JOH. HENR. DAN. MOLDENHAWERl
INTRODVCTIO
IN
LIBROS CANONICOS N O V I
TESTAMENTI,
ADVSVM
STVDIO SJE JVVENTVTIS.
REGIOMONTT, Opera & Impenfis Joh. Henk. Hartvngii. MDCCXXXXIIII.



SVMME REVEREND0 3
AMPLISSIMO
ATQVE
DOCTISSIMO DOMINO, DOMINO
MICHAELI ROLOFF,
S. S. THEOLOGLE DOCTORI,
S. R. MAJ. IN BORVSSIA A CONSILIIS
CONSISTORII, ET COLLEGII, OJOD RES PAVPERVM BEROLINI DIRIGIT,
MEMBRO GRAVISSIMO, ECCLESLE ADD.NICOLAIPRiEPOSITO
ET PASTORI LONGE MERITISSIMO ET FIDELISSIMO, EJVSDEMQVE DIOECESEOS ET GYMNASII
INSPECTORI SPECTATISSIMO,
THEOLOGO,
ET NOMINIS ET MERITORVM CELEBRITA-
TE PER CHRISTIANVM ORBEM
CLARISSIMO,

PATRONO AC FAVTORI
SVO iESTVMATISSIMO,
Introdvctionem hanc IN LIBROS NOVI TESTAM ENTI
CANONICOS
EO, Q.VO ^QVVM EST,
AFFECTV, CVM VOTO ARDENTISSIMO
PERENNIS FELIC ITATIS
DICAT ET ADDICIT AVCTOR.

VIR
SVMME REVERENDE,
AMPLISSIME
AT^VE
DOCTISSIME!
jtM-m $0$
^^^ff QvMrta fiP TVA peritia in TffSfkj^ rebns philologicis ; quanta ^^S^^ft TVA perfpicacia adpene-
. . -t J.
trandwn in intimos recejfus veritatum, quasfiftunthibri Sacri Veteris ZfNovi Teftamenti; quantaqne TVA foli- citudo de nucleo Sacra Scripturaguftando, aliisque ojferendo, nemofereeft, quem lateat. Quot quantaque autemfmt TVA . , merita

merita in res Academicas , SchoJafticas & Ecdefiafticas, tum in omnibus fceptro Bonijfiaco fubjeffis, tum inprimis noftris quoque terris; & qiiam JoUcitus fueris de promovenda tum eruditione, tumviva JESV CHRISTI cognitione, in qua, pronuntianie Servatorenoflro, vita ater- na efifitafutura illa magna ths aiiokaat^eqs dies unicuique ob oculos ponet; quapro- pter ab enarratione illormn abftineo, pra- cipue cum perfvafum habeam, quod, fi in laudes TVAS excurrerem, molefiiam TIBI creaturus effem. Cumquepraterea favor TVVS inme exifiatmaximus, ani~ mumquc meum occupatumteneat, gratam illius memoriam & publice tefiari, non potui, quin TVO, VIR SVMME REVERENDE/ Nomini, hancalte- ram IntroduVtmiis in Libros Sacros Ve- teris & Novi Teftamenti partem infcri-
bcrem. Quemadmodum autem ratiofies
gra-

gravijjima me adegerwit, has luciibratio- nes TIBIdicare, ita quoque fpero,fore, ut easdemferenafronte fufcipias. Nam pandunt viam adreffeintelligenda ea, qua Supremum Numen Evangelijlis & Apofto- lis infpiravit, per eosdem promulgavit, £f mirabiliter confervavit, quibusque de- le&aris ; imo a me confignatafunt in ufmn ftudiofa juventutis, quam TIBI eo magis cura cordiqueeffe, certum exploratumque habeo, quo magisfalus quoque aliorum in- mimerorum inde dependet, quando illa ani- mum veritatibus revelatis &r cwleftibus in- de aprimisAcademia annisprobe imbutum accipit. NuIIus dubito, TE MisperkBis multa addenda & emendanda deprehenfu- rum ejje, qua Ji mecinn communicare vo- lueris, novobeneficio TIBImeobligaturus ejjes. Deum vero, cui fervis, quemque propitium habes, ardentijfimis precibus oro, ut TEin feram usque atatemincolu-
mem

memfofipitemque confiervet, in dies uberiori gratiajita menfura TEimpleat, mentem in Jefiwn Chriflum conflanter defixam, firmi- tudinemque animi, impedimentis & cala- mitatilmsfranginefciam, TIBI minquam non confiervet, conatusque TVOS,gloriam Jefiu Cbrifti homi?iumque fialutem ater- nampromovendamfipirantes ,fiec/mdet, ut aliquando opimaprada onuftus coram Jefiu Chrifto, TVISdeliciis, comparere pojfis. Id quodfincero animo vovet
SVMME REVERENDI
NOMINISTVI
Babam Regiomonti,
Sexu Non. Oci. mdccxxxxuii.
Cultor & amutor
finctrui • .
Joh, Henr.Dan. Moldenbawr.

PARS II.
DE
LIBRIS CANONICIS
NOVI TEST AMENTI,
|B E fin i tio. Libri Canonici N. T. & funt illi libri, qui pofi Chriflum na- Tum a viris 9eo7rveu<rois confignati, & ad perpetuam fidei &mcrum normam deftinati, ac ecclejitc traditi func.
II. TlTVLVS LlBRORVM CANONICORVM
N. T. Infcribitur complexus horum librorum H KAINH AIA0HKH, Novum Teftamentum, feu fcedus aut padum, &probabiliter a Patribus poft tempora apoftolorum, ex i Cor. III. 6. & 14. de- fumtus eft. Illum jam feculo II. in ufu fuifle, ex CLEMENTIS Al^xanurini Paedag. L. I. p. m. ni conftat.
III. Ratio Appellationis. Vocantur
, libri canonici, quia fidei morumque noftrorum immotum canonem f. regidamconftxmxxm: & No- vum Teftamentum, quiaillotemporelitterisexarati funt, quo nova jam difpojitio fozconomia divina in ecclefia Dei viguit.
IV. Index Ltbrorvm canonicorvm Novi Testamenti. Sunt nobis libri canonici N. T, Evangelium Matthai t Marci t
/ O Luca

188_ Pars H. ____.
Luc&tf $ohannis, Atla Apoflolorum,Epiftol<e Pauli adKomanos, I. & II. ad Corinthios , ad Galatas, ad Ephejios , ad Philippenjes, ad Colojfenfes I. & II. ad TheJJalonicenfes I. & II. ad 1imotheum y ad Ti- tum , adPhilemonem &adEbr<eos t Epijiolajacobit I. & II. Petri, I. ft mlll jfohannis, & Judz, ac Apocalypjis Johannis.
Quod autem fcripta haecadumimomniatfpnwtftvz ecclejia Chrifliana pro canonicis habka fint ? exte- ftimonio illorum Patrum, qui feculis prioribus floruerunt, &quorumauctoritasmagna eft, patet. Nam ORIGENES, ubi publicum ecclefiae iftius .aetatis judicium feqvitur homil. VII. in ijoj. p. m. 333. ATHANASIVS ingenuinoepiftoUXXXIX. fragmento , quod exftat in opp. ejus p. m. 38- HIE- RONYMVS in epiftola adPaulimtm, quse legitiir in opp. cjus T. III. p.m.7 AVGVSTlNVS L II. de dolf rinaChrtfliana c. VIII. T. III. opp p. m. 26. RVFINVS expof. in Svmb. Apoft. qua? habetur in Opp. HiERONYMI f. IV. p. m. 76. ATHANA- SlVSjiutior in Syn. S. Scriptur<c, quas inferta eft opp. Athanafii fenioris p. m. 5-9. Patres concilii Carthaginenjis III. can. 47. vide CARANZ/E fummain cwxk^Jiuv-.vw p m. i6f.eosdein iibros ceu genuinos recenfent, qui & 'mdie a nobis pro talibus agnofcuntur. Idem facit Ai/PHILOCHIVS in Jambis ad Seleucum, nili quod rercr*t, au&orita- tem canonicam Apocalypfeos a plerisque in du- bium vocari, in opp. p. m. 13 f.
Sed, inquit, apocaiypjin ab fohanne traditam
Quidam approbant, plerique notham pronunciant. EtGREGORIVS Nazianzenus T.II.p.m.9?. CY- RILLVSHierofolymitanusG?r^/; IV.p.m. ^%.Pa- tresqueconcilii Laodiceni can. ult. videCARANZ/E
fummam conciliorum p. m. 140. nihil de eanone noftro omittunc prater Apocalypfin Johannis.
De

de libris canonicis N. T.
189
De epiftote quidem ad Ebrteos, Jacobi, pofterioris Petri , fecund* cf tertice Johanms , Jucite bfapoca- lypjeos Johannis origine divina ad tempus a qui- busdam dubiratum eft, vid. EVSEBIVM H. E. L. II. c. XXIII. L. III c. III. & XXV. at non feculo II. fed III. & IV. Nam ex feculo.'II. ne quidein unus adduci poteft, qui au&oritatem canonicam horum librorum mdubium vocaverit,immo feculo ifto au6k>ritas canonica illorum fcriptorum agnita eft a CLEMENTE Alexandrino, tefte EVSEBIO H. E. L. VI. c. XIV. Epiftolam ad Ebneos pro canonica habuerunt CLEMENS Romanus in epift. ad Corinthios, ex editione Ittigii p. 7. 19.21. 33. 63. 73. & IREN/EVStefte EVSEBIO H.E L. V. c. XXVI. tkApocalypfin PAPIAS, (tefte AN- DREA Ccefareenfi in prtefationeadcommentarium fuper Apocalypfin.) JVSTINVS , MELITO, THEOPHILVS, IREN^VS&APOLLONIVS, tefte EVSEBIO H. E. L. IV. c. XVIII. c XXVL c. XXIV. L. V. c. VIII. c. XVIII.
Notatu quoque dignum eft teftimoniumTertullia- ni, Origenis, Hieronymi & Theodoreti; nam TERTVLLIANVS L. IV.contraMarcionemc. V. Habemus , inquit, Johannis alumnas ecclefas; nam etf apocaiypjin ejus Marcion refpuat, ordo tamen epifcoporum ad originem , i. e. tempora Jo- hannis recenfitus, in fobannem ftabit auclorem. ORIGENES apud EVSEBIVM H. E. L. VI. c. XXV. de epiftola ad Hebraeos verba faciens, Qua ecclcfia, ait, hanc epiftolam proPaulina habet, eo nomine laudetur, neque enim temere majores eam Pauli ejje tradiderunt. Et HIERONYMVS in epiftola ad Dardanum , quse exftat T. III. p. m„ 46. Illud, inquit, noflris dicendum eft: hanc epifto- lam, qu<e injcribitur ad Hebrxos, non folumab ec- ciefits Oriemis, fed\fjf ab omnibus retro eccle/ia-
O 2 fticis

190 Pars II.
fticis gnecijermonis fcriptoribus, quaji Pauli apo- ftoli fufcipi. - - Ouodjt eam latinorum confvetudo non recipit interfcripturas canonicas , necgr&corum quidem ecclejiee apocalypftn Johanms eadem liber- tate fujcipiunt, & tamen nos utraque fufcipimus, nequaquam hujus temporis conjvetudinem, fed vete- rum Jeriptorum autloritatem fequentes , qui ple- rumque utriusque abutuntur teftimoniis, non ut interdum de apocryphis jacere jolent. Et catalogo fcriptorum eccleftaft. T. I. Opp. p.m. 172. Epiftola JJudae auttoritatem vetuftate jam & ufu meruit. Ac THEODORETVS T. II. opp. p. 178. Nihil, inquit, jaciunt admirandum, qui morbo Arianico laborant , fi adverjum literas apoftolicas furiant, & epiftolam adHebraos a reliquisfepare?it,cf eam adiuterinam appellant. Oportebat autem ipfos, &fi nihilaliud, temporis quidem divtvrnitatem revereri, quo hanc epiflolam in ecclejiis perpetuc legerunt alumni veritatis; exquoenim literarum apoftolicarum fuerunt ecclejt£ participes, ex illo etiam epiftolte ad Eb)'<eos utilitatem percipiunt. Qvum enim non pojjent rejiftere iis, qu<e de unige- niti divinitate aperte ditla fuerant, aujt funt totam epiftolam ejicere.
Ex quibus teftimoniis liquet, quEenam fententia Patribus feculi II. inhseferit. Poftea autem de au&oritate canonica horum librorum dubitatio exorta eft, & quidem (i)quia nonnuili illorum a paucis tantum allegatifuerunt, quod fme dubio inde accidit, quia communicatio iilorum ferius faclaeft; (2) quia quirlam Patrumprocul abfue- runt ab iilis locis,-in quibus uvjoyfct<Ptt affervata fuht; (3) quia quibusdam non ltatim innotuijt, quod vere a viris Qto7rvtv<?oit profecti fint; (4) quia nonnulli putarunt, quosdam iilorum librorumfa- vere hserefibus ,tunc temporis dilTeminatis, & con-
tradicere

de Iibris cationicis N. T. 191
tradicere aliislibriscanonicis. Verofimilequoque eft, (f) Marcionitariim haerefin occafionem huic dubitationi dediffe. Nam ex TERTVLLIANI libro V. adverfus Marc. & ex EPIPHANII beref. XLII. L. I. T. III. p. m. 309. & 310. liquet, Mar- cionem ejusque difcipulos epiftolam Pauli ad Ebr£os y epiftoJas catbolicas & apocalypfin Johannis reje- ciiTe.
Quemadmodum vero nunquaminecclefia viri, hos libros pro infpiratis a Deo habentes, defuerunt, vide EVSEBII H. E. L. III. c. XXV. ita quoque rationibus dubitandi excuflis, wiiverfali confenfu omnes in nnmerum librorum a Deo infpiratorum relati funt. Haec autem quorundam Patrum du- bitatio argumento eft certiflimo, quam foliciti fuerint prifcoe ecclefice Chriftianae do&ores, ne fpurii libri accenferentur genuinis, five vere ca- nonicis, fed canon N. T. iilibatus fervaretur.
V. Veritas Histori;e , qym IN his Libris describitvr. Veramhanc effe hiftoriam, nemo fanae mentis negabit. Nam (1) hoftes acerrimi Chriftianae religionis, & Jud<si y qui traditiones maiorum fuorum fumma curacon- fervarunt, &ficdidti Etbnici, quifeculisprioribus vixerunt, tcftantur, JESVM tempore Tiberii, Romanorum imperatoris, vixifle, multa miracula patraffe, in Judaea doclrinam fuam propofuiffe, difcipulos multos habuiffe, fe Mefliam effe, per- hibuiffe, & Pontio Pilato procuratoris munus in Judaea gerente, cruci affixum, & vita privatum efle. (2) Libri hiconfignati&in vulgus editi funt, viventibus adhuc illis, quorum tempore hiftoria, quae in his libris narratur, contigifle perhibetur, & nemo, illam falfam effe, tunc teftatus eft. (3) Refertur haec hiftoriaa fummafidedignis %
O 3 qui

192
Pars II.
qui autteftes oculatifuerunt, aut ea, quaefcripfe- runt, a teftibus oculatis & fide dignis acceperunt, & in quos ne fufpicio quidem cadit, quod aliis impo- nere voluerint; nam nullum honorem, nullas diviti- as, nulla vitaehujuscommoda alia, nequeinfuturo feculo praemia ex mendacio exfpeclare poterant. (4) A variis quidem, &qui diverftslocis degerunt, hiftoria haec lkteris relata eft, attamennullus illo- rum alteri contradicit , fed amice inter fe confpi- rant; quse unus narrat, alter quoque refert. (?) Apoftoli aliique hanc hiftoriam in Judaea & toto terrarum 01 be publice pra:dicarunt, & omnes circumftantiae loquuntur , quod vera dixerint, nam non lucri & honoris caufa docuerunt, 1 Cor. IX. 14. if. 18. III. 13. 1 Theff. II. f-8. fed mani- bus viclum quaerentes, 1 ThefT II. 9. famem nihilominus fkfitim, jrigus nuditatem, % Cor.
XI. 17. contemtum £? ignominiam, 1 Cor. IV. 12. 13. divexationes carceres, 2 Cor. VI. f. Acl.
XII. z.vincula, Eph. III. 13. vulnera, Acl. V. 40. 2 Cor. XI. %<;. 8cmortem violentam, A<ft; VII. f6. XII. 2. 2 Tim IV. 6. tolerarunt, &quidem obdo- ctrinam, quam praedicarunt. (6) Innumeri omnis atatis, fexus & conditionis, vitaeque integri homi- nes huic hiftoriae fldem habuerunt, & pro illius veritate fumma cum conftantia intenfffimos cru- ctatus ipfamque mortem fuftinuerunt. Vera eft illa hiftoria, quae a nullo mortalium negari poteft, nifi indubiis veritatibus f. principiis fanae rationis contradicere velit: & talem eJTe illam, qus in his libris defcribitur, ex diclis conftat.
VI. Divina origo, & inde profluens ve- RITAS DoCTRiNiE quz in his libris tra- ditur. Sicuti hiftoria, quae in his libris narratur,
, vera eft, ita quoque doctrina, quam fiftunt, a Deo ortum trahit, proptereaque vera eft.
Nam

de libris canonicis N. T. 193
Nam (i)omnibus fulget charableribus divina re- velationis, qui P. I. Secl I. Num. III. p^z. enume- ratifunt. (2) Chriftus teftatuseft, fuam dociri- nam ejfe a Deo, Joh. XII. 49- & Chriftum vera di- xhTe, extra controverfiae aleam pofitum eft; nam in hujus rei fidem certiifimammulta&maximapa- travit miracula, Ikfutura contingentia praedixit. Matth. XXIII. 38- XXIV. 2. Quis vero ignorat, praediclionem futurorum contingentium, & pa- trationem miraculorumDeum agnofcereaucrorem, & Deum non mendacia, fed verttatem confirmare? imo Chriftus vere mortuus> triduo poft ir> vitam rediit, hancquefui refufcitationem, antemortem fuam, fignumconftituit, fuamdoclrinam eile divi- nam. Matth. XVI. 1-4. (3) Qui hos libros ccnfi- gnarunt, teftati funt, fe omnia a Deo accepiiTe. A& XV. 28. Rom. XV. 18. 19. 1 Cor. XI. 23. 1 TheiT II. 13. coll. Joh. XIV: 26. XVI. 13. conf. N. V. (4) Innumeri omnis ztatis & conditionis hominesprodivinitatehujusdoclrina?» ex interno Spiritus Sanctiteftimonio convicli, cruciatusacer- bijjtmos & mortem incredibili alacritate fubierunt. (f) Supematurali vi gaudet, homines caecos illu- minandt, mortuos vivos reddendi &c. Joh. VI. 63-68.1 Petr. I. 23. 1 Cor. I. & II. Rom. 1.16.
VII. ©EOriNETSTIA. LlBRORVM N. T, Hos libros immediata infpiratione confcriptos eiTe,,in aprico eft. Nam (1) per unclionem illam folemnem Pentecoftes fefto factam, apoftolis 9eo7rrev<ria co\- lataeft, & quamvis MARCVS & LVCAS in :iu- nierum apoftolorum nonreferendi fint, utriusque tamen hiftoria divinum nacla eft teftimonium, Marci nimirum a Petro, & Luca? a Paulo, qua- propter etiam a quibusdamveterum Evangelium Marci Erangelium Petri, & Evangelium Lucoe
O 4 Evan-

194 Pars II.
Evangelium Pauli appellatum eft. vide TERTVL- LIANVM L. IV. adverfus Marcionem c. V. & HIERONYMI catal. fcript. eccl. T. I. p.m. 169. Conf. Membr. H. N. II. (1) Seriptores teftantur, fe a Spiritu Sanclo aclos efie, Acl. XV. 28. Rom. XV. 18. 1 Theff II. 13. iique ipfi variis miraculis clari exftiterunt; at Deus Sanclillimus in favorem hominum, mendacia proferentium, miraculanon patrabit. (3) Illi, qui feculis prioribus vixerunt, hos libros fumma cum reverentia ac flde recepe- runt, receptosque profecuti funt, & illos cum libris V. T. in rebus fldei &vitsepro normaunica adhibuerunt, ceu ex hiftoria ecclefiaftica abunde conftat. (4) Scripta V. T Qeo7rvtv?ct efle, P. I. Sect.I. N.III.p. 2. & 3. eviclumdedimus, cum autemtefte Paulo, 2, Cor. III. 6-11. N. T. fuacovfa gloria mul- tum praecellat ^mkovuiv V. T. & in apoftolis longe major gratiae divinae menfura, & longe majora Spiritus Sancli fuerint dona, quanrin prophetis V. T. fequiturinde certillime, fcriptaapoftolorum N. 'f. eo magis ceu divina & a Deo infpirata agno- fcenda efTe.
VIII. LlNGVA, C^VA PRIMITVS SCRIPTI
svnt Libri N. T. Illa non eft hebraica fed grceca ; ufi autem funt.fcriptores librorum N. T.hac, non ilJa, quia tunc temporis ufus vulgaris lingvse hebraicae penitus, & fyro - chaldaicae extra Judaeam ac Babyloniam perierat, & lingva graeca non gentilibus modo, fed Judaeis etiam, immo omnibus fere orientalibus in ufu, & quafi verna- cula, & propterea accommodatior fuit, ad latius propagandum regnum Chrifti, ad cujus commu- nionem non folum lfraelitx-, fed & omnes alii populi vocandi erant. CICERO in Orationepro Archia: gr<eca inquit, inonmibusferegenubus le-
guntur

de libris canonicis N. T.
195
guntur» latina fuisfimbus, exiguis fane, continentur. Refertur quidem Act. XXI 40.&XXII. i.Paulum hebraica,_h. e. fyro - chaldaica dialeclo locutum efle; quodvero ideo faclum efle patet, quoniamju- dseos Palseftinos alloquebatur.qui hac dialeclo vulgo tunc ufi funt. Sicuti vero lingva grseca fcriptorum N. T. a barbarifmis tffoloEcifmis pura, ita quoque ebraifmis quibusdam,five modisloquendi hebraicis aut idiotifmis linguarum & populorum orientalium confperfa eft. Nam barbarifmus eft expreflio vocis vitiofa, ex ignorantia commifla, & Joloc- cifmus eft conftruclio vitiofa vocabulorum, ex in- fcitia fluens; quum autem §eo7rvei>7icc hanc igno- rantiam excludat, & barbarifmi & folcecifmi omnino removendi funt. Hebraifmis vero textus N. T. tinclus eft, quia fpiritus S. cuilibet viro fanclo permifit, ut fuo dicendi genere uteretur, & pro naturoe dotibus, ingeniique viribus fcribe- ret; jam vero fcriptoribusfacris lingua fyro-chal- daica, quse hebraicse affinis eft, vernacula fuit, & illinihilominusgrcece fcriberedebebant. Hiccerte non poflumus, quin fapientiam divinam admire- mur & veneremur, nam hi hebraifmi concentum utriusque teftamenti ih ipfis etiam verbis illu- ftriorem reddunt. Sunt, qui linguam graecam, qua ufi funt fcriptores facri, hellenifticam appel- lant; &fane, fi hellenifticse lingvae noinine nihil aliud intelligatur, quam lingua grseca, ebraifmis tincla, vix quicquam obftaret, quo minusdictio N. T. hoc fenfuhelleniftica dici poflet. Sunt quoque, qui hebraifmos tantum non ubivis venantur; fed plerosque viri dodi, allatis graecorum fcriptorum exemplis» dudum eliminarunt, ita ut non adeo multi fuperfint.
O r IXAvto-

