit Tyrum, Ptole- maidam.
ibi exigit

V
44o ACTA APOSTOLI PAVLf
u.c.
xr. v.
I.R.
Sl3
60
M. P.
^8
8t4 8if
61 6%
7 8
816
63
29 50
2i7
64
10
8i8
6f
11
3i
32
3 3
maidam, Gefaream & Hiero- folymam, Ml. XXI. 1 - - 6. ibique in vinculaconjicitur. v. 27.feqq.(§.XIX;
Romam captivus mittitur,&, naufragio faclo, in infulam Melitam ejicitur. Aclor. XXVII. ..-XXVIII. i.fqq. (§. XVII. XVIII.)
Venit Romam, & ibi liberam habet cuftodiam per bienni- um,Act XXVIII. (6.-fin.(§. XXXIX. XL.)& circa finem iuse captivitatis fcribit epi- ftolas ad ColoJJenfes , Phiie- monem & Philrppenfes.V. Int. in L. N T. p. 314. 3 31. 311.
In libertatem reftitutus.R0//7tf exit,& in Itaiia propriedicla degens, fcribit ep.ad Hebrx- os. Vid. Introd. in L. N. T p. 338. Poftea probabiliter in Cretam navigat, & ibi Ti- /7/?wrelinquit Tit. l.y.
Jud^am ScAjiam adit, ac Co- lojjenfes invifit, nam Phile- moniinepiftola,adillum da- ta, v. 2i. promiferat, quod Coloflis commoraturus fit, ac hoc tempore probabiliter fcribit. ep. ad Titum. Vide Introd.inL N. T. p. 329.
In Macedoniam profeclurus Tinwtheiun Epheli rehn- quit, iTim. Lg.&apud Pbi- hppenjh

CHRONOLOGICE DIGESTA. 441
W.G.
5ET.V,
815»
66
I.R.
M.R
12
820
6?
68
14-1
lippenfes agens, Phil. 1.2f. 26.
II. 24.probabi icer fcribit <?p. priorem ad Timotheum. Vid. Introd. in L. N. T. p. 323. ac Nicopoli hiemem agit. Tit.
III. 12.
4 Adit Troadem, 2 Tim. IV. 13. Epbefum, 1 Tim. III. j 4. M- lenim, 2 Tim. IV. 20. & Co- rintbum , ib Sive, ut putat PEARSONIVS in Annal. Pauli p. 23. Nicopoli petit Corintbitm. -- aTim. IV. 20. K(?;z/r Troadem. - - zTim. IV 13. Ffw/r Miletum. - - 2 Tim.
IV. 20.
35 Petit Rowam, ibique iterum ifi vincula conjicitur, ac in illis fcribitep. ad Epbejios & pojteriorem ad Timotheum. Vid. Introd. in L. N. T. p, 306. 32T. & 316. Capite plectitur Roma;, (<S. XLI.)
Pag. 38. 13. leg. XVI. pro XVII. Iin. i;. Icg„ anni integri 479. lin. 23. leg. XVI. p. 40. lin. 4. a fin. lcg. XVI. p. 41. lin. 1. leg. 2579. pro 3570. & /ic porro. p. 41. lin. 2. del. f. migra- tio Jacobi in /Egyptunu
SYl

EDITIONES LIBRORVJVT,
qui in hac Introdudione faepius allegantur.
JVSTINI opcra omnia grsc. 6c lat. Colon. i6g(S. IRENiEI opera graee. & latin. edita a J. E. Grabe. Oxon. 1702. CLEMENTIS Akxmdrini opera omnia grxc! & lat. Parif. 161$. TERTVLLIANI opera omnia ex edit. Jaeobi Panielii. Franek. IJ07. ORIGENIS opera. Bafil. 1571.
EVSEBII Pamphylii Thefaurus Temporum ex edit. Jof. Juft. Sca-
ligeri. Amftcl. 1658. Ejusdem Hiftoria Ecclefiaftica grsec. & lat. edit. Hcnrici Valeiii.
Amftel. 169? ATHANASII opera omnia. Parif. 16x7. CYRILLI Catech. grxc. & lat. Paiif.Jrdjt. HILARIl Lucubrationes. Bafil. 1570.
EPIPHANILppera omnia grscc. & lat. ex ed.DionyfiiPctavii.Col.i68J.
GREGORII Nazianzem opera grxc. & lat. Lipf. icjso.
AMPHILOCHII opera omnia graec. & lat. Par. 1644.
AMBROSII opera omnia. Bafil. 1567. t
HIERONYMI opera oninia. Francof. 1684.
AVGVSTINI opera omnia. Baf. i;<5o.
THEODORETI opera otnoia. Colon. 1567.
THEOPHYLACTI opera. Bafil. 15,-4.
NICEPHORI Callifti opera grxc. & lat. Par. 1630.
JOSEHl.opera graec. & lat. Col. 1691.
XENOPHONTIS opera exedit. Henr. Stephani.
HERODOTI Haticarnajfei Hiftoriarum L. IX. ed. Gothofredi Jun-
germanni. Gen. 1618. DIODORI Sicuii Bibliothecac Hiftoricse Libri XV.exedit. Laurent.
Rhodomani. Han 1604. DIONIS Caffti Hiftor. Roman. ex cdit. Gyil. Xylandri. 1592. CASSIODORI opera ex edit. Garetii. Rotoniagi 1679. ZONARiEA nnales cx edit. Oporini. Baf. 1557. STRABONIS Rerum Geographicarum L. XVII. gracc. oc Iat,
Amft. 1707. PTOLOM^I Geogr. L. VIII. 1584.
Chronkon Alexandrinum gnc. & lat. edit. Matthsei Raderi. Mona- chii. 161;. 4.
PLINII Natur. Hift. L. XXXVII. in ufum Delphini. Parif. 168;. 4.
Hiftoria Chriftiawa veterum Patrum. Par. KSfc,.
FLORI opera ed. J. G. Grxvii. Traj. Jat. 1680.
TACITI Annales edit. J. F. Gronovii. Amft. l^i. 8-
HVETII Denionftratio Evangelicainufum Delphini. Atnft. i<5go.g.
*w <> * o





m

ml ■■■■ \