196 Pars II.
IX. Avtographa. Illa quidcm tempore TERTVLLIANI adhuc exftiterunt, nam L. de prefcr. c. 3 6. petcurre , inquitj ecclejias apojhlicas, apud quos ipfie adhuccathedreapojlolorumfuis locis pre/identur, apud quas avthentice litere eorum recitantur /fonantes vocem, & reprefentantes fa- ciem uniuscujusque; at poftea per injuriam tem- porum omnia interierunt» quo Deus fine dubfo
fuperftitioni & idololatrise biblicae occurrere vo- luit. VENETI quidem gloriantur, avtographum MARCI apud fe fervari; at, MONTFAVCONIO tefte, literae hujus exemplaris funt latinae, conf. P.II.S.I.Membr.II.N IV. Imofabulaeiftius jamdu- dum viros eruditos inter ipfos Pontificios puduit.
X. Integritas Librorvm N. T. Quod hi libri a fadtis corruptionibus univerfalibus immunes ad nos pervenerint, in dubium vocari nequit. Nam (1) dati funt a Deo in normam credendorum & agendorum, & fieri nequit, ut Deus fcopo fuo excidat. (2) Twv Avjoygct<Pm iri primitiva ecclefia facla eft communicatio, Col. IV. 16. & Chriftianaeecclefiaedo6lores magnamin aflervando & vindicando textu graeco avthentico diligentiam adhibuerunt. vid. N. IX. (3) Libri N. T. jam feculo primo faepius defcripti, inde iri linguam fyriacam, & deinde in aliaslingvas trans- lati funt» quae verfiones ex afle conveniunt cum textu originali, qui noftra attigit tempora; & Tertulliani tempore cbv\oy%a,<$du ipfa in ecclefiis aflervata funt. (4) Ex fingulis Patrum fcriptis .loca allegari poflimt, quae exacle conveniuntcum textu illo, q.ui in noftris eft manibus, ac ORIGE- NES & HtERONYMVS aliique ccmmentaria ediderunt, textus autem, quemexplicarunt, idem eft ille, quem nos habemus. (f) Si facla eflec
cor-

de libris canonicis N. T.
197
corruptio univerfalis, illa vel cafufortuito, vel data opera facla efiet. Prius nemo afleret, nam fi iis- dem in locis & eadem ratione omnia apographa corrupta efTent, verfionesque tot diverfarumlin- guarum, id fane ftupendum miraculum effet; quod autem ad pojierius attinet, fi corruptiouni- verfalis accidiflet, illa fa&a elfet vel a manifejiis bojlibus , vel ab htereticis , vel ab orthodoxis. At manifefti hoftes religionis Chriftian3e|i£?" hceretici. univerfalem corruptionem libris N. T. inferre non potuerunt; nam innumera exemplaria in manibus Chriftianae religioni addiclorum, & per totum terrarum orbem difperforum, fuerunt, & propterea exemplaria ad unumomnia conquirere non potuerunt; immo libri N. T. publice prcc- lecli funt, &haeretici non interfe confenferunt, fed in diverfasabieruntpartcs, &fi itaqueuna illa- rum textum corrumpere voluilTet, reliquae refti- tiflent. Nam qui locus uni repugnavit, alteri favere putatus eft, & quis ignorat, librosN. T omnia illa arma tradere, quibus quaelibet haerefis debellari poflit? Quod autem fic dicli orthodoxi libros N. T. non corruptos reddiderint, quilibet facile concedet, nam alias orthodoxi non fuiflent; &profecto, fi tantum facinus tentaflent, hoftes, quos religio Chriftiana ftatimab initio habuit, id neutiquam tacuiflent, fiquidem fic uno quafi iclu Chriftianam religionem profternere potuiflent; imo, jam abinitio nafcentisecclefiae, diverfae exfti- terunt feclse, quarum una aiteri invigilavit, & corruptionem univerfalem impedivit. Dantur quidern variantes le£fiones t cumautemillaepotifii- mum ex incuria fcribarum ortum trahant, nulli articulo fidei fraudi fint, feu analogiam fidei non turbent, imo plurimae illarum fenfum parum va- rient, faltim contrarium nunquam producant, &
vera

198
Pars II.
vera leclio adhuc fuperfit, illaque ope regularum hermenevdcarum & criticarum, aliorumque fub- fidiorum dignofci queat, minime textum origi- nalem avthenticum corruptionis arguunt; per- mifit vero Deus illas, ne deefTet hominibus occafio, affidue fcrutandi Iibros hos divinos , illosque a fcoriis & paleis purgandi.
XI. Cohstitvtio Canonis, f. catalogi librorum canonicorumN.T. Incertum quidem cft, a quotiam librorum N. T. colledio in unum volumen inftituta fit, illamvero jamantefeculum III. fadam fuiife, teftimonia Patrum, qui feculis prioribus floruerunt, evincunt. Nam IGNA- TIVS, qui feculo II. vixit, in epifi. adPbiladel- phenos, quae exftat in Bibliotheca Patrum Apofto- iicorum grseco-latina, ab ITTIGIO edita §. V. p. m. 61. 7rgo<r<p>vyct)v inquit, 7^ wctyyeXico , aig erapKi Iqo-ii, loig ct7ro?oAois Tr^eo-fivTe^iu exKfyo-tcUi. K&f 7ri? 7Tfo(pyiTai cfe aycnrafiev, Confugtens ad EVANGELIVM, tanqnam adcar- nem lefu, &f ad APOSTOLOS, velut ad ecclejits presbyterium, fed & prophetas diligamus. Circa quae verba obfervandum eft, Ignatium per irgoQfflcts fynechdochice canonem V. T. per evayyeAtov codicem evangelicum, & per cnrosoXxc. codicem epiftolicum inteliigere. vid. N. XVIII. Et quod Ignatio evayyeXtov fit codex evangelicusi fatis conftat ex epiftoia, quam deditad^wyr/^w, nam §. VII. p. m. 8- irfoo-exw <Je, inquit, "]oi% Trgo- diifjctn, e^cti^uq ^ 7& evctyyeXiu. ».7- A. Decet atten- dere propbetts, pr<eapue autem evangelio, in quo paffio nohis ojlenfa , <5 refurreclio perfecia cjt. Et in epiftola ad Phtiadelphenos §. VIII. p. m. 6f. Audtviquosdamdicentes: niji invenero inarchivis,
evan-

de Iibris canonicis N. T. x 199
evangelio non credo. Et dicente me ipjis: fcriptum eft , refponderuntmihi: prxjacet. §. -IX. Ipfe eftja- nua Patris, perquamingrediuntur Abrahamus, & Ifaacus, facobus, & propheta, & apo/loli Cf ecclejia. Omnia hac ad unitatem Dei. Eximiwn autem quiddam habet evangelium; nimirum adven- tum Salvatoris Domini no/iri Jefu Chrifti, pajfio- nem ipftus £f refurreclionem.
ORiGENES, .qui fub initium feculi III. fioruit, eosdem libros ceugenuinosrecenfet, qui&hodie a nobis pro talibus habentur Vid. N. i V. p. 190.
EPIPHANIVS, qui fec. IV. epifcopi officiofunclus eft, heeref LXI. L. I. T. III. p. m. f06. de apofto- licis f apotafticis verba faciens: l!li 7 mquk,aclis Andrene & Thomte potiffimum nituntur, oimino alieni a canqne ecclejiafiico. nav]ci7rAcnv <tAAo7f «>i
7« KCtVOVOS 1& eKKXyjCtATlKH V7T&(>%0v}l$.
ATHA.NASIVS junior in fynopf S. S. p. m. ff. Omnis noftra ait, qui Chriftiani Jumus , fcnptura divinitus injpirata , libros non habet infinitos , fed definitos , tj? certo canone deprehenfos.
Et RVFINVS in expoj'. Symb. Apoft. quseexftatin opp. HIERONYMI T. IV. enumeratis libris N. T. canonicis p. m. 76. H<ec funt, inquit, qu& patres intra canonem concluferunt, & ex quibus fidei noftrae ajfertiones conftare voluerunt.
Sunt, qui Johanni hanc canonis conftitutionem adfignant; quamvis autem nulli dubitemus, quin Johannes canonemevangelicumconftituerit, vid. EVSEBII H. E. L. III. c. XXIV. & P. II. Setf. I. Cap. I. Membr. IV- N. V. tamen non verofimile nobis videtur, ipfi conftitutionem totius canonis tribuendam eife. Nam nlias pofterioribusfeculis de libris quibusdam dubitatio non exorta fuiffet, & Patres iinedubio lite mota ad teftimonium Jo- hannis, conftitutumque ab illo canonem provo-
caiTenr,

2C0
Pars II.
caflbnt. Probabiliter iraque conftitutio totius canonis fa£ta eft poft Johannisobitum, fubinitium feculi fecundi, intercedente communicatione li- brorum, qua fenfim illilibri abecclefia Chriftiana pro Qeo7rvev<?ois recepti funt, qui initio ab iis par- ticularibus ecclefiis, ad quas immediate dati, pro talibus agniti fuerunt.
XII.Distinc tioText vs inSectiones. Avtographa evangeliftarum &apoftolorum hacdi- ftindtionecaruifle, conficiuntManufcriptaantiqua. Quum autem frequens horum librorum, five di- ctorumexiliisdefumtorum, allegatio, aliquod di- ftindlionis fubfidium requifivit 5 veteres, imitati Judceos, libros novi teftamenti diftinxerunt in a.vayvcdo-eis , lediiones, rirXas-, titulos, KetpaAccia, capitula, & 7<%#? , verfus.
Lecliones fuerunt fecliones omnibus reliquis longio- res, & recitatas funt in conventibus publicis. Pri- mus, qui illas coljegit & adhibuit, fuit, quantum adhuc conftat, EVTHALIVS, diaconus Alexan- drinus, ceu patet ex praefatione editionis illius, quam anno CCCCLVIII. adornavit, &conftitit ep. ad Rom. ledV V. & tot fuere in ep. I. ad Cor. Evthalium autem fecutus eft ANDREAS Caefa- reie Cappadocum epifcopus, & apocalypfin in lectiones f Acyyc XXIV. divifit.
Titidi fuerunt breviores ledtionibus, & longiores capitulis , & in ilios divifa? funt epiftolce probabi- liter a THEODORO Mopfuefteno, vid MILLII proleg. in novitm tejlamentnm. p. m. 86. & 87- habuitque epiftola ad Romanos titulos XIX. Quod autem evangelia concernit, in evangelio Matthjei LXVIII. MarciXLVIII. LuceeLXXXIII. & Johannis XVIII. tituli erant.
Capitula fuerunt fedtiones, titulis minores, & pri-
mo

cle libris canonicis N. T.
201
moab AMMONIO, tefte HIERONYMO fn cat. fcript. eccl. T. I. Opp. p m. adhibita funt. Difpefcuit autem evangelium Macthaeiin CCCLV. Marci in CCCXXVI. Luoe in CCCXLII aut fe- cundum Svidam in CCCXLVIII. &Jahannis in CCXXXII. capitula. Ammonium fecutus eft EVTHALIVS, cc acla apoftolorum, acepiftolas fic diclas catholicas in capitula digelfit. Apoca- lypfin autem ANDREAS divifit in capitula, & quidem in LXXII.
Verjiis fuerunt fecliones minimae, in quas EVTHALIVS ada &epifto!as diftinxit, & nu- merati funt in epiftola ad Romanos verfus DCCCCXX. & in epift. ad Corinth. DCCCLXX. qui numeri vero in libris antiquis variant. Apo- calypfis autem & evangeliaantefeculi VH, initium STixyfvs non funt exarata, & habet evangelium Matthsei, quod juxta ufitatam modernam diftin- ftionem verfibus MLXXI. conftat, in codicibus quibusdam MD. in aliis MDLX. in ahis MDC. & in codice MSS. Biblioth. Carolince MDCC.
Hanc antiquam diftindtionem alia fecuta eft, qua libri N. T. difpefcuntur in capita & verfus, qua; diftinelio adhuc viget.
Divifio in capita adfcribitura quibusdam Cardinali HVGONl de SANCTO CARO, abalhsvero LANGTHONO, vid. P. I. S. I. Num. XI p. if. & diftinclio modcrna in verjiif audtorem habet ROBERTVM STEPHANVM, quiiliam inftituit, Parifiis Lugdunum equo contendens, tefte ejus filio HENRlCO in prfefatione, harmonico vocum N. T. indici, vulgoconcordantiae, prarfixa. Abfit itaque, ut fectionibus hifce divinam tnbuamus aucloritatem, & deplorandum eft, quod firpedi- vifa fintj quce ardirfime coluerent, & -coniuncta fint, quae minime cohaerent; quapropter textus
; « . N.T.

202
Pars II.
N. T. non carptim legendus eft per capita &ver- fus, fed quafi unaperiodus; leciio non aliter ac fede materiarum terminanda eft.
XIII. Interpvnctio Textvs N. T. Quanunc majori ex parteutimur, circiter ad fec. VII. referenda eft, nam in codicibus, fiquidem ante hoc feculum exaratis, non reperitur. Negari nequit, interpunclionum figna apoftolorum jam tempore in fcholis Graecorum nota fuiffe, fiquidem illorum origo ad Ariftophanem Gramma- ticum, quitempore Pto/omtei Epiphauis vixif, re- fertur; atantefeculum VII. in libris exarandisin- terpunclionem, uti nunc obtinet, adhibitam efle, demonftrarinequit. Qiiumitaquenefciifimus,ubi &|qusenam interpunclio a viris 6eo7rvev<roic; profici- fcatur; & haec, qua utimur, ab aliis addita fit; feqvitur, illam, nexu idearum fic requirente, de- feri polfe. Sicuti autem interpun&io hodierna N. T. divinae non eft originis, it3quoque noneft probabile, accentus a viris 6eo7rvev<roig efle adhibi- tos, fiquidem ufus illorum poft apoftolorumtem- pora demum eft introductus, & primum folis grammaticis fuit reliclus.
XIV. Inscriptiones extra Contex- tvm posit;e. Iltae a fcriptoribus facris neutiquam originem ducunt, nam infcriptiones, quae evangeliis & aclis praefixae funt, non funt in omnibus codicibus eaedem, vid P. II. Sect. I. Cap. I. Membr. I. & Cap.II. & fi infcriptiones epiftolarum a fcriptoribus facris additae eflent, tunc faepe du- plicem infcriptionerh, & quidem fine ulla ratione pofuiflent, &quiscredet, Johannem epiftolasfuas,
- addiverfosmiflas,infcripfifle: laavvxlx A?ro<roAne7ri- <ro\r) Trgcojii, dev)egeh}gt}ft & Petrum: nelgalxATroToAx e7rt<raA>i?rgcS]q, $tv}e%n~! additee itaque 1'unt hse in-
fcri-

dc libris canonieis N. T. 203
fcriptiones ab aliis, uc unus liber ab altero diiiin- gveretur, &quodantiqui(fim2e fmt, pacecexTER- TVLLIANI L. II. adver/us Marcianem c.XXVIL & L IV. c. II. & JVSTiNI Apohqia.p. m. 98.
XV. SvBSCRIPTIONES EXTRA CoNTE-
xtvm posit/e. QiiodiWx avins.Qeo-rvivrois minime profecta? fint, variae poftulant rationes, nam (1) quaedam illarum citra dubitationem falfs funt, e g Subfcriptiones epp.I & II.adTheifvid P.il. Seft II. Cap. I. Membr.VIII.& IX. (2) Nonnulli co- dices antiqui optimoeque.notse iljis deftituti llint, alii qucedam verba non habent,aiii nonnulla mutant, & (3) quce epiftofe priori ad Timotheum fubjecfi eft, prodit aucrorem aetaci Conftantini M. vel sequalem, vel inferiorem, nam demum fub Con- Jftantino M. Phrygia major in pnmam f. pacatia- nam , & /ecundam f falutarem dividi coepit. Ex quo (knul conficitur, has fubfcripciones Sec. IV. f. V. adjecras elfe. Secundum MILLIVM proleg. in N T. p. 90. a auclorillarumeft Evtha/ius, qui Paulinarum epiftolarum & aliarumquarundamN. T. partium editionem adornavit. Certum eft, quod is, qui illas addidic, vel nonrite inftruchis, vel non facis attentus fuerit.
XVI. Scopvs Libkorvm N. T. Ille eft (1) ut ceconomianovamanifeftaretur; (2)utbona per mortem Jefu Chrifti parta hominibus publi- carentur; & (3) ut media, bona ilJa confequendi, contritio nimirum ik fides, & ex illa prpfluens nova obedientia, nova quaiii forma induta, homi- nibus nota redderentur.
XVII. PRJEROGATI V A PRffi LlBRIS V. T. Illa eft magna, nam ilftunt nobis dicta & facla Jefu Chrifti, ccfuntlibris V. T. tiariores , qua- propter confultum eft , ut Iibros N. T. prius co- gnitos atque perfpeclos habeamus, quippe qui
P clavis

204
Pars II.
clavis V. T. funt, aut folis inftar, a quo V.T. illu- ftratur. Leclio autem librorum V. T. neutiquam eft negligenda, nam in illis Eque ac in libris N. T. ^verbum Dei & foedus evangelicum exftat, & libri V. T. in libris N. T. creberrime allegantur, atque hi ad illos refpiciunt. In veteri tejlamento novum latet, & in novo vetus patet.
XVIII. Allegatio dictorvm V. T. in N. T Quod diaa V. T. creberrime m N. T. allegentur, nemo eft, qui nefciat; modus autem, quo' fcriptores N. T. in diclis V. T. allegandis utuntur, eft diverfus. Nam (i) non femper fin- gula verba, fed nonnunquam fenfum tantum atten- dunt, e.-g. Matth. % 6. (2) Dicta V. T. fsepiffime allegantur cx verfione %v LXX. Interpretum, quia illa tunc temporis in omnium fere manibus fuit. (3) Allegatio quandoqucfit fenfu typicoiniis, qux Chriftum ejusque eccleliam refpiciunt, e g. joh. XIX. 36. Eph. V. 31. 32. & peraccommodationem analogicam vel metonymko mtjynecdochico fenfu, e. g Matth. VIII. 17. (4) Ex duobus propheta- rum teftimoniis unum interdum conflare folent, e. g. Matth XXI. 4. f. Acl t 20. Eph. V. 14.
XIX. DlVISIO LlBRORVM CANONICO-
RVM N. T. Dividuntur hi libri
I. In hijloricos, qui tradunt res geftas
1) CHRISTI, quo pertinent IV. Evangelia, Matthm nimirum, Marci, Lucae. johan- nts , quae iri unum volumen congefta EvuyyfAtov & EvctyytAiuv y^aO^ appellata funt.
2) Apojlolorum, & prcecipue Pauli ac Petri, quocl faciunt Ada apoftolorum.
II. In dogmaticos , qui funt epijlolz ab apoftolis fcripta;, quse in unum volumen compaclce A7rogaM>cov dictae funt, Dantur autem, quod ad epiftolas attinec 1.) Epi-

de libris canonicis N. T. 205
1) EpifloltZ XIV. a FauLo fcriptse,&
2) Catholkce* quae funt reliquoe VII. & catho- Jicte dicuntur, quia plurimae earum non uni vel homini, vclurbi, velregioni, fed,vei Chriftianis omnibus, vel judaeis per totum terrarum orbem difpcrlis iiifcriipcse fujiti dico: plurtniipi nam epiftolae duae pofterio- res Johannis privatae fortis hominibus infcri- ptae funt, fecundanimirummatronaecuidam, & tertia Gajo; adnumeratoe autem funt reli- quis catholicis, ut hse cum illis nominequo- dam generali a Paulinis, uno volumine con- tentis, diftingverentur. Nam ATHANA- SlVSjun.niSynop/i S. S. quse exftat in Opp. Athanafii fenioris p. rri. 5-9. Novi 7 inquit, tejtamenti Ltbri canonici funt ifti - catholka epiftolte apoftolorum omncs numero Jeptcm y uno NB. ccmprehe?if& volumine — - PauLs epiftolts XIV. NB.'in unum reda&ce voLumen. Quod autem appellatio illa> qua hae epiftolae catholicse audiunt, fatis aiitiqva fit, negari nequit, nam legitur in EVSEBII H. E. L. II. c. XXIII. HIERONYMI catal. fcript. eccief.T. I.Opp. p. 169.170. & ATHANA-. SII Jynopji \. c. Dicuntur quoque hae epi- ftoloe canonicoe, quamvis minus accurate.
3) In propbeticum , qui eft Apocalypjis Johan- nis. Circa hanc autem divifionem notan- dum eft (1) quod a potiori fiat denominatio, nam & dogmata in Evangeliis & Apocalypfi, & hiftoriae in epiftolis referuntur. (2) Evan- gelia primum obtinent locum, quia primaria ridei noftrae capita tradunt de Chriftiadven- tu, pafiione, morte & refurreclione, f vitarrt Jefu Chrifti, Servatoris noft-ri, defcribunt, doclrinam, quam docuit, referunt, 6c mira- P % cuia

206
Pars II.
cula, quce patravit, & quibus veritatem do- ctrinae fuae demonftravit, recenfent; AEla apoftolorum fecundum, liquidem hiftoriam in Evangeliis craditam continuant, eamque confirmant, & ecclefias abapoftolisplantatas nobis defcribuntj Epiflole apoftolorum ter- tium, quia ecclelias plantatas informant, ac evangelicam doctrinam uberius explicant, confirmant & applicant; & Apocalypjis ,Jo- bannis quartum , quia fata ecclefiae Jefu Chrifti usque ad fiuem munditradit, iive, quia a reliquis omnibus libris ratione mate- rne cf niodi jcribendi diverfi, &obepik>gum galeatum ukimo ioco convenientirTima eft. XX. Designatio Anni et Mensis nat alis JESVCHRISTI. Naruscft Jefus Chriftus A U. C.749. probabilitcr menfeMajo,nam .non natus eft (1) poftannum U. C.^fo. liquidem Herodes, quo viventenatuseft, (Matth. \\.) diem fuum obiit anno U. C. 7^0. vid. p. 176.& 177. 2.) Neque anno^fo. nam Tertulhanus L. IV. con- tra Marcionem c. XIX. Sed> inquit, & cenfus con- ftat acios jkb Augufto tunc in$ud<ea per Se?itium Saturninum , apud quos genus ejus fc. Chrifti in- quirere potiajjent. Natus cft itaque prxfide Sy- rice Saturnino ; verum, Saturninus anno U. C. 7-i 9. Syriam Varo regendam reliquit, namnummi ejusproftant, notati annoXXV.cerce Antiochence, quiincipit a die 2 SeptembrisU. C. 749. & quod Qyintilius Varus anno 7fo. Syriae prcefuerit, in dubium vocari nequit, nam Herodes anno 7^0 paucis diebus ante feftum Pafchatos vita exceflit, ]OSvI.,7. L.XVII. c. XI.&cumcircitermenfes II. ante obitum fuum Antipatrum in vincula daret, Va- -rusSyriaspraefuit.v.L.XVII. c. VII-IX. Etproinde JefusChriftus nonnatus eftAU.C.^yo. Obftare
qui-

de libris canonicis N. T. 20J
quidem videturrelatioTertulliani relationi Lucae c.II.2. afhainicecumillaconfpirat, fidicamus, quod Qyirinius a Saturnino,Syrice prcefide ordinario,juffu Augufti, miflus fit in Syriam & Judceam, ut UTroygcc^ci/nevoslo i^c?,&Tertullianus itaque memi- nit prsefidisordinarii, Lucas vero prcefidisextraor- dinarii, adactumhuncin Syriam mifli, Tertullianus illius, fubqUem, Lucasillius, aquocenfus achiseft. 3.) Neque ante annum 749.Nam Lucas c.Ii. 1. fqq re- fert, Jefumnatumefieillotcmpore, quoCyrenius cenfuminftituit, ccquidemprima vice. Sunt, qui a7roy^a.(p^v 7rfcSj^v Luc II.2.explicant per defcriptio- nem praefecturaQuiriniipriorem,feu priusfactam, quam Syrice Cyrenius prarfuit. Quominus vero fententice illorum fubfcribamus, varice obftanc ra- tiones. Nam (i)Patribus, quiin hcecverbaLucce funtcommentati,nihil unquam tale quid in textu Lucce fuboluit. (2) n^cojtj ponitur quandoquepro ir^oltqav i.7rgo]egov, integra verophrafis cnroy^c^y] TTqcoly qye{A.cvtvovjoc , pro 7r^o]efciv 1. 7T(>o]e(>ov q qye- fAovsveiv , vel 7« yye/Aovevetv xvgqviov infolens eft tk dura. (3) Lucas, fi inteliigeret defcriptioncm quandam anteCyreniumfacl:am,fcribere debuiffet civ% y\ cC7royfct<pfj eyeve]o 7rqcc\y\ &c. (4) Syrus verba Lucse reddidit: hcec dejcnptio primafuit invelfub prefetlura Cyrenii. CO J VSTiN VS Martyr, qui feculo fecundo poftChriftum natum floruit, difer- tis verbis teftatur, Jefum natum effe, cum prima vice Cyrenius in Judcea cenfum inftituerk. Nam in Apologia II. pro Chriftianis, vicus, inquit, quidem eji Bethlehem , ubi natuse(l Chriftus , quem - admodum £f exdefcriptionibus cenfits acii, quccfub Qvirinio, primo veftro injudcea procuratore, jitnt confeclce^intelligercpoteftis. Et in Dialogo cumTry- phone: Jofepbus profecitis eft Betblehem a^oyf-a-
P 3 cpy l{

20g Par* II.
--------.....----------.....■■ ■ —- ■ '■ ■ -........ .iiii- m mm*t | ■ | i im W 0 ■ ■■■ i ii u ^ n 0 > I H i i ■■
<fins isrqg ev % Isdbubfflk Trfofjyi; eiri jcvftiviis. (6)Mi- nus probabile videtur, Lucam mentionem facere non modo defcriptionis, poft X dnnosdemum jnftitutse, fed & praefidis , fub quo inftitu- ta, cumtamen, hacexplicationeadmiifa, neutrum quicquam faciat ad nativitatem Chrifti deciaran- dam, ct7roypcc(f>f)v vero, in quam incidit natalis Chrifti, nulloprorfus characlereabeofignari, nec prsfide a quo, vel fub quo fach, nectemporis, quo facla, ijec ulla alia Tregtsccret fimili. Objicitur quidem a nonnullis (i) quod Jofephus hujus de- fcriptionis mentionem non injiciaf, 6V (2) quod tunctemporis nonCyrenius, fedSaturninusSyrise praefuerit; aft hce objecliones facile dilui poftunt. Nam quod ad primam attinet, JOSEPHVS Ant. ffjid. L. XVII. c. III. iHam'defcriptioncm, quam Lucas refpicit, fubinnuit; & quod alteram con- cernit, yyepwv defignat in genere eum, qui quacuri- que ratione provinciee cuidam praeeft,cumqueQyi° riniusin Syria & Judaea cenfum egerit, & proinde aliquo imperio in Syria funclus fit, fummo jure a Luca tfyqtmh nuncupari potuit; quamvis quoque dici poflet, Lucam Qyirinium Kctja TrgoAe^piv, apud hiftoricos non infrequentem, appellare Sy riae praefidem. Firmo itaque ftattalo, Jefura Chri- ftum natum efte eo tempore, quo Cyrenius feu Qyirinius prima vice cenfum in Judaea egit. Ve- rurn, Qyirinius ante annum U. C. 749. bellum geffit cum Hornonadenfibus, vid. PETR. ALLIX Diatr. de anno- & menfe natali J. C. Lond. 1722. p m. 18. 25", 69 fqq. & proinde Jefus non natus eft ante A. U C. 749. Cum autem Jefusnatusfitnequeante A. U C. 7.19. nequepoftillum, neceifario indefe- quitur, Jefiim natum elfe A. U. C. 749. Et hoc -quoque exinde patet, celebrante Jefu primum fe-
ftum

de libris canonicis N. T.
209
ftnm Pafchatis, Judaei ipfi dixerunc, tefte Johanne Evang. c. II. 20. templum hoc quadraginta Jex annis conftrutlum eft, & tu id tribus diebus deflrues. Verum, fi Jefus Chriftus natus eft A. U. C 749. primum feftum Pafchatos, quod poft baptifma fus- ceptumcelebravit, & proindenatusannosXXXI. (Luc. III 2Oincidit in A.U.C.780. Templi sedifica- tionem Herodesfufcepit, tefte JOS. A. J. L. XV. c. XIV. decimo oclavo regni fui anno, feu anno U. C..734. fiquidem Herodes A.U.C.7i7.regnum occupavit^&jofephusannosincompletospro com- pletis habet. Vide Introdutlionem in libros V. T. p. ijij. Jam, fi de anno U. C. 780. detrahimus 734. remanent anni XLVI. & proindeJefusChri- ftus natus eft A U. C 749. Quodautemcedifica- tio templi a Herode non abfoluta, kd.demumpoft adventum Albini perfecla fit, ex JOS. Ant. fud. L.XX. c.VIII.liquidoconftat. ImmoM ACROBiVS fententiam noftram confirmat, nam Lll.Saturnal. Cunij inquit, Auguftusaudijjet , intey-pueros , quos Herodesy rex $ud£orum y intra (infrajbimatum jujjit interfici,filium quoq ue ejus occi/um, ait: melius eftHerodis ejjeporcum, quamfilium. Non ait.* melius eft, Herodk; porcum fuilTe quam filium, fed efie, & proinde nonrefpexit Antipatrum, fiquidem ille a Herode die V. ante obitum fuum interemtus eft,fed Alexandrum & Ariftobulum. Verum, Alexander& Ariftobulus anno U. C. 749. occifi funt, nam An- tipater mox poft illorumJnteritum Romam adiit, poft VII. menfes rediit, tefte JOS. A. J. L XVII. c. VI. redux in vincula conjedtus eft, vid, c. VII. &poftquam legati, aHerodeRomammiul» Hero- dem certiorem fecerunt, quod voluntas Ccfsris fit, ut cum Antipatro pro lubitu fuo agat, morti traditus eft, paucis ante Pafcha diebus,, feu menfe Martio, vid. cX.&XI. Ponamus, quodduoman-
P 4 fes

210
Pavs II.
les effluxerint priusquamHcrodes de voluntateCa> fariscertior facrusfit, tuncAntipater circker menfe Julio A U. C749. Romam adiit, & A!exander& Ariftobulus menfc Tunio morti traditi funt,cumque tefte Macrobio eodem temporeinfantes Bethlee- miticitrucidati fint, &occi(ionem horum infantum nativitas Jefu Chrifti circiter dies L anteceffe- rit, (Luc. II. Matth. II.) JefusChriftusnatus eft A. U. C 749. & quidem probabilitcr Menle Majo, & id aliae quoque fvadent raciones. Nam (1) Lu- cas c. I. 26. refert, quod angeius Gabriel Mariae apparuerit menfe fexto. Non fcribit: poft htec menfe fexto, fed (impiiciter, menfefextoGabriel Mariam adiit. Verum, fi in S, S. menfis cujusdam mentio injicitur, & quidem fimpliciter, f finead- dita %r\<ru ad antecedentia, conftanter innuitur menfis ilie Tudaicus, quem additus numerusindi- car vid Efr. III, i. 6. VII. 8. Efth. II. 16. III. 7. jfer, XXVIII. 17. XLI, 1. Inteliigit itaqueLucasmenfem fextum anni Judaici, & hoc quoque probabile fit ex v 36. fiquidem Gabriel Maritenon dicit: Eli- fabetha jam menfes fexuterumgerit, fedhicmen- fis eft fextus illi, quo fteriiis vocata eft Menlis fiextusanni JudaiciauditEloul, cumque refpondeat noftro Aug. & Sept. Jefus probabiliter natus cft menfe Majo. (?)Cyrenius cenfum egit injudoeaA U, C.-4/. cum autem eodem anno Roma? triumphum egerit, v. ALLIX p. 23.61 quilibetfacileconce- det,quod hunccenfum non temporeaeftivo,neque autumnali, nequehiberno iliius anni inftituerit. Imo quod probabilitermenfe Majo, cenfu peracfoRo- mam adierit, vero fimiliimum eft, nam Herodes Qvirinium ad conventum Berytenfem pofterio- rem, in quo Alexander & Ariftobnlus capitis da- mnati func ; & qui proinde probabiliter menfe Ju- nio habkuseft, nonadhibuk, fiveroQviriniusad-
huc

dc libris canonicis N. T.
211
huc injudxafuiffet, Herodes illum, dubio procuk ceuvirum ilhiftrem&confularemadhibuilTet.,fiqui- dem Herodes jufTus erat ab Augufto, ut cura Ro- manis prceiidibus, amicisque ceteris, &virisillu- ftribus circa negotium filiorumfuorum conferret. v.JOS. A. :i L. XVI.c XVI. Verum Jefus Chriftus natuseft eodem illo tempore,quo Cyrenius cenfum egit, &proindequammaximeproba'bileeft, Jefum natum efie menfe Majo A U. C. 749. Quodque hcec fententia'antiqua>imoantiquiifimafit,negari nequit, liquidem CLEMENS Aiex- L.I Strom refert.quod quidamin ea fuerintfententia, Jefum natumeffedie XXV. Pachon i. e dieXX. Maji,&alii die XXIV. vel XXV. Pharmuthi, i.e. die XIX f XX.Aprilis, fiquidemPachon incipitad. 26. Apr.&Pharm.a d. 27-Mart.v.SPy\NHEMII////?W. ChradH.E.cd.$. Lugd.Bat 16S9. p 120.&123. Celebratur quidem inter nosdieXXV. Dec.natalisJefuChrifti dies, aft hocindeaccidit, quiaplurimiputarunt, Zachariam fummumfuiffefacerdotem, atque infancTuario die X menfis Vll.Judxorum, Tifri drcli, vifionem ange- licam fibi obiatam effe. Quod autem illi errave- rint, nemo non videt. Nam Zacharias vocatur non otfxiefeug, leci modo W&M - facerdos, Luc. I. ?. lacerdotio fuo fungebatur in ordinejfua; efp^e^ci?» v. g. fortitus erat Aetjxfytav fuffitus faciendi, v. 9. & angelus ei apparuit non in fancTo fancTo- rum , fed ad dextram altaris fuffitus, v. 11. quod in fancfo collocntum erat. Quce Scaliger objicit, argumento ab etpwepta. Abice fumto, facile dilui polfunt, namfamilia Abice non femperocTavaman- iit, fed jam ante tempora Judce Maccabcei modo duodecimo, modo undecimo gradu numerata eft. Nch. Xlf t-4-. r:-i7. Et profecTo, quod Jefus non mtus fit menfe Decembri, ex eoquoquecol- ligipoteft, quia jefus natus cft, dumpaftores cum P f ovibus

212
Pars II.
ovibus noclu in agris egerunt, quis vero non videt, menfe Decembri ob acerrimum frigus & pluvias afTkim cadentes, paftores non potuiffe no&u in agris agere cum pecudibus fuis.
XXI. Tabvla chronologica rerumpra: aliis memoratu dignarum , quac feGulo primo a
Chrifto nato contigerunt.
A.M. A.U.
c
4-01
4001
749
750
A. Irnper. Roman.
Aug. atfljEfus ChriftusnafciturmenfeMajo, <k paulo poft Jofephus juiTuangeli Ma- riam & Jefum in ZEgyptum ducit. Matth. II. 13. fqq Herodes autem a Magis delufus occidi curat infantes Bethleemiticos, ut Chriftum cum illistollat. ib. a 1 ? Herodes M. paucis ante Pafcha diebus anni U. C. 7:0. diem fuum obit, (Vid. p. 176. & 177. & JOSEPHI Antifutt. Jud. L. XVII. c X. & XI.) vir in omnes fr.vus, & irx fervus, anno 37. ex quo rex a Romanis declaratus eft. Vid. JOSEPHVM Antiqv^ Jnd. L. XVII. c. X. p.599. & 606.
Augtiftus mediam regni partem, Jud&am, Samariam & idttmxam fub Etnarchx nornine dat Arcbtlao, reliquain di- midiam dividit in partes, qua- rum alteram, nimirum Batansam, Trachonitidem & Auranitidem , cum parte quadam Zenodori utvocant) domus, Vhilippo confert, alteramau- tem, fciticet GaliUam gr fer&am. f. transamnanam regionem Hcrodi Ar.tips. JOSEPHI Aptiqv. Jud. L. XVII. c. XIII. p. 611. B. j. L. II. c IV. p. 7$2. & 783. Herode mortuo, moneturabangelo Dei Jofephus, ut ex ^igypto redeat in Judseam, qtium autein Archelatis fuecelMet Herodi in Jtidxac tetrar- chia, confirniato nimiruni Herodis teftamento ab Augufto, quod faclum aiue finem seftatis A. U. C. 750.
Ante xram vulg. 5
timet

De libris canonicis N.T.
m
A.M.
A.U C.
4004 4005
4006 4011
752- 753 7J4 759
A. Imper. Roman. Auguft.
ap 30
4013
761
3t 36
38
timet Jbfcphus, nc Jcfus iteruin in Judrea periclitetur, & propterea abit cum Maria & Jefu in Galikcam, Nazarcthse habitaturus. Matth. II. 19-2,?.
Pfeudo-Altxander ab Augufto ad trire-
nies damnatur. Dicnyfius Exiguus putat, Chriflum na-
tum effe d. 2j. Dcccmbris liujus
anni.
Incipit anntts primtis epochjt vulgaris f. Dionyfian.i dic primo Januarii.
Archelaus ex niandato Angufti Romam adit, & in exilium Vicnnam, Gallix civitatem, mittitur , mul&atapriiis omni pecunia, & quidem incuntc regni fui decennio. v. JOS. Ant. J. L.XVII.c.XV. p.6\3.&DIOKIS Kom Hift. L. LV. p. m. 647. & 649. qui refert, M. JEmilio Lepido, L. Arrtintio Cojf. Herodes PaUftinus a fratrihus ct:cti fattis, trans Alpes eft rekgatus, ac pars ejus ditionis in pttblicttm reaalla eft, M. JEm. Lepidus, & Arrun- tius vero anno U. C. 759. con- fulatu fun&i funt. vid. CAMILL. Chronolog. p. m. 3.66. Archelai autem ditione Syrix contributa mifliis cft Qyirinius, vir confularis, ut jura populis rcddcret, facultatcs. que omnium cenferer, & ipfius Ar chelaidomum venderef,,70,v.y?. 7. L XVII. c. XV. p. «15. .Sccumillovenit Coponius, Judxce procurator ab Augu- fto conftitulus.JO A. .7.L.XVIII.c.I p. 6',6. fqq. B. J.Lll. c. Vli. p. - % A
Qytrinius Jlldxanr, jnmattributani pro- vincix Syrix, adit, ut fecunda vice pZTtcvScvet facult^tes ejus rcgionis ci- ■viumj .70 v. A. L. XVIII. c. I. p. 616.
Chriftus anno xtatis fux XII. feft, Pafckans Hierofo'yniam adit,
Judas Galilsus feditioncniihoVet, nam JOSEPHVS I. c. refcrt, ccnfuin Qyirinii fine difccpratione pcraehmi elTe, & addit: Exftitit tamjn NB.poft yiidat» JuJas Gaulanites, ouus exop-
Ante xram vulg.
ptao

214
A.M~
4015 4016
-7(5
4018
766
4019
4020
767
7<S*
Pars II.
Jtt'
A.U. C.
7«3
A. Imper. Roman. Auguft.
40
4i
Tib. Aug, 2&s 43
3&
•■' 4:'
4 & 5
44
4°3'
'79
i;,& 16
32
^>/Wc Gamala, qui adjuncto flbi Phar, fio Saddoco follicitabat ad defeciionem popuhs, cenlum nihil aliud, quam tna nifeftijfitnam ftrvitutis profefftoncm cfjc, dicxitans.
Coponio M. Ambvvius fuccedit. JOS
A. J. I.. XVIII. c. III. p. 619. Tiberius ab Augufto in imperii confortinm ftifttpitur, vid. TACITJ Atmales L. I.
p. 9. II. BASNAGII Annales poltt.
ccckj.T. I, p. 208. CAM. de SYLVE-
STim Chron. p. 121-127. HVMPHR.
PRIDEAVX Connex. V. & N. T.
P. II. p. 771. Annius Pjtfus Ambivio fuccedit, pro-
babiliter hocanno, nam fimilevcro videtur, Auguftuni tribus annis cx actis, novum conftituiife procura- torem f. prseiidem Judaca;. Rurb autem Judacam admimltrante, Au- guftus fequenti anno fato fuo fun- gitur. JOS. A. J. L. XVIII. c. III. p. 619.
Auguflus diem fuum obit d. XIX. Aug. & Tiberius regnat ftlns A. XXII. M. VII. D. VII. vid. Appcnd. §. IV. Tibcrius fub initium bujus anni mittit Valerium Gratum in Jildxam. Nam JOSEPHVS 1. c. refert, quod a Ti- berio fub initiuni impcrii fuimiiVus fit, quod annos XI. Judacx pracfue- rit, & quod fucceiforillius X. annos Judxam adminiitraverit. Cum au- temTiberius prius dicmfuum obie- rit,quamPi!atus,Roniam adire jnffus, iHam urbem ititravit, in aprico eft, in hoc tempiis adventum Valerii Grati in Judasam incidere. Pcntius Fi/atus fuccedit, & praeeft A.
X. JOS. A. J. 1. c. Anno XV. ab affumto in confortium imperii Tiberio, Johannes Baptijia a Ueo vocatur ad prxconium pccni- tenfix & baptifmi. Luc. III. i. fqq. Lucas fcqvitur morem fcriptoribus facris folennem. Vid. Chronologiam LiLrorum liegum p. 53.&c. & CAM. de
STL-

dc libris canonicis N. T. 21$
A.M.
A.U.
c.
A. Imper. Ronian.
4031
4<=33 4034
4°35 4°3&
780
781 781
783
7S6
4040
788
4Q41
789
»3
STLVESTRIS Chronol. p. rzt. fqq.l Jejus Chriflns , cum fcrme etfet XXX. annorum, facro tingifur fonte. Luc. III. 21-23. vid. Append. §. IL J. C. ce\ebxTstpnmnmPctflha, poftquam
xra vulg.
ofHcio prophetico fungi cccpit Joh. II. t3- 14 Sccundttm. c. V. r. coll. IV. 3;. Matth. XXVII. ik. Terfiffm, poft concionem infchola Ca- pernaitica habitam. Joh. VI. 4. VII.
'• fqq- , ■ «• ■
16 Feflo Pajchatts /juarto cruci afhgitur, &
poftquam XL. dies inter difeipulos
egit, fkperna adit.Act. I. i.fqq. vid.
Append. j. III.
o Phiiippus tetrarcha vita excedit, anno
Tiberii XX. quum prxfuiflbt Tra
chonitidi , Gaulanitidi & Batanxx
A. XXXVII. tefte JOSEPHO A. 7,
L. XVIII c. VI. p. 62J. Intelligit
autem Jofephus more confveto non
annos integros f. complctos, fed in
completos. vid. P. I. Secl. II. p. 176
Tiberius Augufto fncceflit A. U. C
767. d. 20. Aug. & Philippus tnenfe
Julio f. Augulto A. U. C. 7;o. te-
trarcha conititutuseft, Jofephusve
ro & A. U. C. 767. f. menfes IV. ulti
mos hujusanni, &A. 7,0. f.mcnfes,
qui a Philippo tetrarcha conftituto,
ad finem illius anfh fuperfunt, tan
quam integros annos fupputat.
Pauhis convertitur, Aapoftolus con-
ftituitur. vid. Append.
22. Ttberitis fub initium anni imperii fui
XXII. & ad finem A. M. 4040.
ViteltHum Syrix pr.eficit, 70?. A. 7.
L. XVIII. c. V. p. 624. Ceftio & M.
Servilio C01T. vid. TACITI Anr.alcs
p. 598. & i97- qui eft aumis ab U.
C. 7SH- &A.M. 4040.poftqtiam anno
fuperiore c.onfuietn egerat.v. TACITI
Annales p. ,91.
2 Sub initium hwius anni, currente ad-
huc anno XXII. Tiberii, extrcuus
Heredis a copiis Arcu fujidilur, vid.
*7
28
29
30
33
JO

2l6
Pars II.
A M. A.U. A. Imper C. Roman.
4042
79®
4043
4°44
791
79*
Caligula.
4046
794
Clauditis.
sera vulg.
30S. A. .7. L. XVIII. c. VII. p. <S2^ qui addit: Apud 3ud.tos fuit opinio, jujla ultione Huminis dcletum Herodis exercitum propter Jvhannem, qtti B.i- ptifia cognominatus eft. Hunc enim tetrarcha necavit virum optimum Ju dtios excitantem ad ■virttttis ftudia, & inprimis pietatis & juftitis, fimulqne ad baptifmi lavacrum, quod ita Deo gratum ajcbat fore, fi non ab uno tan- ttimalterevepeccato abfiincant. Mar- cellns a Vitellio, prxfide Syriae, ad Judxam adminiitrandam mittitur. 3OSEPHIA. ,7. L. XVIII. c. V. p. 624. Sub initium hujus armi Ptiatus ex man- dato Vitellii Romam adit, prius- quam vero illam ingreditur, Tibt- rius vita excedit die XXVI. Martii. Succedit Cali^ula , regnans A. III. M. IX. D. XXVIII.vid.Append. §. V. Marullus a Caligula in Judacam milti tur, 3OS.A.3. L. XVIII. c. VIII p. 697. & Agrippa tctrarchiac, quse Philippi ftiit, rex conllituitur. 1. c Aitcro anno Agrtppa a Caligula pctit veniam navigandi in fuum regnuiu, quod etiam imperator annuit. JOS, A. J. L. XVIII. c. X. p. 637. Herodias, Agrippx foror, nuyta. Herodi, tetrarch& Galilzti (yPerxti, invidens fratri pntentiam regiam, a Caligula ipfi conceflam, impellit maritum fuum Romam adire, 6c fibi regios expetere honores; adveniens autem, a Caligulaperpetuo damnatur exilio, & una cum uxoreHerodiade Lugdu- num mittitur, urbem Gallix, .30S. A. 3. L. XVIII. c. IX. p. 637. fqq. & ita incefti conntibii & mortis Jo- hanni iliatse, &ludibriorum, inquX J. C. verterant dignitatem, anibo fttpplicia dederunt juftifllma. CaliyUa occiditur d. 24. Jan. annoim-
perii fui IV. Cividius fttcredit & regnat A. XIII. M. VIII. D. XX.vid. App. $. VI. Confirinat Agrippan in regno fuo, per
GSjuni
37
38
39
41

de libris canonicis N. T.
217
A.M.
A-U.
I A Imper. Roman. Claudius.
..043
75>5
405.-
4053
4054
799
801
892,
Cajum conceflb, addita infuper Jtt- d&a ej> Samaria, Abila &fittitima eitts ditione in Lihano , quam Lyianias te- nuit, JO i A. J. L. XIX.' c. IV. p. 673. five, donat Agrippam regno pa- terno uni"jcrjo, adjiciens ei etiamilla, quse Augiiftus Herodi donaverat, Tracfanitidcm fciiicet & Auranitt- dem, Pncter hsc autem aliud quo- que regnunn, quod iy_/.-i.wvocabaiiir. JOSEPHI £. J. L. II. c. X.
p. 793. ■ ; .,
Agrippa Jacobum, fratrem Johannts morti tradit,Petrumquein carcerem conjicit, Acl. XII. &Cxfareampro- fedius, w;ow«<-annoimperiifui VII. AcV. XII. vid. Append. §. Vl\. & VIII.
Claudius Cufpium Fadum, Prxfidem Judxae totiusque regni conftitnit, ac illius, & fequentis praefidis tem- pore, Judaea magna premitur anno- ne. caritatc, JO:\ A. J. L. XIX.
c. VII. 6%o. L. XX. c. I. p. 682. c. III. p. rfs>o. B. J. L. II. c. X. p. 793. Fado fuccedit Tiberius Altxander , refte JO^EPHO Anttq-v. Jit.l. L. XX.. c. I.
Oclavo anno Claudii fucccdit Tiberio Cumanus. JOS. A. J. L. XX. c. III. p. <5yo. & eodem tempore moritur Hcroues, rex Cbaicidts, Agrippa: M. frater. JOsEPHVi l.c.
Claudius, poft obituin Herodis, Agrip- pam, filiuiii Agrippx, in patrui fui regno conftiuuit. JO>. I. c. B. J. L. II. c. XI. p. 794. Qiiod autem hoc anno Agrippa rex conftitutus fit, certum eft", nam JOSEPHVS B. J. L. II. c. Xllf. p. 700. teftatur, belluin Judaicum initium cepiife anno imperii Neronis XII. &regni Agrippx XVIi, menfeMajo, menfis autem Majus anni XII. Neronis in- cidit in A. M. 4071. a quo facto in fuperiores regrefiu decimus fepti-
niuf

218
A.M.
A.U. C.
A. Iiiipcr. Roman. Claudius.
4055
803
405-6 804
£0
II
Pars II.
inusA. Agrippx ab anno nuindi 4054. xra imiium ducit. Imnio lunninus, fub vulg. finein A. XXI. regni Agrippxcufus, hanc habet infcriptionem : bnpcrator Vejpajumtis Cajar , capta Jtid.ea. Annd Agripps. XXI. Si autcin Agrip- pa anno inundi 4053. rcx Chalcidis creatuscflet, non vigeiimus priuuis, fcd fecundtis numerandus foret, fiquidcm Judxa anno mundi 4075. Vefpafiano imperante capta eft.
Suh Cnmano, JudjCX prxiide, Hiero- folymis fi-jlo Pajcljatis feditio oritur, & paulo poft inter s.imaritanos & 'ju:Uos. Samaritani Syrix prxfidein, Nttmiditim Qyadratnm, conveniur.t, Judxos accufantes; Judrii vero, & feditionis & pugnx caufam in Sa- inaritanos rcferunt, & niaxime in Cnnianum, His auditis, paulopoft gvadratus Judxam adit, &poftquam quosdam fupplicio aftecit, Ananiam fummum pontificeni , Ananum du- cem, primoresque Samaritanoruin & Judxorum, Cumanittn & Celercm jubet ad Imperatorem proficifci, ut fub co judice decerneretur de hac| feditionc. Judicio autem habito Cumahtis exilio mulcratus eft. Quod j 'fine dubio circa iincm anni hujus 1 accidit, JOS. A. J. L. XX. c. III-V.' p 690-693.
Claudius F(?/»c«»mittitin Judxam pro- curatorem. JO ■'. A. J. L. XX. c. V. p. 693. B. J.L.II.c.XI.p.7v;. TA- CITVS quidem rcfert sinna'. L. XII. p. 7^2. Felicein eo tempore prxfi- detn Samarix fuifle, quo Cumanus Judxx prxfuit, at annales, quos fcrtpfit, fatis arguunt , quod magna rerum judaicarum laboravcrit lgno- rantia. Dici vcro quoque poteft, quod a Claudio poitmortcm Agrip- px una cum CufpioFado, tanquam
fo/KldpXOS mifliisfit, qualisLyfias filitj Act. XXI. 51- fqq. qux eft fenten- tiaS.R.DAN. SALTHKNII in Dill". Mil. IV. hab. Reg. MDCCXXXIIII. p. 187. Anno

de libris canonicis N. T.
219
A.M. 40,-7
A.U. C. 8oj
Imper. Claud.
40 S9 4060
807
m
40(5,-
4057
4068 4069
Anno duodecimo imperii fui Agripbam inmajusregnuin transfert, tradens ei Samariamcr Galil&am, Trachorn- tidem, Bataruam, Gaulanilidem &c. Chalcidem vero eiadimit, poltquam ejus dynafta quadrtermio fuerat. .70T. A. J. L. XX. c. V. p. 693. B. J. L. II. c. XI. p. 796 Claudius moritur d. XIII. Odtobris. Nero. & fuccedit Nero, regnans A. XIII.
m. vir. p.xxyni.v. App. §. vi. xi.
Nero anno imperii fui primo, minorem Armeniam Ariftobuto, Herodis regis Chalcidis fiiio tradit , Agnp pae regno IV. urbes adjicit cum agris ad fingulas pertinentibus, in Ver&n fcilicet vt^iorxe: Abtlam &Ju- liadem, in GaliUa autem Tartch&am 0> Tiberiaiiem, & reliqua Judss. 1 Felici procuranda dnt. JOS.A.J.L.XX. I c. V. p. 694. B. J. L. il. c. XII. p. 796.1 4063 flt 4 Felix Aigyptium Mngum cum fuis ad,
niontem Olivetiprofligat, JEgyptius vero fuga fibi confulit. JOS. A. J. L. XX. c. VI. P . 695. B. J. L. II. c. XII. p. 797- Paulus Hierofolymis in vincula con- jicitur, vid. App. $.XIX.&-Tribunus quxrit ex eo: Nonne tu es AZgyptius, qui ante hos dies tumultum concitafti, & eduxifti indefertum MMMM. -viro- rumficariorum.' Adl. XXI. 38. 813 C Vorctus Feftus, biennioexpleto, exquo
Paulus in vincula conjeclus, Felici fuccedit, .705. A. .7. L. XX. c. VII. p. 695. circiter menje Junio. vid. Append. §. XVI & XIV. IJ g Albtnus mortuo Fefto menje Aprili,
prxfes Judaex conftituitur, & cum adhuc in itinere agit, Jacobus Iapi datur. JOS. A. J. L. XX. c. VIII. p. 697-699. B. J. L. II. c. XIII. p. 798.
816 9 Jojephus Romam adit. Vide Append.
$. XVI.
8'7 io\Gc/fius P/orKjmittitur injudacam, Jo(.
B. J. L. II, c XIII. p. 7 9g t anno X.
n m,
xra v-ulg.
6<J 64
Neroniis

220
Pars II.
A.M A.U. C.
4070
407
4°73
4074
A. Imper. Roman. Nero.
4°75
4084
8i£
8!
822
823
832
II
iz
14
Neronis. Nam tefte JOSEPHO A .7. L. XX. c. IX. p. 702. fecundo anno, poftqnam Florus in Judaeam vcnit, anno XII. Neronis, bellum Ju- daicttm cceptum eft. Et quod adventus Flori hoc anno acciderit, etiam inde liquet, JOSEPHVS A. J. L. XX. c. IX. p. 702. Flortts, inquit, addit- xit fecum Cleopatram conjugem, per quam NB. HtP»pps,#.Auguftjtamicam, Juddts. adminiftrationem impetra-jerat, At Poppxa ultimum diem obiit A. Lic. Nerva Silano, & M. Veftino At- tico Cojf. vid. TACITl Annalcs L. XV p. nog.ni8.quieftA. U. C. &i8- vid CAMILLI Chton. p. 274. Jofephus, a Poppta multis muneribus donatus, redit in Judscam, ubideprc- hendit jam novarum rcrum ftudia glifeere, multosque ad dcfectionem fpecrare a Romanopopulo. JOS.L de vita ftta p. 999. iBcllum Judaicum ihitium capit tnenfe Majo, IfOS. B. J. L. II. c. XIII. p. 799. por.titice fummo, Matthia, Theophili filio. .70.?. A. J.L. XX c. VIII. p. 700. Nero anno decimo qvarto imperii fui vita fe ipfum privat d. IX. Jun. & fuccedit Galbu, qui regnat menfes VII. dies VII Galba occidit fedicXV.Jan. Succedit Otho, qui fe intercmit die XVI. Apri). Hunc cxcipit vitellms, qui occiditur d. XX. Deceinbf, Vejpa- fianus imperator falutatur abe.ver- citu Syriaco dic I. Jul. & a Judaico die III. ej. & imperat A. X. dicbus VI. exceptis. Anno Vefpafiani feamdo d. VIII. Sept. Hierojolyma cxpttgnatur. v. JOS. B. J. L. VII. c. XVIII. p. 969.' EVSEBU Chro». p. 162. Vefpxftxnus obit die XXIV. Jun.&fuc- cedit Tittts, qui imperat A. II. M. H.D.XX.v, SVETON. p,m. 6^46o.
79
IftHt

de libris canonicis N. T.
221
A.M.jA.U. C
4ogd
4101
4!o 3 42 2a gy 0
85*
849
A. Imper. Roman.
I*
T<>;« moritur die XIII. Sept.& fucce. dit Domiltanus, qui regnat A. XV. D. V.
Jobamies in Patbmnm relegatur u!- timo anno Domitiani, vid. P. II. S.LC.I. M.IV.
Domitiarms occiditur -d. XVIII. Sept vid. Svetoniimi p. 6y7.. & fuccedit Nerva, imperans A. L M. IV. 1). IX.
Nerya nioritiir d. XXVIL Jan. & fuc- cedit Trajanns imp. A. XIX. M. VL D. XV.
Trajanus diem fuuniobit d. XIX.Aug. Si quis fcire cupiat anmim Julianum refpondentem anno xtx vulgaris, ■addat aimo currenti ierse vulg. A. XLV.
xra vulg. 82
96
98 117
DE
IBRIS HISTORICIS.
• CAFVT L D E L l B R I S,
QVI
EVANGELIA
DICVNTVR.
I. Definitio Evangeliorvm, Evan- gelia funt.iUi libri, qui vitam JESV CHRTSTI defcribunc, & a viris faomwwc confignati funt.
Qji •. U. Ra-

222 Pars II. Secl I. Cap, I.
II. Ratio Appellationis. Dicuntur hi libri evangelia, quia evangeliumj quod vi vocis lsetum fignificat nuntium, nontantum dodtrinam de falute per fidem in Chriftum, fed &fenfu fpe- cialiflimo doclrinam de nativitate, diclis, faclis, paflione, morte , refurreclione & adfcenfione Jefu Chrifti denotat Annuntiant hi libri Chri- ftum Servatorem olim prsedictum, avidequeapo- pulo Ifraelitico exfpe6ratum, tandem toti mundo exhibitum efle, & ejus bona, quae hominem bea- tum reddunt, gratis oflerri, ac propterea fummo jure evangelia audiunt.
III. Nvmervs. Qyatuor proftant evangelia, a Matthaeo, Marco, Luca Sc fobanne confignata; ex quibus Matthaeus & Johannes tantum teftes auJoTrjai & aujijKooi fuerunt. Qiiod autem hsec IV. evangelia, & quidem fola illa a veteri ecclefia Chriftiana ccxxgenuina & avtbentica fuerint rece- pta, conftat ex teftimonio omnium illorum Patrum, qui feculis prioribus floruerunt, qui quoque tra- dunt, primo Mattbaum, ddndc Marcum, tandem Lucam, & poftremo $obannem cvmgcXxczm confi- gnafle hiftoriam. Vide IREN/EVM L. III. adv. b<ercf. c. I ORIGENEM apud Eufebium H. E. L. VI. c. XXV. & EVSEBIVM H. E. L. III.c. XXIV. CLEMENS Alexandrinus folummodo aliamingre- ditur viam, nam EVSEBIVS H. E L. VI. c. XIV. Clemens , inquit, traditionem quandam, quam a vetuflioribus presbyteris acceperat, refert in hunc modum. Dicebat^ex Evangeliis prius fcripta ejfe illa, quae feriem generis Dominici continent, grace 7st 7ref>texov]a, yevectXoytctg , & fane, fententia hujus viri magna fe commendat verifimilitudinis fpecie.
IV. Har-

de libris quf evangelia dicuntur. 223
IV. HARMONIA IV, EvANGELISTARVM.
Cui animus eft a praeconceptis opinionibus liber, concedet, feriem rerum a Chrifto geftarum, quam tradit Matthaeus a cap. V. usque ad XV. diverfam effe ab illa, quamin evangelio Marci &Lucaecon- fpicimus. Sunt viri magni nominis, qui putant, Matthaeum feriem veram obfervafie; quum autem Lucas c. I. 3, profiteatur, fe fcripfifle x,a,B-efyg y &Marcus, qui a Petro, (de quo conftat, quod prius JefuChriftoadhaeferit, ac Matthaeus) hifto- riam evangelicam percepit, & cui ob oculos fuit evangelium a Matthaeo confcriptum, vid. P. II. S.I C.I.M.II. feriem rerum aChrifto geftarum, quam fiftit Matthams, deferat, &eandem, quam Lucas habet, referat, acMatthceus, fi quaedam difcre- pantia eft inter illum & Marcum Lucamque, tem- pus accurate non determinet, nulli dubitamus, quin Lucas & Marcus in pertexenda ferie rerum a Chrifto geftarum Matthaeo praeferendi fint. Et fi hoc conceditur, quod concedendum effc puta- mus, harmonia evangelica probabiliter haec eft:
Johannes.
Procemium evangelii'
Lucse
NativitasJohannisBa-
ptiftie & Chrifti ab
angeloGabriele prae-
dicitur. Maria vifitat Elifabe-
tham.
Redit Nazareth. Johannes Baptifta na- fcitur.
ofephus, poftquam yMariam gravidam " dcferere decreverat,
adductus apparitio-
neangelica,illam ac
cipit.
efus nafcitur.
C^ 3 Gcncalo-
Matthxus.
Marcus.
Lucas.
% 1-4
5-38
39-4?
5<5
57-80
I. i8-*4
*5
II. 1-20

•224
Pars II. Scct. L Cap. I.
Gcnealogia Marix, matris Jefu.
Jofephi.
Jeftis eft verus homo & Deus.
Circumciditur. -
Deo in teinplo fiftitur.
A Magis adoratur.
Jpfephus, ab angelo in fomno monitus, cumMariaac Jefu.in i€gyptum fugif.
Infantes Bethleemiti ci jufiu Herodis cx duntur,
Jofephoab angelo Dei reditus cx iEgypto mandatur.
Jofephus tcrramlfrae- litkamadit, dnian- dato divino in Gali Jxam fe confert, ac Nazarethxhabitat.
Jefus A.XII.natuSjfpe- cimcn fapientix fux in templo edit,& Na- zaretham redit.
Johanni prxconium pccnitentix & bapti- fmi a Deo demanda- tur.
Johannes prxdicat in deferto Judxx. -
Teftatur de Jefu.
Jefus e Galilxa ad Jor. danem veniens, a Jo- hanne facro fonte tirgitur.
In deferto tentatur.
Johannes dcntiade Je. fu tcftimonium edit.
Legatis concilii Judx- orum teftimoriium dc fc &Jefu Chrifto reddit.
De Jefu rtcrum ite- rumque teftatur.
Duo tracipuli Johan-'
Matthxuf,
I. i-if
II. I-I2
ij.I;
i(S-i8
19
20-23
Mircus.
III.
1 -10 11.12
13
IV. 1
I. 1-3
4-6
7
Lucas, III. 23-38
21
21-38
Johannes
I. i-J.S-14
$>• 12.
II. 39.40
41-52
ffl; 1.2
3-M- 15-18
IV
21-13 I-I3
nis

de libris, qui evangelia dicuntur. 22$
nis Jefum in hofpi- tinm fequimtur. Unus illorumAndreas fratri Simoni nun. tiat, fe Melliam inve- nifle , eumquc ad Chriftum adducit. Poftero die Jefus itu- rus in Galilxam,Phi- lippo dicit: fequere me, Philippus vero Nathanaelem inve- niens, teftaturei dc Jefu, &Chriftus cum Nathanaele cdIIo- quiumhabet. - Jefus in Galilxam re- vertitur, & niiptiis Cana; celcbratis in- tereft. DefcenditCapernaum. Acia Chrifti a Pajcbate miniflerii piblici frimo
ad fecundum. Jefus, cum Pafcha Ju- da-orum jam prope eflet, Hierofolymam afcendit. Ementes & vendentes cum mimmulariis e templo ejicit. Multi in Jef. credunt. Jefus Nicod. de rege- neratione informat. Hierofolyma relicta venit in terram fortis f. trib.us Judx, & per difcipulos ba- ptizat. Johannes ultimum de Chrifto tcftinionium apud difcipulos "ae- mulantes edit. - Jefus de Johanne in cuftodiam dato au- dieus, Judaeam relin- quitj & inGalilxam
Matthasus.l Marcus.
Lucas.
Johannes. 37-4°
41. .4*
14- "5
43-Ji
II. 1-11 12
13
14-21 23-25
nr. 1-21
22-24
Q.+
iJ-3<S
tcndit

226 Pars II. Secft. h Cap. \,
tendit mcnfe circiter Novembri.
Siamariam tranfiens cumniuliere Samar colloquium habet, fiim quadrimeftrc fpatium fupereffet ad mefiem, qua» incipie bat poft feft. Pafcli
In Galilxam vcniens a Galilxis recipitur
C anam, urbem Gali- l-xx , adit, & cujus- dam, regis Herodis partes' fccuti, filium abfentem fanitati re ftituit.
VenitNazaretham, & concione in Synago ga habita, inpericu lum vitxvenit. -
Relicta NazarethaCa- pernaum fe confert, ibique habitat & prxdicat.
Ad mare Genezareth Simonem,Andream, Jacobum & Johan- nem vocat.
ReditCapernaum & in fchola docet cum o- mnium admiratione.
Obfeifiim liberat. -
SocruniSimonis fanat.
AIIatQ; xgrotos curat.
In dcfertum orandi caufa fecedit.
Galilxam peragrat, & in fynagogis jprxdi- cat , ac daemones ejicit.
Ad mare Genezarcth, in Simonis navi, tur- bam docct, miracu lofam jubct captu- ram pifcium,&Simo ncm, Jacobmn Jo- hanncmque pifcato-
Matthxus-
IV. 12
Marcus.
82
13-17
18-22
VIII. 14.15 16.17
■2.5
14
Lucas.
III. 1<?.20
14
14. ij
16- zo
21.22
23-28
»9-31
32-34
35-37
38-39
IV. 16-30
31.31 33-37 38-39 40.41
42
43-44
Johannes- IV. 1.3

dclibris, qui evangelia dicuntur. 227
rcs hominum confti-
tuit. - ,
Sanat leprofum. - Sccedit in defcrtum
orandi caufa. Iterum Capernaum
adit.
Paralytico peccatare- mittit, & fanitatem reftituit.
Ad mare egreditur.
Levin f. Matthxum e telonio vocat. -
Hierofolymam Pa- fchatis celebrandi caufa afcenddt. -
Sabbatc(Jet/7ff0Jrf«'
fo) pcr fata tranfiens,
difcipulosfpicasvel-
Jentes dcfcndit, Att* Chrifli » Pafchate
ferunrlo ad tertium. Jefus in feftoPafchatis claudum ad pifci- nam Bethefdse fanat
In Synagoga quadam dcxtram cujusdam aridamfanamreddit.
Sccedit ad mare, & nmltos fanat.
Precum caufa nion tem confcendit, & ex convocatis difcipulis XII. apoftolos con- ftituit.
Concionem ad difcl pulos & populum ha- bet.
Dc monte dcfcendens leprofum purgat,
Capernaum intrat, & cerjturionis fervum reftituit.
Ad portam civitati. Nain vidusc filiuinj tinigenitum refufci-j tat.
Matth-eus.
IX. a-8
9-13
XII. 1-8
9-14 15-2
V-VII VIII. 1
5-
Marcus.
40 -fin.
II. 12
3-ia «3
14.21
S3-fin.
m. 1-6
7.12
Lucas.
V. 1-11 la-ij
16
Johannes.
17
• a£j 27
27-fin.
VI. 1-11
13-19
P s
u-16
17-fin.
VII. 1-10
u-v.
V. 1
i-m.
Difcipu-

228
ParsII. SedU. Cap. I.
Difcipulis a Johanne miffis refpondct, Johannem commcn dans, urbes quasdam increpat. In domo Simonis mu Herem peccatricem aduiitcit & abfolvit Urbes vicosque pera grat. - - Cuni intrafTetdonium quandam, magna convenit turba. - Dxmoniacum ccecum
& mutum fanat. Contra blafpheman- tes , quod per Beel zebulem dxmonia cjiccret, fe defendit.- Signum pctentibus ne- gat.
A matrc & fratribus
qvreritur. In mari cx navigio pa-
rabolam de feminan-
tc proponit, & difci-
pulis exponit. Paraboiam de Iucerna
non occultanda do
cet.
De feminis proventu De Zizaniis intcr triti
cuin. De grano finapi.
Alios proponit para- bolas.
De fermcnto.
Indicatur ratio, quare Jefustnparabolis ad turbas locutus fit.
Jefus in domum quan- dam venifns, difci- pulis fcorfim expo- nit parabofam de zi- zaniis.
Proponit difcipulis a- lias parabolas. -
Occaiione pr.cfentia;
I Matthacu
XL a-30
XII. 22. 23
24-37
38-45 4«- 50
XIII. 1-23
24-30 31.3
33
34-35
36 -43 44-52
Marcus.
io- 21
Lucas.
18-35
36-50
vnr. 1.3
1
ohanncs.
22-30
31 - 3!
IV. 1.20
21 -2J
26-29
4-ij
io"-i«
IV.
30-32
34
matns

delibris, qui evangelia dicuntur. 229
Matthxus
matris & fratrtim
iterum oftendit, qiiae
iit mater, frater &
foror. Mare trajechirum
Chriftum adit fcriba,
& quidam ex nume
ro difcipuiorum. VIII. 18-22 Navem ingreffo Chri-
fto cum difcipulis,
oritur tempeftas in-
gens, quam autem
verbo compefcir. 23-2-7 Trans mare in fini-
bus Gergefenorum
c duobus obfefiis dx
mohes ejicit,& porcis
in mare a dxmoni
bus prsccipitatis,ro-
gatur a civibus, ut
e finibus ipforum di-
fcedat. . - 48-34 A!ter exhisce obfeffis
Chriftum, navi do-
mtnn reverfurum,
adit, & veniam fibi
expetit, illum fequi. Chriftus mari trajeclo
in urbem fuani venit. Paralytieum addu-
dtum fanat. Matthxumiterum vo-
cat, cum pubiicanis
cibum capit, tdque
dcfendit, acjohannis
difcipiilis de jejunio
refpondet. Filiamjairi refufcitat,
& hxmorrhoufain
fanat.
Inde fecedens, ccecis
oculos aperit. Miittim a diabolo ob-
felfum liberat & fa-
r.at, atqucob hocfa-
olum a Pharifxis bla-
lphematur.. Adit Nazareth, &aci-
vihus contemnitur. IXlII.r4.fin. |
IX. 1 2-8
9.17
18-26 27-31
52-34
Marcus.
■ fin
V. 1- 17
18-20 21
Lucas.
I Johanu
es,
VIII.
22-2J
26.37
38- 39 4»
22 - fin.
41- fin .
VI. 1-6
Circunv

230
Pars II. Se<fl* L Cap. I.
Circumicns omncs ci-
vitates, docet, mul-
tosque fanat. Pro operariis, in mes-
femextrudendis, o-
rarejubet. Apoftolos XII. ablegat
cum poteftateS-etu-
fXcflypyiKf].
Chriftus pracdicat in civitatibus.
Johanne Baptifta de- collato Herodes alii- que varias de Jefu concipiunt opinio- nes.
Apoftoli ex legatione prima revertuntur.
Chriftus, morte jo- hannis, ckdifcipulo rum faftis auditis,in defertum urbisBeth- faidx cum difcipulis abit.
Magna turba Jefum fe quitur.
Quinque millia viro rum panibus quin- que & pifcibus duo- bus a Jefu cibantur, & quidem, cumf/t- jcha'jnd&orum)w\ in- ftaret.
Dimiffis difcipulis & populo.montem ora- tionis caufa con- fcenditjCum vero na- vigium, quo difci- puli vecti funt, in medio efTet mari, fu- per mare ambulat, & mox cum difcipulis in terram Geneza- reth venit.
jEgrotos allatos fanat.
Populusjefumquxrit,
& ftagnum trajiciens,
I Matthseus. Marcus.
IX. 3J 35-38
X. i-fin XI. i.
XIV. I-I2
41-21
22-34
3j.3«
VI. 6
9-13
14-29
30
31.3*
33
Lucas. Johannos-
IX. 1-6
7-9. coll. III. 19. ao
IX. IQ
10
I
u
34-44
4> v 53 54-56
11 -17

de libris
, qui evangelia dicuntur.
231
eum interramGene- zarethinvenit.
Capernaumi in Syna- goga concioncm ha- bet de pane vitx.
Murmurantes difci pulos inftruit. -
Acta miniflerii Chrifli a Pafchate tertio ild quartum.
Pharifzos, difcipulis, quod pollutis mani- bus comedant, ex- probrantes redar- guit. -
In confiniaTyri&Si- donis fecedit, ibi- demque Syro-phce- nifli filiolam a dse- monioliberat. -
E finibus Tyrirever. fus, venit ad mare Gaiilacx, & furdum niutiimque fanat.
Montem afcendit, «■ grotos allatos fanos reddit, & IV. millia hominum miraculo fc cibat.
Venitin partesDahna nuthae f.Magdalas.
Pharifasis figntim fibi expetentibus, negat aliud, quam Jona: fignum, illis datum iri.
Navigio mare traji cit.
Reverfus in ulterio rem ripam, difcipu los monet decaven- do fermento Phari- f.torum.
BethCuda: ccecum fa- nat.
In vicis Ca:farea: Phi- lippi confeffionem Petri audit, mortem
Matthseus. Marcus.
XV. 1-20 VII. t.43
21-28
XV. 22-38
XVI. 1.4
5-12
24-30
31-fin.
VIH. 1-9
10
11.1,2 »3
14-21 2»-»<S
Lucas.
Johannes. 22-2;
26"-cTo 61-72
fuam

232
Pars II. Se& I. Cap. I.
Matthxus.
fuamprxdicit, &Pc- trum reprehendit, 13 - 28
In monte transforma-
tur. - XVII. 1-13
Filiuni lunaticum, de- fcendens e monte, a dxmonio Jiberat. 14-21 Secunda vicemortem
fuam prxdicit, - Per Galiheam trans- iens, difcipulos fuos docet de morte ac re furreftione fua. - 22 - 2 3
Capernaum inrrans tributum miracuio partum pro fe & Petro folvi jubet. 2 4-*7 Litem, intcr difcipu losde priniacu or tam, decidit. - XVIII. I-; Johanni interloquen ti de quodam dxmo- nia ejiciente , refp. Monet de fcandalo. 6-14 Inftruit difcipulos de fratre peccante cor- ripiendo, deque con- donando eidem. 15-fiii. Afcendit Hierolbly mam occultead fc- ftum tabernaculo- rum, mittens ante fe nuntios, qui pro- grefli in viamSama- ritatiorum, recepti non fiint. - Refpondet in itinere
quibusdam. Ablegat difcipulos LXX. ante faciem luam, & quidem bi- nos in omnem ur- bem & locum. - Judxi quxrunt Jefum teinpore fefti taber- naculorum, & diver- fa de eo ferunt judi- cia.
Marcus. 27-IX.i a-13
14-ZS»
30-32
Lucas. jjohannes.
I :\
IX. 18
33
33-37
38-4° 4 £- 3 -o
18-27 a8-3<5
37-4 44-45
46-48
49.
51- 5C 57-fin
X, 1.16
VII, E
m
ir-!3
In

de libris, qui evangelia dicuntur. 233
In medip fefto docet in templo.
Profeclus mox montcm olearum diluculo iterumHie lofolymam ingrelTu in templo docet. -
Adulteram abfolvit.
Concionem gravifli mam in templo ha bet.
Ccecum natum fanat Concionatur de fe
oftio ovilis, paftore
&c.
Difcipulos rcverfos
excipit. Cum gaudio celebrat Patrem. Difcipulos praedicat
beatos. Informat legisperi-
tum de vita acterna Bethaniam vmiens, a
Martha fufcipitur. Difcipulos orare do cet, & ad orandum hortatur. Dxmoniuiti mutum e- jicit, & contra Pha- rifxos blafpheman tes fe defendit. - Iniiruit difcipuios in niagno tlirbx con- ventu de cavendo fcrmentoPharifaico. de non timendisho- minibus, de blafphe- mia in Spiritum fan- &um , & de afliften- tia Spiritus fanfti, tempore caufe co- ram niagiftratibus dicendx. Renuit hxreditati di- videndx prxeiTe, & dehortatur ab avari- tia &foIkitudineni-
Matthanjs. I Marcus.
Lucas.
Johannes. 14-53
VIII. 1.2 3-U
12-fifi.
IX. 1-4U
X. 1-2
17 -20
II. 1»
2-3.24 25-37
38-fin, XL t-13
14 - fin.
XII. 1-11

2^4 Pats £fc Sett. I. Cap. I.
, mia vichis & ami- £his.
Difcipulos populum- que varia monet.
Adhortatur ad relipi fcentiam accepto ntintio de Galilxis a Pilato occifis.
In fynagoga quadam mtilierem annos XVIII. xgrotam fa- nat.
Parabolas quasdain
proponit. Per oppida & vicos
docet, tendens Hie-
rofolymam ad encaz-
nia inftantia. Refpondet quxrenti,
an pauci falventur ? Indicat, quae Berodi
vulpi effent nuntian-
da.
Hydropicum die Sab- bati fanat, hocque fadhim defendit.
Parabolas varias pro. ponit.
Difcipulos inftruit.
Per Samariam & Gali- lxam Hierofolymam proflcifcitiir.
Decem leprofos fanat.
Pharifxis quxrenti- bus refpondet , & agit de dieadventus filii hominis.
Parabolas proponit de judice neque Deuin nequc homines ti- mente, a vidua qua- dam tamen continuis fupplicationibus ex- pugnato, & de Phari- llco & fublicano.
Venit e Galitxa in fines Judaex trans Jordanem, multos- que fanat.
Matthxus.
Marcus,
XIX. 1.2
Lucas. |Johannes. 13-35 3<S-fin.
xm.
1-9
xm 10-18
151-21
22
23-30
31-35
XIV. 1-6
7-xvr. i-f.
XVII.i-io
X.i
12
20-fin
XVIII. 1-14

dc libris, qui evangelia dicuntur.
235
Pharifxis de divortio quxrentibuj refpon- det.
Infanies ad fe adduci
jubet, iisquemanus
imponit. Divitem qucndam
tent&t. Petro, fe omnia rcli-
quifle dicenti, rc-
fpondet. Parabolam profert de
opcrariis in vinea. Encxnia Hierofoly-
mis ceiebrat, dc in
tcmplo Judxis re-
Ipondet. Abit trans Jordanem
illuc, ubi Johannes
baptizaverat, f. Be-
thabaram in Perxa. Certior redditur de
Lazaro lethaliter de-
cumbente. Abit Judxam, &La-
zarum Bethanix re-
fufcitat. Abit Ephrcm in de-
ferto.
Imininente jam Pa- fchate, dicunt Ju- dxi de Jefu in tem- plo , cur non vcnit ad diein feftum ?
Afcendit Hierofoly- mam ad Paftha, mortemque fuam in- ftantem difcipulis prxdicit.
Filios Zebedxi deve- ro primatu inftruit.
Ante portas Jerichun- tis ccecum fanat.
Jerichuntem tranfit, tSc Zachxum dc ar- bore defcondere ju- bct, ac ad illwn di- Vlrtit.
Matthxus. 3-12
13-15 16-26
27-30 XX. 1-16
17.19 ao - 28
Marcus. Lucas
%-iz
13-16 17-17
»r-3*
15-17 18-27
ki -30
3»-34 35 • 45
R
46
31-34
35-43
XiX. i-io
Johanne*.
X. 22.39
40-4»
XI. i-itf
17-53 54
5J-fiH.
Para-

2^6
ParsII. Se&.I.
Parabolam proponit de talentis, fervis decem conereditis.
Ex urbe egreffus,duos fanat tcccos.
Sex dies ante Pafcha Bethaniam venit, Martha ei infervien- te, Lazaro vero inenfae accumbente.
A Maria ungitur. -
Turba multa Betha- niam confluit. - Gefttt die Sclis,
PofterodieHierofoly- mas appropinquans, aBethn';age ad mon- tem Oliveti difcipu- losniittit, utafinam cum pullo fibi e vico adducant, pulloque vehitur Hierofoly- mam, exceptus ex- claniatione votiva Hofanna.
Templum ingrefTus, ementcs & venden- tcs templo profligat.
Ccecos claudosque fa- nos reddit.
Pueri in templo cla- niant: Hofannafilio David, illosque de- fendit contra faccr- dotes & legisperitos.
Graccis Jefum videre defiderantibus, id- que indicantibus Philippo & Andrea, de tempore glorifi- cationis filii homi- nis, dejudicio mun- di &c. concionatur.
Vefperi Bethaniam fe confert. Gefta die Lunx.
Sub matutinum in-
greffum in civitatem
iMatthseus., Marcus.
Lucas.
XX. »9.34
Johannei.
n-27
46-51
a8
XII. f.a 3-8
9-H
XXL 1-9
10-13
14
15.15
XI. i-io
11
20-44
43.46
12-19
»7
11
30.35
efuriens

de Iibris, qui evangelia dicuncur. 237
efuriens, fruclum fruftra quxrens in ficu,: illimaledicit Ementes & vendentes iterum etemplo eji cit, nec permittit, ut quiequid" per templum portc- tur.
Prineipes facerdotum & fcribx confilium ineunt, quomodoje- fum commodc per- dcre pollint.
Vefpcri iterum Hie- rofolyma egreditur. Gefta die Martis.
Jefus Hierofolymam petenSjdifcipulis ad- mirantibus, ficum tam cito exaruiffe, devifideifermonem habet.
Sacerdotibus de au- ftoritate fua refpoa- det.
Parabolam prcponit de duobus filiis in vineam miflis. •
De vinea clocata.
Derege, iilio nuptias parante, & fervis emillis contemtis & interfedtis &c. -
Pharifxis, de cenfu Ocfari folvendp in- terrogantibus, rc- fpondet.
Rtfurredtionem mor- tuorum advcrfus Sadducxos adftruit.
Qusftionem de prx- cepto prxcipuo ex- pedit, & de Meflia, cujus filius fit, qux- rit.
Scribis &- Pharifeis vi dicit
40-22
33-27
28-32 33-46
XXII. 1.14
15-2»
23.33
34-46
XXIfl. i-f.
R %
Marcus.
Lucas.
) 12-14
»5-17
18
19
20-26
»7-33
XX. 1-8
XII. 1-12
9 .i 9
15 IT 13-17
2.0 "2.6
«8-17
27-35»
28-37
40.44
38-4®
45-47
Viduat

238
ParsII. Sc&. I. Cap.I.
Vidux pauperis elee- mofynam prxdicat.
Temploegreffus Hie- rofolymx ruinam prxdicit, fuumque idvcntum ad judici- um mundi.
Proponit parabolam de decem virgini- bus, & de talentis fervis tribus concre- ditis.
De progreffii extremi
judicii difcipulos in-
ftruit. Hierofolyma egredi-
<ur, fe abfconditu-
rus.
Cruciadfixionem fu-
am prx-dicit. Sacerdotes dclegispe-
riti deliberant, quo-
modo Jefum cum
dolo apprehenderent
& occiderent. Bethanix in domo Si-
monis leprofi ungi-
tur.
Judas XXX. argentcis aceeptis, promittit principibus facerdo- tum, Jefumillis tra-
dere,& abillotempo-
Tequxnt (VKXlftUV.
Gefla die Me; cnrii.
Jefus hxret Bethanix. ( Joh. XII. 37.)
Poft canam depofitis veftibus, difcipulo- rum pedes Iavat.
Proditoris fui, aftte- dtonomine, mentio- nem injicit. -*
Johanni in auremdi- cit, illeeftproditor, cui intinciuin pa- nem nuncporrigo.
Judas adit printipes j
Matthaeus.
XXIV. i-f.
XXV. 1-30
31- fin
XXVI. t.a
6-13
Marcus.
41.44
XIII. i-fin,
XIV. 1.2
3-P
Lucas.
XXI. I«4
5.36
Johannes,
37-38
J7*ft».
XXII. i.z
14-16"
10.11
3-5
xm. [.17
18-11
zi.16
ikccr-

#e Iibris, qui evangelia dicunfur. 259
facerdotuin,illisque modiim Jcfuin ca- piendi optimum aperit,
Poft abitum Judx de fuiglorificatione lo- qtiitur, notum illis facit, fe mox abitu- rum ad patrem, & charitatem mutuam inculcat.
Petro magna pollicen- ti perhibet, ipfum tribus vicibusfeab- ncgaturum, prlus- quam gallus cantet. Gefta die ,Jovi.<.
Solatitim difcipulis contra mcerorem irapertitur, <3cde re- btis quibusdant maxi- mi momcVtti inftruit.
Difcipulos quseren- tes, ubi Pafcha pa- randum, ablegat ad aliquem Hierofoly- nixdegentem. -
Adit Hierofolymain.
In itinere comparat feviti, &fidelespal- mitibus, hortatur difcipulos, ut in ver- bo & amorefuoma- neant, mutuam di- le&ionem inculcat, adverfus mundi o- diumprxmunit, Pa- racletum promittit, quaerentibusrefpon- det, liidhint in gau- dium converten- dumprtcdicit, dcdi- fperfionem illorum futuram efte, enun- tiat.
Comedit cum difcipu- lis agnum pafcha- lem.
Matthaeus,
17.19
Marcu».
Johanne*r
" : iiLd
■t 113 UIOUO-. .-:Ui!)jVfc
*7-jo ;
iaon ufei .>irr
Lr./.-.^ni wiitf'\y r s3&
31-3J
36-fi».
Xiv. un
11.16
7-13
aol
R 3
17I.
14-t8
91
xr. xvr.
■ ■
Diffci.

240
Pars II. Sefl. I. Cap. I.
Difcipulis dicit, ali-
quem exipfisfepro-
dittirum cfife. Froditoris fui iterum
tec~k> nomine memi-
nit.
Judae forfitan non procul ajefumenfae accumbenti, & Jefu dicenti : numquid cgo fum? refpondet: Tu dixifti.
Sacram ccenam infti- tuit. . -
Froditoris fuiitermn
■ te<5to nomine mcmi- nit, eiqtie-vse denun- riat.
Contendentes difci- pulos de prinetpatu perftringit.
Indicatdifcipulis, Sa- tanam cupere itlo- rum cribrationem, «Sc Petro, fe pro eo intercefTirTe.
Fetro multa ptomit
ifeiiti, refpondet, ipfum tribus vicibus fe abnegattirum eiTe.
Preces ad Deum fun- dit.
Hierofolyma egredi. tur, & adit hortttm in montc OHveti iitum. - 1
Jn via difcipulis prre- dicit, omnes hac no- £te fcandalumpaiTu- ros eife 6^'c.
Petro iteriim prxdi- cit, quod ter ipfum negaturus fit. HiftoYia SaJJionit.
Inhorto Gethieiiiane, £eliclis afiis difcipu Iis, Petrum & filios ZebedseiafFumit, ac
Matthaeus,
21. 2*
a3.i4
2?
arS-20
So
3i.3a
33 -35
Marcus.
Lucas. |johanncs
S. 19
30
»1-25
%6
27.28
25-31
&t \]
■' ,
-pl Oitoipt etrifi ,.'.u! •
^titai. t::.sil'* ni
■
'!''ii^::q £ •ffiqt t n 10. 20
21-23
24-30
31-32-
33-38
fctff-sFiii,
'II Otfi 31
ifi tna.Uijf
ifisltJV/T;
39
tnitttoiq ' 'j-Jteut
tto: .. ■ •.
fjoLli ttiia t 'fiB3
.
i .
xvir.
XVIII. 1
fJUO t
Wi
■
a u)in .lsii
•qiJiih n:ib:':'.-jKo"
■ ■ Ifi
,019] iis

de libris, qui evangelia dicuntur. 241
iis prjefentibus inci pit contriftari & mceftus efTe, jubet que orare & vigila re.
Adventum proditoris difcipulis annuntiat, illique obviam pro- cedit.
Venientibus cum Ju- da femanifeftat. -
A Juda proditur, &a turba comprehendi- tur.
Petrtis gladio Mal- chum, pontificis fer- vum, perciitiens,au- riculam ejus anipu- tat.
Cohorti exprobrat, qtiod tanquam ad la- tronem cum gladiis & fuftibus exierint. Ligatur a Judxis. - A difcipulis deferitur, Abducitur adpontifi- ces Annam & Cai- pham. Petrus Jefuni fequi- tur, & prima vice illumabnegat. - Jefus de difdpulis & dodtrina interroga- tur.
Alapa ipfiinfligittir.
Accufatur a falfis te- ftibus anxie quxfitis.
Caiphas Jefum adju- rat, ut dicat, an fit filius Dei, eumquc ob editam confeffio- nem blafphcmix ar guit, quam accufa tionem condemna tio fequitur.
Jefus confpuitur, cx- ditur & illuditur.
Pctrus peracla fecun-
Matthxus.
3«-45
45-4« 47
48.50
51-54
55-5« 56
57
58.6*9. 70 55-63
Marcus.
3*-4'
41.41 43
44.46
47
48-49 50-52,
53
54. 66-6% 55-6i
«3-6« 67.68
Ki
61 - 64
Lucas. J ohannes- 40.46
47 47-48
49-Ji
S**&
54 54-57
«3-65
da

242 ParsII. SecU. Cap. I.
,
Matthacus.
Marcus.
Lucas.
T'~>.ri"i»i" L !#.c
j uiianncK
rta »v fprfii -thtii*0'JI Ud LX lCLLiU aUHUga-
y-i nnr iSfMtilt f*nr 1 ^tti
LlWllw t/ VJt III L v. n IIBUI
<5p * iin
agit.
c
71 -nn.
r5 i<o 55 - 01
2?-27 •*D l
/v n t /* f/iM^^rf
yiCTtl Kl£ k €7lcTli 9
Jefus coram Syncdrio
ilititur, <fe mortis
reus judica.tur.
VVl TTT .
AAVli. I
W 1
A V . I
« fitl r >n - iiji.
Ad PilatLim ducitur.
2.
YV 1
Al! I
YVTTT 1 AAxUi J
28 ■*B
Ti 1 1i *»c Cf* i nfi i m xi i tzt JlKliI^ it, lUIllUi vlld
privat.
3 -10
Jefue coram Pilato
accufatur.
11-14
2-5
a "5
fl Cl *>0
■*> -3S
Ad Herodcm mitti-
#iit« Jtr r\ llfst t- £' IT^ 1 ¥ ¥ <
tur 3 cx au iiio reiTiiLi.i-
tur •
6.12
Pilatus Jefum morti
r* 1t-\ i~ 1 i k /-\ t~ n ¥ CiipclC iuUUldl, -
15.25
K . 1 A U ' l<f
13 -2-i *3 ~D
aR _
30 -
Pihtusjudads ceriens,
{"lll ri jT-i im fla fiATI i ■ V--1I1 JiLlIlIl ildgCU.11.3
XIX. 1
caedi jubet.
9<C
z 0
I;
*>
■ti -^r
Trf*ii l c 1 m ilifihii b illii J t IUS d riHllLl UU 3 111 u-
fMfiiT* rftnfniiir ctp
UllUl j 1 U/tUl1*1 VA-
i5-2o
prt"nififiir _ '
l/Vl ^ULHliJ 4
27 -11
•* < 3*
2
filatus iterum dimis^
4 t •-> r> 1 Taiii Tllf"t'lf1C
IltJIlCIIi JCIll JUUi-Lli»
rrpHVariVrf* friiHf-f at
LfVl IV (J <l V. X. \- UUUV.LjUL
victus clamore Ju-
.'"('T /\ Y~ 11«%i aii v n /* vi w 1
l.l*UiUiTlj C11III (_ I iICl-
janfiffpMH-nm rt*^Mif AULiiKvilUU III 11 auil,
* *j£
4-10
T f> { 1 1 C 1/1 1 />1 1 | n 4 1 i - x T,> *
JCIU5 (111 lUi.UI.tl 1U P]'.ul-
/Mi flUiti ¥ i it*
VII UJILllUl » »" -
31. 3^
10. Zl
1< xo
10.17
( r^TirfntiPrn (rr^vi iij -
1_-UlLLHJIlt.ili J^laVlUl-
V> 1 -t il . 1 , '1 \'\ .■" -rl P T1 * 1 1 1
iJidiii iiaDCT aQ muii-
ieres plangcntes, «•
±7-31
P**Kn'if*i+»it* in ionim icrUtiLiiui i u iuv.(.iiii
W}
Golgathx cuni duo-
r\iic Iatvnnirinc
Lflid IdtlUIUULi^* '
9*1
3-)
*> 7 ■*> ^ -'•—o -^j
i.^ij".-itiii/ 3*
Vinum feiie mixtum
r*. , Kpvp »•(> c 1111 ^ IUUCJ t- I Cv.Uldl. •
34
23
Cruciadfigirur.
3,
14. 2t *t" j
33
IB
Titulus quidam. con-
tinens caufam mor-
tis Jefu, cruci ejus
afligitur.
37
26
38
I.p-21
Jcfus orat pro cruci-
flxoribus.
34
Mifites veftimenta Je-
f.r inter fe dividtmt.
35.3«
24
43
23.24

de libris, qui evangelia cfieuntur. 245
Duo Iatrones cruci
adfiguntur. Jefus fannis excipitur. Alter latronum con-
vertitur. Jefus fuse matri Jo-
iiannem, & Johanni
matrem conimen-
dat.
Sole obfcurato cla- mat: Eli Eli &c. -
Sicim fuam prodit.
Accepto aceto excla- niat: Confummatum eft.
Voce magfta Patri commendat fpiri- tum fuum.
Mortem Jefumiracu- la immediate fe- quimtur.
Ccnturio ad crucein excub+ias agens con- vertitiir.
Turba percutit pe- <5torafua, quodcon- fpicitur a cognatis Jefu, & mulieribus quibusdam c longin- quo ftantibus.. -
Latus Jefu aperitur. Hifloriti Sefultura.
Jefus a Jofepho & Ni- codemo honorifice fepelitur.
Mulieres quxdam fubfecutx adipici- imt fepulturam Jefu.
I.apis fepulcralis ob- fignatur, additis qui busdam miiitibus in cuftodiam. -
Mulieres a monu- mento revertuncur. & Sabbatum Hiero folymx tranfigunt.
Hifloria rejurrectioni: i & ajcenfionis.
t£xa<5to Sabbato mu
Matthaeus.
58 3?-44
4?-47 48-49
5° $1-53 54
55-5«
57-60 61
61-64
Mareus. i Lucas.
*7- 2-8 19-32,
33-35 36
37 38
35-37- 39 4°-43
44- 45
39
40.41
41-46
47
I
R ?
Johanne*
46 4S 47
48-49
50-54 55
56
Jien

244 Fars II. Seft. I. Cap. I.
liercs aromata & un guenta parant. -
Cum jam, facto terrae motu, lapis per an- gelumalepulcro re vohitus eflet, mitlie- res illud adcunt,
Vidcnt lapidem fubla- tum a monumento &Maria ivlagdalena ftatiin recurrit ad Petrum.
Mulier^s reliqux de refurre&ione Jefu Chrifti facta certio res redduntur,& rc- deunt cum feftina tione ad difcipulos,
Petrus & Johannes currunt ad monu- mentum.
Marix apparent duo angeli, & quirunt de caufa ploratus^
Jefus apparet Marix.
Occurnt mulieribus afepulcro reverten tibus
Principes faccrdotum fuggerunt militibus mcudacium dc cor- pore Jefu furto ab- lato.
Jefus apparet difcipu- lis duobus in vico quodam, cuinomen Emaus.
Difcipuli illi ad apo- ftolos properantes, audiunt, Jefum Si rnoni Petro apparu- ifte.
Jefus apparet difcipu- iis eodeindic, Tho- ma abfente.
Poft dics o6to apparet difcipuiisi, cumTho- mas adeffct. -
Matthxus..
XXVIUi-4
5-8
8-to
ii -i;
Marcus. XVI. i
5-8
9-«
12
«3 14
Lucas. J Johannes-
XXIV. i.z
3-8
12
"
S> - ii
13- 3i
?a-3> 3(5-49
■ 1
1 -wki o:

de Iibris, qui evangelia dicuntur. 245
difcipulis pifcanti- bus femanifeftat. Colloquitur cum P& tro.
Difcipulis in Galilxa apparet, illosque in otficio demandato conftnnat, additis niagnis promifiioni- bus.
Afcendit in ccelum.
Difcipuli Hierofoly- niam revcrtuntur.
Apoftoli egrediuntur ad prxdicandum evangelium, domi- no cooperante. -
Conclufio hiftorix evangelicx.
Matthxus.
Marcus.
Lucas.
KlS-2,0
15-18
«9
so. 5r
$z-53
20.21
Johannes.
XXI. 1-14 iJ-»4
*5
MEMBRVM l
DE EVANGELIO MATTHiEI.
I. Inscriptio. Illa in codicibus noftris eft:
TO KATA MAT0AIQN ETAITEAION. Codex au- tem, quoHieronymusufusfuic, hanchabuitinfcri- ptionem: Sancium jfefu Cbrifti Evangeliumfecun- dum Matth&um ; & infcriptio verfionis arabicse eft: Evangelium Jefu Chrifli ■> prout fcriptum eft a S. Matthtco y qui fuit ex XII. difcipidis. Addita eft haec infcriptio, cum reliqua evangelia accefferunt, ut fcilicet hoc evangelium ab illis dignofci poflet. vid. P. II. N. XIV. p. 102. IL Avctor. Quod Matthteus hanc cvangeli- cam relationem confignaverit, nemofanaeinentis negabit, namnecunusproferripoteft codexMSS. quiauctori aliihocevangeliumtribuat, &adunum
omnes

246 Pars II. Se& I. Cap. h Membr. I.
omnes Patres perhibent, Matthseum efle hujus evangelii audtorem. Quod autem ad Matthaeum attinet, notanda eft
I. Significatio nominis, qno appellatus efl. Mat- thseus a [Fi3 & ^' , derivatum, a Deo datumfdona- tum denotat.
II. Ovtus. Si & Levi, quod ajfociatum fignificatj vocatus fuerit, (quod quidam exMatth. IX. 9. coll. Luc. V. 27. & Marc. II. 14. adftruunt. HERACLEON autem apud CLEMENTEM Alexand. L. IV. Strom. p. m. f 02. & ORIGE- NES L. I. contra Celfum p. 48- iil dubium vo- cant) patrtm habuit Alpbaum, ^enere proba- biliter "ifudzum. Marc II. 14.
III. Converfio & vocatio ad miinus apoflolicum. llla legitur Matth. IX. 9. Iqq. & h<sc Luc. VI. 13. 14. i)-. Marc. III. 13.14-I8-
IV. Singularia. (1) Ante converfionem publica- nus } aut utputat SVICERVS in Thef ecclef. fub litera reXum , portitor, f portoriisexigen- dis praefedlus fuit; Matth. VIII 9. X. 3. quod munus Judaei ad turpiflimas & Deo quam ma- xime exofas vitce rationes retulerunt, Matth. XI. 19. XVIII. 17. Luc. XVIII. 11. quiailli,qui huicmuneripraefuerunt, quamvis Judaei eflent, communem vitse confvetudinem cum incir- cumcifisgentilibushabuerunt, conf. AcLX.28. telonium a Romanis impofitum > a fratribus fuis crudeliffime exegerunt, avaritiae, turpi quaeftui, ac rapinis dediti fuere, Luc. III. 13. XIX 8 & Romanis, quorum jugum Judaei indigniflime tulerunt, (vid. JOSEPHl Antiqv. .fud. L. XVIII. c. II.) quiailli&incircumcifi, &idolola- triae dediti erant, operam fuam ad tributorum exadtionem, quafi ad opprimendam populi Dei libertatem locarunt. (2) Adhaefit Chrifto co-
mes

dc cvangelio Matthan. 247
mes individuus. (3} Relatum legimus in fcriptis Patrwn» quod ad tempusin^i^evangelium prxdicaverit, & deinde in Macedoniam tk/Etbio- piam profeftus, gentes ad fldem in Chriftum perduxerit. (4) Demorteejusnil certi conftat, HERACLEON tefte CLEMENTE Alexandri- no Strom. L. IV. p. m <; 02. in eu fuit fententia, Matthaeum morte naturali obiifTe, alii autem per- hibent, quodmartyriumfubierit, quamvisnon conveniant, quo loco id acciderit. (4) Stilo utitur mediocri, plano, puro &lenitate quadam sequabili profluente. (f) DuaslongiOimascon- ciones a Jefu Chrifto in principio&finernini- fterii fui habitas refert, quod non fme magno confilio eft fadum. (6) In recitandis concio- nibus Chrifti, & doclrina de moribuslongefu- fior diiigentiorque eft Marco & Luca, acplura habet miracula & facla Jefu, quam Marcus & Johannes,pauciora autem ac Lucas. (7) Omnium confenfu primus evangeliumliteris confignavit.
III. Objectvm scriptionis. Illi, in quorum ufum Matthaeusevangeliumfuumfcripfit, funt generatim omnes, prsecipue vero Judaei, vid. ORIGENEM apud EVSEBIVM H. E. L. VI. c. XXV. propterea quoque Hla potilhmum argu- menta adhibet, quaeapud Judaeosdemonftrationis inftar erant, & quibus optime convinci poterant.
IV. Lingva originalis. Scriptum eft a Matthceo lingva non hebraica f fyro-chaldaica,fed gnzca. Nam Matthaeus in ufum Judaeorum in & extra Judaeam degentium, ac gentium ad Chriftum converfarum evangeliumfuum exaravit, fine du- bio ea lingva, quasinuniverfumiisnotafuit, talem autem tunc temporis graecamfuifle, fupraP. II. N. VIII. p. 194. demonftratum dedimus. Hebraica no-
mina

248 ParsIL Se&I. Cap. I. Membr. I.
mina^ integrasque fententias interpretatur, vid. c. I. 23. XXVII. 33. 46. quod certe non feciilet, fi ebraice fcripfillee, & fi translator illas interpre- tationes de fuo adjecit, cureaspotiilimum, &non etiam alias utraque lmgua expreffit ? in locis ex V- T. citatis, verfionem Iwv LXX. plerumque fe- quitur. e. g. Matth. II. 6. Patres femper ad graecum textum recurrunt, &HIERONYMVSadeundem verfionem latinam emendavit, nam pr<zf in IV. evang. T. III. Opp. p. m. %\. Hec prxfens , inquit, prctfatiunculapoliicetur IV. evangelia , quorum ordo efi i/le: Mattbieus, Marcus, Lucas, fobannes, co- dicum grtfcorum emendata colktione-, fed vete- rum, nec quzmultum a lectionis latinx, confvetudine difcrvparent. Ex quibus verbis conftat, Hiero- nymum IV. evangelia, quaeapudLatinosdeprava- tis excmplaribus habebantur, ad groecorum volu- minum, eorumque veterum, fidem emendaife. Nulla quoque eft ratio, cur non eadem Matthasus fcripferit lingva, qua reliqui fcriptores facri funt ufi. Referunt quidem PAPiAS apud EVSEBIVMH.E. L. III. c. XXXIX. IREN^VS adverfus hcerejes L. III. c. t p. m. 199. ORIGENES apud EVSE- BIVM H. E. L. VI. c. XXV EPIPHANIVS bdref. IX. f. XXIX. L. I. T. II. p. m. 124- beref. X. f. XXX. p. m. 127. HIERONYMVS catal. fcript. ccclef.T. I. Opp. p. m. 171. cpift. ad Hedibiam T. III. Qy. IV. p. 96. Qy. VIII. p. 98- ep. ad Da- mafum p. 84- T. IX. pr&f. in Mattb. & THEO- PHYLACTVS przf. Comment. in Mattbteum, alii- que Mattharum hebraica lingya fcripfifle, at PA- PIAS tefte EVSEBIO H. E. L. III. c. XXXIX. Jiomo fuit credulus & exigui judicii, unde facile rleri potuit, ut evangeliumilludebraicum, quoufi funt Ivazarai, pro avthentico habuerit; ckreliqui Papiam fecuti, una cumillo errarunt.
Quod

de evangelto Mmhxu 249
Quod ad hoc evangelium attinet, fuit illudjyro-ckal- dauofermone, atljterisebraicistcriptum, nam HE- RONYMVScatal.fcript.eccl. T.I. Opp. p. m. i7r. Evangelium, inquit, hebraicum kabetur usquehodje in Ctefareenjibibiiotheca, quam Pampbyiuismartyr fiudiojijjtme conjecit. Mtbi quoque a Nazarceis, quiin Beroea, urbe Syria, hoc volumine utuntur, dejcribendi facultas fuit. Et L. III. aav. Peiagianos T. III. p. m.200. Jn evangeliojuxtaHebrtcos, quod chaldako quidem fyroqueJermone, jed hebraias li- leris conjcriptum efi, quo utuntur usque hodie Na- zaraeni Jecundum apojlolos, Jive, utpkrjque autu- mant ,juxtc Mattheam, quod £? in Cafareenji ha- betur biblioibeca, narrat hifioria £?c. Nomenipd hxfiz: Evangelium iUt} i@£Mxg, teftibus HIERO- NYMO i. c. & QRIGENE Tr. VIII. in Matth. ufl iunt 1II0 Nazartfi f Judaei, qui Chriftum qui- dem fufceperant, judaiimo vero inmagnumiplius Chriftianiimi prasjudicium addi£ti erant, teftibus EPIPHANIO harej: VIII. f. XXVIII. p. nq. h*r. IX. f XXIX. p. 124. HIERONYMO1. c. & EV- SEBIO H. E L. III. c. XXV. Et quod ebraicum hoc evangelium a textu noftrogrceco valde diver- fum fuerit, variae evincunt rationes, nam HIERONYMVS illud in graecarri & latinam transtulit lingvam, vid. ejus catal. Jcript. eccl. T. I. p. m. 170. & comment. in Matth. c. XII. T. IX. Opp. p. m. 30. hanc autem verlionem groecam non confeciflet, nifi a textu groeco diverfum fuiffet, fiquidem dudum anteHieronymitempora graecus textus evangelii Matthaei exftitit, & CLE- MENS Romanus, BARNABAS, JVSTINVS & IREN^ VS illo ufi funt. HENR VALESIVS in annot. ad Eufebii H E. L. II. c. XXV. p. m. 47. obfervat: JVLIANVM Pelagianum in libro IV. Hieronymum accufare, quod in Dialogoadverfus
Peia-

2^0 Pars II. Secr. I. Cap. I, Membr. I.
Pelagianos ufusfitteftimonio quinti evangelii, i.e. evangelii fecundum Ebrseos. Et fi teftimonia & fragmenta illa, quae de hoc evangelio in fcriptis Patrum inveniuntur, perpendimus, nullusamplius dubitationi eft locus. Nam EPIPHANIVS L. I. T. II. hceref. VIII. f.XXVIII. p.m. 113. Matthzi, inquit, evangelio non integro, fed ex parte dun- taxat utuntur. Haeref X. f. XXX. p. m. 137. In eo , quod penes illos (Ebionitas) eft, Mattbxi evan- gelio, quanquam ne integrum quidem illudbabent, fed ADVLTEKATVAitfCMVTiLVM, idque ipfumebraicum vocant,itafcriptumeft. - - Et eratjohannes ba- ptizans, & exierant adeum Pbariftei, baptizati funt, & omnis Hierofolyma. Ipfe autem Johannes habebat veftimentum depilis camelorum y & zonam pelliceam circa lumbos fuos , fir" cibus ejus erat mcl fylveftre^ cujus fapor erat Manna Jimilis, velutla- gani jrixi cum oleo, - - PorroEvangeliumillorum Jic incipit: Facium eft in diebus Herodis Judaa, ut veniret Johannes baptizans baptifno poenitentine. — Baptizato populo venit & Jefus, & a Johanne baptizatus eft. Cumque adjcendijjet ex aqua, aperti funt cceli, bf vidit fpiritum Dei fanffum columbs fpecie dejcendentis & intrantis in fefe. Et voxred- dita de coelo, dicens: Tu es filius meus dileclus, in te tnihi complacui. Et iterum: Ego hodie genui te. Statimque eo in loco lux ingens ajfulfit. Qua confpe&a Johannes fic eum alloquitur: Tu quis es, Domine? Rurfumque lapfa vox de ccelo : Hic eft filius meus dileclus, in quo mibi complacui. Adb&c Jobannes ad ejus pedes accidens: Qutsfb, inquit, Domine, tumeipfe baptiza. At ille probibebat eum, dicens: Stne, ita enim decet nos implere omnia. HIERONYMVS L. llLadv.PelagianosTAllOpp. p. m. 200. In evangeiio, inquit, juxta Hebreeos - narratbiftoria: Ecce mater Domini, & fratresejus
dice-

de evnngelio Matthsei. 251
dicebant ei: $obannes Baptifta baptizat in remiffw- nempeccatorum, eamus , £f baptizemur ab eo. Di- xit autem eis: quid peccavi, ut vadam & baptizer ab eo ? Nijiforte boc ipfum , quod dtxi, ignorantia eft. Etineodem volumine: Si peccavertt , inqmt, jrater tuus in verbo, & fatis tibifecerit ^fepttesiil diefufcipe eum. DixitiUi Simon difcipuius ejus: Jepties in die ? Refpondit Dominus, & dixit ei , etuim ego dico tibi,usque feptuagtes Jepties. Et ORI- GENES Tr. VIII. in Matth. p. m. 73, Scriptumeft, inquit, in evangelio quodam, quoddtcitur Jecundum Hebrueos. - m Dixit ad eum alter divttum: Magi- fter! quid bonumfaaens vivam? Dtxitei: Homo, leges 6f propbetas fac. Refpondit ad eiwi: Fcct. Dixit ei: Vade, vende omnia, qu&poffides, dfdivide pauperibus, & veni, fequere me. Cotpit autem dives Jcalpere caput Juum , & nonplacuit ei. Et dixitad eum Dominus: Quomododicis, legemfecitfprophe- tas? quoniam fcriptumeftinlege: diligesproximum tuum, [ictit te ipjum, & ecce multi fratres tui,filii Abrabtfi ami&i funt ftercore morientes prie far,r.£ t tj domus tua plena eft multis bonis, & nonegredi- tur omnino aliquid ex ea ad illos. Et converfus di- xit Simoni, dtfapulo fuo, Jedenti apud fe: Simon, fli ,foann<e ,faalius eft, camelum intrare perfora- men acus, quam divitem in regnum ccelorum. Re- liquafragmenta lubensprstereo, collegit veroilla fummoftudio J. A.FABRICIVS, tncod. Apocrypbo N. T. P. I p. 339-370. Ex his autemteftimoniis & fragmentis abunde liquet, quamdiverfumfuerit evangelium fecundum Marthaeum ebraicum a textu noftro gra?co, & quod proinde illud neutiquam evangelium Matthaei avthenticum fit. -Nam refe- runt Patres, qui putant, Matthaeum ebraice lcripfifle, quod textus nofter grscus verfio fit textus avthentici, & quod illam f apoftohis Jaco-
S bus

2^2 ParsII. Secl I. Cap. Ii Membr.I.
bus, autjohannes, (vid.MILLII N. T p.m. 79.) f. vir quidam apoftolicus confecerit. Quis vero fibi perfvadebit, quod hujusmodi interpres ab arche- typi fuifidefciensprudensquedifcelferit, orbique Chriftiano verfionem obtruderit, a genuino textu, quiipfiante oculos fuit, tam valde difcrepantem? Adfunt autem & aiiae rationes, quse jubent, quod evangeiium illud ebraicum non pro avthentico textu Matthaei habendum fic. Nam (1) HIERO- NYMVS, qui prae aliis ad hocprovocavit evange- lium, poftquamillud adincudemrevocavit, indu- bioreliquit, aniiludipfumfuerit, quodMatthaeum compofuifle putavit? L. III. adv. Pelag. T. III. p. m. 200. Evangelio, mqmt, juxta Hebneos usque bodie utuntur Nazareni fiecundum apoflolos ffive ut pleri- qve autumant, juxta Mattbneum. ORIGENES Tr. VIII. in Matthseum p. m. 73. Scriptum ejl, in- quit, in evangelk quodam , quod dicnurfiecundum Ebr&os ,/i tamcn placet alicui fujcipere illud, non ad avctqritatem, fed-ad manifeftationem propoJit& quzfttonis. Et EVSEBIVS H. E. L. III. c. XXV. Jneundem, inquit, ordinem librorumomniumcon- fenfu probatorum jam a qvibvsdam relatum eft evan- gelium fiecundum Hebrccos, quo maxime deleciantur Hebrxi illi, qui Cbrifti fidem fiufceperunt, & addit RVFINVS in fua verfione: Sed in ecclefia illi con- tradicitur. (*) HIERONYMVSevangelium Mat- than commentario illuftravit, at non ebraicum il- lud, fedtextumnoftrum grsecum. vid. T. IX.Opp. p. 11. fqq. EPIPHANIVS fibi ipfi nonconftat, nam b<crefi IX. f XXIX. p. m. 124. Eftj inquit, penes Nazarteos evangelium fecundum Mattbceum, bebraice fcriptum, Zf quidemabfolutijfimum f. inte- gerrimum. Hoc enim certijfime prout bebraicisli- teris initio ficriptum eft , in bodiernum tempus con- fervant. At hxrcfi. X. f. XXX. p. m. 137. hi eo,
inquit,

deevangelfo Matthxi. 253
inquit, quod penes illos fc Ebionitas 0 t Matthai evangelio, quanquam ne integrum quidem illud ha- bent % fed adulteratum ac mutilum , idque ipfum ebraicum vocant , fcriptum eft Vc. Quod autem evangelium NazarGeorum & Ebionitarum unum idemque fuerit, nullus dubito, quamvis Celeb. FABRICIO in codice Apocrypho N. T. contrariafe probet fententia. NamEPIPHANIVSharr.XXX. p. m. i2f. Naxarmos, inquit, Ebion, aquoEbioni^ t& diBi \proxime confequitur, eademque cum illis do- gmataprojitetur.Conf.DLANGttDi/fl V.deHcere- fiol. Sec. I. p 20.27- fqq. (3) AMBROSiVS prtf.conu ment. in Lucam T. V. Opp. p. m. 7. Sic, inquit, & nunc in N. T. multi evangelia fcribcre conati fitnt, qtix. boni numularii non probaverunt. Unum atttem tantummodo in IV. libros digefttwhexomni~ bus arbitrati funt cligendum. Et aliud quidem fertur evangelhmh quodduodecimfcripfijfe dicuntur t quod fic diiium eva?tgelium fecundwn Hebraos eft; ty THEOPH YLACT VS praf. in Lucwn p. m. 146. Quinamfuerunt illi, qui evangelia fcribere atten- tarunt ? pfevdapofioli. Multi enim tunc confcripfe- runt evangciia, uti eft- t quod vocant evangelium Je- cundum JEgyptios, & quod infcribitur evangelium featndttm duodecim. (a) Syriaca vetus Matthaei verfio nondehebraico, fed de grseco textu trans- lata eft, eoque evangelifta Marctts & Clemens Alexandr. ufi funt. (r)Omnesquoqueconcedunr, evangelium hoc hebraicum periilTe, fi autem av- thenticumfuifler, Chriftiani, ebraicaelingvaegnari, illud confervalfent, ncque Deus interitum illius, ceu libri fuo inftinclu confcripti, &adfideimo- rumque normam pertinentis, permifiifet. Pro- vocant quidem nonnulii ad fubfcnptionem ver- fioni fyriacae fubjectam, at illa tanrummodorefert, Matthaeum ebraice prcedicaffe, & P. II. N, XV.p,
S 1 203.

2^4 Pars II. Seft. 1. Cap. I. Merabr. I.
p. 203. evictum dedimus, fubfcriptnnes fubleftae eflefidei. ExftatquoqueeditioevangeliiMatthaei ebraica ATunfteriana, quueprodiit Baf. 1 f 37.1 yf7. 1^82. & Par. if f i.& Tiliana, quam exltaliaattu- lit;/^/; Tilius, & $ob. Mercerus Jatine rranstulit Par. ifff. 12 illam vero recentioris efle setatis, inter omnes conftjt. Quum autem ita fe res ha- beat cum evangelioMatthosiebraico, lucemeridia- naeftclarius, quod illud neutiquam evangelium Matthaeiavthenticum fuerit, & quod ille, qui hoc evangelium confcriplit,avthenticum Matthaei evan- gelium quidem fecutus iit, at plurima addiderit, quaedamque omiferit.
V. Locvs, qvo scriptvm est. Refe- runt quidem fubfcriptiones quaedam evangelio Matthaei fubjectae, & Patres nonnuili Matthaeumin Palaeftina, & quidem Hierofolymis evangelium fuum exarafle, vid. MILLII N, T. p. m. 79. at hxc teftimonia incerto innituntur fundamento.
VI- Tempvs scriptionis. Secundum EVSEBIVM H E.L.III c XXIV quem fecutifunt EVTHYMIVS & THEOPHYLACTVS fr*f iomment. in Mattbteum p. m. i.eftannus VIII.poft adfcenfionem Chrifti in ccelum , & negari nequit, omnium fere graecorum codicum MSS. vTroygaOcLq annum hunc conftituere. vid. M;LLII N. T. 1. c. Secundum aucrorem Cbrcn- Alexandr. p. m. r^o. & ^i. & NICEPHORVM H. E. L. II. c. XLV. p. m. 215. annus XV. poftad- fcenfionem Jefu Chrifti. Et fecundum IRE- NvEVM, qui fec II. floruit, &cui propterea prae aliis fidcs habenda eft, A. aerae vulg. (v App.?j.I) LXI. f LXil. nam il!e L. III. adv bzref.c.l p. m. 199- Mattb<eus, inquit, in Hebrceis ip/brum Jingva fcri- pturam edidit evangelii , cum Petrus Qf Paulus Ro-
nu

de evangelio Matrhan: 255
m<R evangeiixarenr, &fundarent eccleftam, poft vero horum excejfum Marcus difcipulus & interpres Pe- tri, & ipfe, qu<e aPetro anmintiata erant , per \fcri~ pta nobis tradidit, quodteftimonium etiam abEV- SEBIO H. E. L V. c. VIII. allegatur. Qyaeritur, quid IREN^EVS intelligat per exceflum, graec. 7of e£o£ov , an exitum e vita, aut egreflhm ex urbe Roma. Prior explicatio admitti nequit, ceucon- ftatex iis, quae traduntur Membr II. p. 260. &pro- pterea pofterior eligenda eft. Foriitan Petrus, poftquam Paulus caprivus Romam deductus eft, eandem urbem adiit, ut Pauli innocentiam defen- deret. Quod fi verum, fcriptum eft evangelium Matthaei anno aerae vuigaris LXI f. LXII. vide App. jf. XXXXU. Certum eft, Matthaeumnon poft, fed arite excidium Hierofolymitanum evangelium fuumfcripfifle, namilliusnonmeminit, praediftio- nem ejus, a Chrifto factam, referens.
VII. Occasio. Hancdedit(i)defiderium, ea, quae de nativitate, dictis, faclis, paflione, morte & refurreclione Jefu Chrifti fcitu neceflaria funt, ad pofteros propagare. (2) Amor in Judasos non credentes, Jefum Nazarenum verum efle a Deo promiflum Mefliam. (3) Falfa relatio ab hoftibus Chrifti diiTeminata, cui obex ponendus erat. C4) Copia ficlarum de Chrifto relationum, qux lapfu temporum Chriftianas fidei magis obefle, quam prodefle poterant.
VIII. Argvmentvm. Hoc cum reliquis idem eft, ac legitur AcY I. ii 1.
IX. Scopvs. (i)Hiftoriam de Jefu Chrifto infallibilem & fufficientem tradcre. (2) Demon- ftrare, Jefum Chriftum Nazarenum verum efle Meffiam, propterea, quod omnia vaticinia in eo
S 3 com-

256 Pars fl. Secl I. Cap. I Membr. I.
complementum haheant. (3) Judaeos incredulos ad fidem iri Jefum perducere. (4) Credenres in fideconflrmare, eosdemque excitare, veftigsajefu Chrifti ftrenue premere. Joh. XX. 30.31. Phil. 1% f. i Petr. II. 21-23« i Joh II. 6.
X. Partitio, Befcribitur capp. XXVIII.
I. Chrifti genearogia & nativitas. c. I.
II. Adventus magorum & fuga Chrifti in Mgy- ptum, ac reditus in Judseam. c. II.
III. Praecurfor. e. III.
IV. Tentationes, conciones & miracula. c. IV-
XXV.
V. Paflio & mors. c. XXVI. XXVII.
VI. Refurreclio. c. XXVIII.
XI. LOCA NOTATV PRiECIPVE JDIGNA„ C. I. 2f. 13. Ilt. S-io 12. 16. 17. IV. 4. V. 3-12. 16. zo. 23.24. 4 8. 32. 37. 3?. 40- 42.44-48.. VI. 1. 6-i?. 19-21. 24. 15. 32. 93,
VII. 7-19,21-23. VIII. n. 20. IX. n. .37. 38. X. 1(5. 19-22. 26-28. qi-4o. 42. XIL jo. 34-35. 49.. 5". XIIL U. 19. 43. XV. 8. 9. 14. »9. XVI. 24-26. XVII. 20.. XVIII. 5. 6. 7. to, U.I,--20.22. XIX. S. 14. 23. ap. XX. 2?. 28. XXI. 21. 22. 3». 43- 44. XXII. 11-13. 15.30. 37.40. XXIII. 37. XXIV. 5.35.42, XXV. s». 31-46. XXVI. 24. z6-zS. 3S-4!. XXVIII. 18-20,
XII. LOCA DIFFI CILIORA» C. I. 3. graec. (eoll. 1 Par. II. 9.) ». (coif. i Par. III. rr. 12.) n.(coll.iPar. III.ij.rtf.) fiSft. Ccoll. 1 Par. III. 17-19. & a Reg. XXV. 29.) 13. (coll. 1 Par-
ih. 19.) 17.19. ij. ii. 3.. ig. 23. iii. 4.7. i&i iv. u 10,11.
(coll. Lnc. IV. g. 9.) V. 3. 19. 23. 29.. 34. 43. VI. 2. 3. 22. 23. 34, VII. 6,. VIII. 4. iz. 22. X. 8-io. tj. 23.25.34.41. XI. 7.8. n-13. »g. 19, 21-23, z;-3>o. XI. 8. 2S(. 3f, 32. 43-4>. XIII, II. 12. 52, jg.
xv.,-. xvr. 3.18.19.2i. xvii. 2.2,-. xix. 8.'11. .2.17,24.28.
XX. r5, 23. 50. (coJi. Luc. XVIII, 3-,) XXI. 9- XXIII. 3. 9-. l< • 15. 17. (.cojl. c. V. 22.) 23. za. 3-?. 39- XXIV. 20. 24. 30, XXVI- 44-XXVIL ^44„coll.Lui\ XXIII, 39O XXVIIL 8,
MEM-

Mcmbr. II. de evangelio Marci. 257
MEMBRVM II.
DE EVANGELIO MARCL
I. Inscriptio. to kata mapkon etaite-
AION.
II. Avctor. Non Petrus, fed Marcus hanc hiftoriam evangelicam confignavit, nam infcriprio evangelii hujus per omnia fecula fervata, Marco, ceu vero auciori, hiftoriam hanc evangelicam tri- buit, & in eadem funtfententiaPatrestantumnon omnes. De Marco autem fequentia obfervanda funt:
A) Profapia. PJevdo-HlERONYMVSpr^f. ad Marcum T. IX. p. m.71. refert, fuifte hunevi- rum leviticum genere & facerdotem.
B) Nomen. Marcus nomen eft origine latinum. Forfitan ipfi a parentibus hebrakum nomenin- ditum eft, quod pofteaingratiamRomanorum & ob iterin Italiam fufceptum oxmlatinocom- mutavit, nam Judaei, quando partes Afise inte- rioris, aut Europam adierunt, ad judaicumno- men alterum adfciverunt grsecum aut romanum, cujus confvetudinis exemplum habemus in Bar- faba, qui dichis eft Juftus, & Simeone, qui vo- catus eft Niger. Fit alius Marci mentio, co- gnomine Johannis. Act, XII. 12. XV. 37. Col. IV. 10. Quum autem fcriptor hic facer a ve- teribus Johannes nunquam, Marcus femper dicatur, &Petri individuus comes ita confti- tuatur» ut Pauli & Barnaboc nulla injiciatur mentio, fine dubio ab illo diverfus eft.
C) Converjio. Patres referunt,quod aPetro ad fidem inChriftumaddu&us fic, &huicfententisefavet
S 4. appellatio

258 Pars TT. Sect. T. Cap. I. Membr. II.
appellatio illa, quaaPetrofiliusfuus appeliatur. i Petr V. 13. coll, 1 Cor. IV, if, GaL IV. 19. Philem. v. 10, D) Singtdaria. (1) Nph fuit difcipulus Chrifti, cum i!le adhuc inter mortales vixit, quamvis EPiPHANIVS L. II. T. I. adv."bar. XXXI. f U p m- 4*8. &NICEPHORVS H E. L II. c. XLV. p. m. 213. contrarium referant, nam alias Petruseum i Ep c V. 13. non filium, fed fratrem appellalTet, & PAPIAS,tefte EVSEBIO, H.EL III c XXXIX. refert, MarcumChri. ftum non vidifle
2. ) Cum Petro potiflimum verfatuseft, excujus ore etiam hiftoriam evangelicam procul dubio percepit, .& hanc ob rationem probabilicer evangelium, quod edidit, a Patribus quibusdam evangelium Petri diclum eft.
3. ) Quidam veterum referunt, quod a Petro in ./Egyptummiflus, fp/yrop/munusobierit, quod poftea quasdam Africce regiones peragraverit, & quod Alexandriam reverfus a plebe catenis vinclus, & per afperrima locorum diftraclus, vita privatus fit,quam tamen relationem alii in du- bium vocant, quia teftes jufto funt recendores,
4 ) Scilo utitur perfpicuo, vivido & ebraifmis pr«e aliis largiter tinclo.
5.) Magna eft int.er evangelium Marci & Matthaei convenientia; nam qucedam ftudio cxejusnar- ratione in brevem lummam collegit, eodem ordine ea recitans, &alicubi etiam verba fe- quens. At Marcum Matthaei non efie brevia- torem, ut fentit AVGVSTINVS L. I de con~ fenfu evangeliftarnm c II. variae evincuntratio- nes, nam ( ) muka facta multoprolixius&ma- jori circumftantiarurn apparatu enarratacMat- thaeus. vid Marc t, 2,1-4), VI, 14. fqq. XIV.
66,
1 >
V

de evangelioMarci.
259
66. fqq. i) Quaedam refert, quce Matthacus plane omifit. vid. C. III. 19. V. 31. VI. 1. VII. 31. fqq. IX.23 XI. 1 f. (3) Nonnullas res maximi momenti omifit, quasMatchaeusfuferefert. eg. Macch.I-IiI. V-VII. (4)Nonillum, quemMat- thseus, ordinem ubique tenec
6. ) Abnegationem Chrifti a Petro faclam pro- lixius, quam ceteri,defcripfit, quod forfitan ideo factum, quia ab ipfo Petro hiftoriam hanc ac- cepit, quae quoque eft fententia CHRYSO- STOMI bomil. LXXXVl. in Mattb. p. 889. Notatu autem dignum eft hoc facinus Marci, nam alias difcipuii vitia magiftrorum filentio premere folent, aut excufationem praetexere.
7. ) Incipit evangelium fuum vacicinio plane illuftri Malachiae, ultimi prophetarum
III. Objectvm peksonale. Scripfit praecipue in ufum ecckfiaB occidentalis , quae prae- cipue gentihus converjis conftitit; & propterea fiicntio praeterit genealogiam Jefu Chrifti, & tali- bus utitur demonftrationibus, quibus & gentiles & Judaei poterant convinci.'
IV. LlNGVA, QVA A MARCO SCRIPTVM
est. Qiiod non lingva latina, ied gr<eca a Marco exaratum fit, conftatex ceftimoniototius antiqvitatis, & praecipue HIERONYMl & AV- GVSTINI T. IV. Opp. p. m. 372. P/evdo-DA- MASVS quidem in Ponttficali contrarium alferit, vid. FABRICII Biblioth.gracam L.lV.c. V.p. 131. at illius fcriptoris neutiquam tanta eft aucloritas, ut ei ailenciendum fit contra filentium &contraria veterum teftimonia. Provocantquoquenonnulli ad GREGORIVM Nazianzenum , & verfionem fyriacam, haec autem modo perhibet, Marcumla- tine praedicalfe, & ille tantum refert, Marcum <t<*a«? h. e. in ufum Chriftianorum in Italia fcri-
S f pfiiTe,

260 Pars II. Se#. I Cap. I Membr. II.
pfifie, quis autem nefeit, Paulum quoque ad Ro- manos, ac non latina fed graeca fcripfifle fingva?
V. Locvs, qyo scriptvm. Sccundum te- ftimonia Patrum quorundam Roma? confignatum eft. vid, N. VII.
VI. TEMPVS, QVO eONSTGNATVM. Qui-
busdam eftannusX. poft adfcenfionem Jefu Chri- fti, f annus aeroe vulg XL. aliis autem LXIII. & hi nituntur teftimonio IREN/El, quod adduclum eft Membr. prseced. N. VI. Nam Irenccus perhibet, Marcum fcripfifte poft exitum Petri &Pauli ex urbe Roma, illeveroacciditanno a?ra? vulg. LXIiL v. App. S.XLII. Et quod omnino teftimonio Irensei magna fit habenda fides, negari nequic, fiquidem temporibusapoftolorum proxi- mus fuit. Qiiicquid fit, eertumeft, Marcumfcri- pfifle (i) poitquam Matthseus evangelium fuura edidit, nam harmonia horum fcriptorum eft ma- nifefta.; & (2) poft abitum apoftolorum ad gentes. vid. c. XVI. 20.
VII. 0 c c a s 1 o-. PAPIAS Hierapolitanus cpi- fcopus, & CLEMENS Alexandrinustefte EVSE- BiG H. E. L. II. c. XV. HlERONYMVS catal fcript. ecclef. T. I. Opp. p. m. 175. &in epift. ad Pammachium T. % p. m. 212. ac THEOPHYLA- CTVS pr<ef. adevangelium Marci p. m. 47- refe- runc, quod Marcus petitis Chriftianorum Romae viventium, & doctrinam Chrifti ex ore Petri per- ceptam» exfcriptam poflidere flagrantium, addu- etus, hiftoriam hancevangelicamconfcripferit, & quod Petrus poftca illamfua auctoritaceconfirma- verit, & in eonvencibus publicis legendam con- fticuerit.
VIII. Scopvs SPECIALIS. Illeeft, demon- ftrarc, $ejum efje veruin Melfiam If prophetama
Deo

cfe evangelio Marci.
261
Deo promijjum , ex editis ab ipfo miracu- lis.
IX. Partitio. Defcribitur capp. XVf. quid Jefus fecerit
I. In GaliUa. c I-X.
II. In jfudtea , & praccipue Hicrofolymis. XI - fin.
X. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA. C. 1.13.1-. IV. 18. 19. V. 19. VI. 20. VIII. 38. IX. 23. a 4> aJ . X. 27. XII. 29.31.
XI. LOCA DIFFI CILIOR A. CIa4.17.44.II.al (effl, 1 Saui. tfj&S *7. ER, v CcoII. Jac.I.2o. N , 17.21. IV.n.ia- V. II 2. Ccoll. Matth. VIII. 28.) 9. 18. 19. 43. VI. 3o. 8.&9.(coU- Matth. X. 10.^ 13. VII. 27. VIII. 10, (coll. Matth. XV. 39. IX. 2.
(coll. LlIC. IX. 2g.). 13. IX.. 23. 24. 44. 49. jO. X. 2!. qj. (coll.
Matth. XX. 20/) 46.(coIf. Matth. XX. 29. 30. &Luc XVIII. 35.) XI 7. (coll. Malth, XXI. 7.") 13. 23- XIII. 11. 20. 22. z 1-26. 32. XIV. 30. (colt. Matth. XXVI 34.) 3;. 38. 66 7r, (coll. Matth. XXVI. 69-74. Luc. XXII. v-60.) XV. 25. (col!. Joh. XrX. 14.) . 34. (coll. Joh. VHT. it. XVL 32^ XVI. 1. 'colI.Lnc. XXIII. 56.) 5. (coll. Luc. XXIV. 4. g. (co!I. Luc. XXIV. 9.) 9. ^coll.Matth. XXVIII. 9. Luc.XXIV.io.) 16. (colI.Rom.XI.31.)
MEMBRVM 111.
DE EVANGELIO LVCJE.
I. Inscriptio. to KATA AOTKAN ETAIT£- AION.
II. Avctor. Quod a Luca confignatum fit, varicejubent rationes, nam (i)infcriptioinomni- bus codicibus obvia Lucam auclorem refert; (2) antiquiifimce verfiones& Patres orthodoxiLucam auclorem conftituunt; & ex collatione ftili& prrefatione huic cvangelio & adibus prjEmiiTa con-
*ftat, evangelicam hanc hiftoriam a Luca profeclam elfe. Quod autem ad huncvirumattinet> notan- dum eft
I. No-

262 Pars II. Sedh I. Cap. I. Membr. III.
A. Nomenejus. Lucas eft nomQnorigine latinum, & optime derivatur a luce. Appellatur quo- que in quibusdam infcriptionibus Lucus &Lu- ciusy terminntione fine dubio pro moregrae- corum in b( & tog mutata; a Paulo vero con- ftanter Luca*s nominatur, vid. Col IV. 14. 1 Tim IV. 11. Philem. v. 14. & propterea pro- cul dubio diverfus eft ab illo Luao, cujus fit men- tio Rom. XVI.
B. Orrus. EVSEBiVS H.E L. III. c IV.&HIE- RONYMVS catalogo fcriptorum ecclef. T. t. Opp p. m ■■ -jx. referunt, Lucam nationefuiffe Syrum Antiochcnfem.
C. Converfio. A Paulo fortafTe una cum multis Antiochiae habitantibus ad Chriftum eft con- verfus. AcL XI, 10. 21.
D. Singularia. (r) Fuitbonisliterisimbutus, ceu patetex ftilo terfo &eleganti (2.) In juventute medicitne fe dedit, nam a Paulo Col. IV. 14. me- dicus appellatur, & quod Lucam evangeliftam refpiciat, jubet coniideratiotemporis, quofcri- pta eft haec epiftola, confignataenimeftaPaulo Romae in vinculis prioribus, quodautemLucas in illis Paulo adhaeferit, patet ex Act. XXVIU. 14. Adftipulantur huicfententiae EVSEBiVS j: c. HIERONYMVS 1 c AMBROSIASTER ad Col. IV. 14. Opp. Ambrofii T. V. CHRY- SOSTOMVS ad 1 c. opp. p m. t8o. THEO- DORETVS adl. c T. II Opp p. m. 164. & Aucfor CHRONICI Alex. p. m. f£r, _ Qviod autem artis pitlori<e fueritperitus, meritointer fabulas refertur, nam in S S. ckinfcriptis Pa- trum nihil de hac arte pictoria relatum legimus. (3) Secundum quosdam morte violenta obiit, & quidem Romae, fecundum alios autem morte naturali. (4) Individuus Pauli fuic comes, ab
eo

de evangelio Lucar.
263
eotempore, quo apoftolus in Macedoniam profeclus dicitur. Nam Lucas, qui antea de Paulo & ejuscomitibusintertia perfonalocutus fuerat, hic demum de iliis in prima perfona lo- qui incipit. Acl XVI. 10. ir. conf Col. IV 14, Philem. v. 2 3. 24. 2 Tim IV. 11. (5-) Non eft teftis a,v]o7rjqs. fed evangelicam hiftoriam ab apoftolis Jeju Chrifti traditam accepit, Luc I. z. 3. & hoc fuo calculo comprobant EVSE- BIVS H. E. L. III. c XXIV. TERTVLLIA- NVS L. IV. adv.Marc. c. II. p.m. 40 \. & THEO- PHYLACTVS comment. in Lucam p. m 146. EPIPHANIVS autem hteref.LLSc NICEPHO- RVS Hift. Eccl. L. II. c. XLV p m. .13. per- hibent, Lucam unum ex LXX. difcipulis Jefu Chrifti fuille (6) Inter omnes- evangeliftas grccci fermonis fuit eruditiftimus, (vid. HIE- RONYMl ep. adDamafum T. III. p, 84- &ad cap. V],Je[ai&) ccj^iKojajoc indediclus. (?)Sti- lo utitur puro, claro, rluido, comto, eleganti, & hiftorico digniirimo, admifcettalesformulas, quceSyrum auctorem produnt, &multasretinec loquendi formulas LXX. Interpretibns fami- liares, quorum verfionem ubique lequitur. (8) Conceptionem&nativitaten Johannisare- liquis omirlam enarrat, & conceptionem &na- tivitatem Jefu Chrifti uberiusquam reliquide- fcribit. (9) Ordinem rerum geftarum fe accu- rate obfervafte profketur c I. 3. (10) Plura fada & miracula Chrifti refert, quam reliqui evangeliftce, at non perinde plenas conciones ut Matthceus. (ii)Scrip(itduoslibros hiftorice evangelicce, alterum de exhibito & illuftrato Mefiia, alterum de origine five inftirutione re- gni eius, aut ecclefice in hoc mundo.
III. Tem-

264 Pars II, Sea. I Cap. I. Membr. III.
III. Tempvs etlocvs, c^yo scriptvm E s t. Quibusdam eft annus poft adfcenlionem Jefu Chrifti XV. aliis annus XXII. aliis annus XXVII. &reliqUis&quidemp!urimis illearticuius temporis, cum una cum Paulo in Achaja (vid HIERONYMVM pref.inMattkeum T. IX.Opp. p. 11.) commoratus fuic. Forfitan vero Lucas evangelicam hanc hiftoriam literis exaravit Ronw anno aeras vulg LXI. f LXII. Nam Acfta Apoftolo= rum confignavit anno xrve vulg. LXIII. vid C. II. N- III. quod autem non diu anteevangelium fuum ediderit, omnes concedunt, fiquidem AclaEvan- gelio ftatim fubjungit.
IV. PERSONA , IN CVJVS VSVM P0TIS-
simvm scriptvm est. Ille eft Theofhi- lus, c. I. 3. qui f;ue dubio fuit virin dignitatecon- ftitutus, & fortc magiftratum tenens, fiquidem a Luca Kfccjt^og appellatur, quaeeratappellatiopros- fidum tlomanorum. Aci. XXII, z<5. XXIV. 3.
V. Occasio. Hstc legitur c. I. 3.
VI. Scopvs specia lis. Thcophilo ac toti ecclefia? tradere hiftoriam de Jefu Chrifto fidedi- gnam, & jufto ordine elaboratam, & demonftrare, quod fefus Chriflus, flius DEfJit MeJJIas ac verus homo ex patribus oriundus,
VII. Partitio. Continetur capp. XXIV,
I. -Johannis nativitas. c. t.
II. Chrifti nativitas & juventus. c. II. III Baptifmus & geriealogia c III.
IV. Tentatio &acla in Galilsea. c. IV-IX.
V. Acla in itinere Hierofolymitano. c. X-XVIII. VI Acla in Tudsa & Hierofolymis. c. XIX-XXI.
VII. Paffio & mors, c XXil. XXIII.
VIII. Refun^edio&adfcenfioinccelum. c.XXIV.
VIII.

Membr, IV. dc evangelio Johannis. 265
VIII. LOCA NOTATV PR^ClPVE DIGNA. C. I. 3i-3v 37. 4S-5> 7"- 7S-77-79- H. io.ir. 13.14. r9.2t.28-32. a, 52. IV. 19. 18.19 VI. i2,ao-i6. 3<S. 46 48. VII. 30. 37. 38.
VIII. ia. i'. X. 20. XI. 13. XII. 1 ! 1.32.3?. 3-5.47-48. XIII. 7-9. 24. 29. XIV. 26. 33. XV. *. 10. XVI. 1;. 31. XVII. ,0. XVIII.
I. 7. 8. 13. «4. XIX. 8. 27- 4*. XXI. 17- 28.34-36. XXII. 11.31.34. XXIII. 34- 4*-44- XXIV. 46. 4?. 49-
IX. LoCA DIFFICILIORA, C. T. 6. r$ 17. 67.
(coIL Jori. VII. 39/) 69. 78. II. 2. 3-). (coll. Hebr. VII. 7. Lne.
IX. 56.) 3?. 49- m. aa. 23. 3». VI. 1. m. (coll. Matth. XIX. *7.) VII. 2. (coll. Matth. VIII. 5.) 4 ' IX. ,0. (coll. Mattn. V. 22.) 41. (coll. 1 Cor. XIII. 3.) 53. XII. 32. 40. 50. XIII. 31.-33. XIV.
II. 26. (coll. Eph. V. 2J.J XV. 7 XVI. 9. 12. XVII. 20. XVIII. 14. XXI. 31. (coU c.IV.17.) XXII. ry.CcoILMarcX.40O 30,36. (coll. Matth. XXVI. 52.) 43. XXIII. 17.
MEMBRVM IV
DE EVANGELIO JOHANNIS.
I. Sedes. Evangelium Johannis in omnibus codicibus fcquitur evangelia aMatthaeo, Marco& Luca confignata, quia Johannes poftremus omnium illud exaravit.
II. InSCRIPTIO. TO KATA IOANNHN ETArrE- AION.
III. AvctoR. Quod $ohannes hocevangclium confignaverit, liquet ex cap XXI. >+\ coll. v. 20. Ad unum omnes quoque Patres hoc evangelium Johannitribuunt, &infcriptio, quam N. II. refert, in omnibus codicibus & verfionibus antiquiffi.mis apparet.
Dejohanne autem fequentia obfervanda veniunt:
A. Signijicatio nomims. Johannes, nomenorigine ebrteum , gratiaaffecfum /'. Deogratum denotat.
B. Ortus, Jud£us fuit, & patrem habuit Zebe*
dteum
/

266 ParsII. SedU. Cap.I. Membr. IV
d<eum, virum Galil<eufn, Matth. X. 2. ac ma- trem Salomen, Matth. XXVII. f6. coll. Marc. XV. 40. XVI. r. diverfam a Maria Salome, cujus fic mentio Joh. XIX. 2f. Frater ejus fuic $acobus major diclus, Luc VI. 14. if.qui jliflu Herodis capite truncatus eft, quodetiam innuit HIERONYMVS cataLfcript. ecclef T. I. Opp, p. m. 174.
C. Vitcegenusamevocationem Fuitpifcator,Matth. IV.21. &quidemprobabilirer noninfimsefortis, nam parentibus opes non defuere, iiquidem ma- ter ejus illis annumeratur mulieribus, quse Jefu
, Chrifto vidum fuppeditarunt, Luc. XVIII. 3. Marc. XV. 4». & Johannes7<*habuit, in quoe matrem Jefu recepit. Joh XIX. 27. For- ntan inde fachim, quod ipfe fraterque ejus fibi a Chrifto primatum f. feflionem ad dexrram & finiftram Chrifti expetierint. Matth. XX, 20. 21. Marc. X. 3f-4i.
D. Converfto & vocatioad Apoflolatum. Illalegi- tur Matth IV. 21. & hcec Luc. VI. [3. 14.
E. Singularia. (i)Perfervidofuitanimo, Luc IX. $4, gracia vero Spiritus fancli quam maxime manfvecus reddituseft. (2) Chriftusillumfra- tremque Jacobum QoctWgytie appellavic, Marc. III. i7.quGevox, elyriaca lingva formata, figni- ficac vwvg fefofiiji;', filios tonitru f fulmina, i. e. tonantes, fulminantes; infignivit autem Chri- ftus ilios hoc nomine vel ob perfervidum,quo fuerunt, animum, Luc. IX. 5-4. vel quia jllis daturus erat fonoram vocem, qua tonarent in toto orbe, f ob effectumminiiterii quafironan- tis, auc quia in officio apoftolico fulmiiiaruri erant fingulari cum doctrinoe pondere oceffica- cia. Conf. Pf. XXIX. 3. LXVIil; 4- Hagg. U. 6. 7. (3) Oculis fuisconfpexir Jefum Chri-
ftum

de evangelio Johan nis.
267
ftum transfiguratum, Matth XVII. 1. infumma luda conftitutum,c. XXVI. yj, cruciadfixum, Joh XIX. 26. amortuisrefufcitatum, c. XX. 2. XXI. 7. & in ccelumadkendentem, Act. I.2.9. ii. 13. (4) A Chrifto tenerrimo dileclus eft amore, quapropter & in ccenis in pedus Chrifti incubuit, & nomine difcipuli, quem Chriftus amat, appellatur. Joh. XIII, 23. {f) Unus ex primariis apoftolis fuit, nam a Pauloappellatur columna eccleftte , Gal. II. 9. quod documento eft, Johannem praeclariflimis donis excelluifie. quamvis uyfa/xixoClog & t&cfltf fuerit. vid Acl, IV. 13. (6) Fuit & evangelifta, & apoftolus, & propheta. (7) Reliquis difcipulis metu iati- tantibus, ftetitfubcruce Chrifti, infignem fuurn erga ipfum amorem teftatus. Joh. XIX. 26. (8.) Chriftus ipfi matrem fuam commendavit, quam quoque in tutelam fuam recepit. Joh. XIX. 21.26. (9)Primusexnumerodifcipulorum ad fepulcrumJefuChrifti venit poft ejus a.va.<ra,- m. Joh. XX. 2. (io) CLEMENS Alexandri- nus apud EVSEBIVM H. E. L. III. c. XXIII. EVSEBiVS H. E. L.III. c.XVIII. & inChronico f. Thefauro temporum p. m. 164. HIERONY- MVS catal.fcript. eccuf. T. I. Opp. p. m. 174. & Aucior CHRONICI Alexandrini p.m. fpi.& ^93. referunt, quod imperante Domitiano in infulam ^gaei maris, cui Patmus nomen, & cujus STRABO meminit L X p.m.747.fuerit relegatus, & poft mortem illius Ephefum rever- fus fit. (11) Sub finem feculi primi, aut fub initiumleculi fecundi morte fua annis nonaginta major obiit, munere apoftolico annos circiter LXX funtfus, nam IREN^EVS, qui feculo II. floruit, teftatur L. II. adv. baref c. XXXIX. p. m. 161. L. III. c. III. p, m. 205". Johannem T vixilfe

268 PafsIL Seai. Cap.I. Membr.IV.
vixiile ad tempora Trajani, qui anno aerae vul- garis XCVIII. imperator creacus eft. HIERO- NYMVS catal fcript. ecclef. T. I. Opp. p. m. 174. refertj Johannem A.LXVIII.poftpaffionem Jefu Chrifti diem obiilfe fupremum; EtAutfor Chronici Alexandrini p. m. fs>f. perhibet, Jo- hannem poft aflumcionem Domini noftri Jefu Chrifti LXXXII. annos vixhTe Et fi proinde annos triginta natus apoftolus a Jefu Chrifto conftitutus cft, fub finem feculi primi, autini- tium fecundifupernaadiir. AuEtorCbron. Alex. \. c Ajunt, inquit, Johannem, cum vixijfet annos C. menfes VII in Domino obdormijfe. (12) Pauca Jefu Chrifti miracula, & in his duo tantum, apud reliquos commemorata, refert, & fermones a Jefu Chrifto habitos, prseconceptas opiniones Judaeorum, qua; recepcionem Jefu ejusque do- clrinjE impediverunt, & refutationem illarum a Jefu datam, uberius, quamreliqui evangelio- rum fcripcores, enarrac. ( x^)Ordinem hiftoria? accurace obfervavit, &Pafchata follicitediftin- xit. (14) Stilo utitur plane jingulari, puro/Aaro, gravi j fublimi acJvavi, cum fingulari dulcedine lecloribus fe infinuante, &delectacurmultisex- plicationibus, periphrafibus, eopulativis, repe- titionibusvocum&antichefibus, habet quoque voces & phrafes, fibi quafi proprias, ac certas fenrenciarum appendices. Conf. P. Hi Secl. II. Cap. II. Mernbr.III.N. V. (if) Nonfequicur verlionem LXX. Incerpretum, fed textum av- thenticum.
IV. TeMPVS ET LoCVS, qvoSCRIPTVM
est. Sunt, quicuraTHEGPHYLACTO pucant, Johannem ance excidium Hicrojblymitanum lcripfilte, & illi provocanc ad c. V. 2.1iquidemiIlo loco Johannes de pifcina Bethefda, tanquam de

de evangelio Johannis. 269
re etiamnum exftanteloquatur, ac conftituunt an- num CHRISTl LXIV. quem quoque annum multoe veterum codicum MSS. fubfcriptiones in- nuunt. vid. MILLII N. T. p. m. 308. Alii autem in ea funt fententia, Johannem poft reditum e?c Pathmo Ephefi evangelium fuum exarafle, & illi innituntur teftimoniis 1REN/EI L. III. adv.hieref. c. I. p. m. 199. & EPIPHANII b&ref XXXI. f.LL p. m. 434. & defignantannumsersevulgarisXCVI. i XCVII. Ex Apoc. I. 2. coll. Joh. XXI. 24. vero- fimile eft, Johanncm cvangelium ante editam Apo- calypfin exaralTe. vid. Apoc. I. 2. coll. Ev. XXI. 24.
V. Occasio. (1) Defiderium Johannis, ea, quae de Chrifto ab aliis demonftrata erant, ceu teftis eafjo7ri>]g confirmare, & ea, quaj in tanta mi- raculorum ac fermonum ipfius copia proetermifla fueruut, adjicere. vid. EVSEBIVM H. E.L.III. c. XXIV. HIERONYMVM catal.fcript. ecclef. T.I. p. 174.THEOPHYLACTVM pWfM Matth&um & NICEPHORVM H. E. L. II. c. XLV. p.m.213. Hoc autem reliquorum evangeliorum divinae au- cloritati nihil derogat, namipfe Johannesteftatur, fuo quoque evangelio multa polTe addi. c. XXI. 2f. (2)Serpens illojamtemporehsercfis, Chrifti divinam negans naturam, propterea quoque fta- tim ab initio demonftrat, Jefum verum efle Deum, & illum Johanni Baptifta;, Mofi&Abrahamo.prse- fert, & in hac funt fententia 1REN/EVS L. III, adv. beref c. XI. p. m. 2 > 8- CLEMENS Alexan- drinus apud EVSEBIVM H. E. L. VI. c. XIV. EPIPHANIVS b&ref XXXI. f LI. T. I. p. 4 34- EVSEBIVS H. E. L. III. cXXIV. & HIERONY- MVS, catalogo fcript. ecclef. p. 174. qui pr&f. in Mattb&um T.IX. Opp. p. u. addit: coatlus eft abomnibus penetunc Aji& epi/copis, If' multarum
T 2 ecclejia-

270 Pars II. Sed. I. Cap. I, Membr. IV.
ecclejiarum legationibus , de divinitate Salvatoris altius fcribere. (3) Studium, interiora Chriftiani- fmiaperire, eaqueChriftianis, ceucibum ad finem mundi fufficientem, offerre. V. Scopvs specialis. Ille eft, demon- ftrare: Jefum Nazarenum ejfe verum Deum ac Mejjiam five Chriftum.
VII. Partitio. Defcribuntur eapp. XXI. •praemifio prologo
I. Officium Johannis Baptiftas. c. I. Tf-34.
II. Acta Chrifti usque zcXprimumPafcba inofficio celebratum. c. 1. 3? -II. 1-13.
III. Aprimo Pafchate usquead fecundum. c. II. 14- IV. r-fin.
IV. A fecundo Pafchate usque ac\tertiu?n. c. V-VI.
V. A Pafchate tertio usque ad qvartum. c. VII- XVII. i-fin.
VI. Hiftoria paffionis c. XVIII. XIX. & refurre- crionis ]em Chnfti. c. XX. XXI.
VIII. LoCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA. C. 1.1-3, 11-14. 16-18. 29. II. 25. III. 5. 6. 14-21.25. 36. IV. 24. 34. V. 17. 23-14. »8. 29. 39. 44. 46. VI. 29. 35. 37. 40. 44. 54. 5?. 68. Vn. 17. 37-39- VIII. 12. 29. 34. 3 6. 44. 4«. 47. IX.
91. X. II. 18. 27-:jO. XI. 2J. 26. XII. 26. 35. 41-43. 48. 50.
XIII. 17. 35. XIV. 6. 15-17. 19. 11. 23. »6. 27. XV. i. 2. 4. 5. 13. 14. 16. 18-21. 22. 26. XVI. 2. 7.' 8- 13-15. ao. 22. 23. 27. 33. XVII. 3.10. 17. 23.24. XVIII. 3«; XIX. 11. XX. 17. 22. 23. «8- 29. 31. XXI. 15.
IX. LoCA DIFFICILIORA. C. I.9.15.18/coll. Jef.
VI. 1. fqq.) 21. (coll. Matth. XI. 19. JlVJ II. 4. 10. 19.20. IIL
13. ij. 18.. coll. 2 ThefT. II. 12.) 31. 34. IV. 4. 14. V.4.19. (coll.
Joh. X. 18.) 22. (coll. Joh. VIII. «0 14. (coll. 2 Cor. V. ic.) 91. fcoll. Joh. VIII. 14.) 34. (coll. Joh. XV. 17.) 35. 37. (coll.
Matth. m. 17.) VI. 6. 4,-. 59. (coll- v. 49.) 63. VII. 8. (coll.
v. 10.) 24. 27. (coll. 41. 42.) 38. 39. VIII. 5. (coll. Lev. XX. 10.) jSi 58. IX. 3- 3«. 41- X. 8. XI. 1. 4. (coll. v. 14.) 9. 38. 40. 51. 52. XII. 2;. 3t. 32. XIII. 14. f5. »7.31. XIV. 2. (coll. Matth. XXV. ip.) XIV. 28. XVI. 9. 23. (coIl.AdU. 1) 24. 26. (coll. Rom. VIII. 26.) XVII. 3. 9. 19. XVin. 18. £. (eoll. Aa. VII. 58.) XIX. 15. 25. Ccoll. Marc. XV. 40.) XX. 17. (coll. Matth. XXVIII. 9,) 19. XXI. 18.25. • -
CAPVT

Cap. II. de a&is apoftolorum. 271
CAPVT II.
DE
ACTIS APOSTOLORVM.
I. Inscriptio. Incodicibusquibusdaminfcri- buntur Auxct evctyyebjfa Trftt^e^ttTro^oXuvy itialiis irfjctfctiq Iwv ctyiuv tfxo<ro\uv &ol Axnct cvttosoXh , ifi aliis irpafceic. ct7rosoXuv, & in reiiquis ir^a£eii7uv ctyiuv ctTrosoXm, i. e. ir^ctyiictjeict f. ^fu.yftetjiKfi wftoc, Alla^f. diSla tffafta, aut res^. ft<eJan- ctorum apoft&lorum , nam 7rfet£eK denotant res geftas, ceu patet ex phrafi illa Polybiana <*< ketj Avvifiav a%ei{ , res geftce Annibalis. Sunt, qui putant, hunc librum a majori parte a£ta Petri& Pauli infcribi potuifle, fiquidem maxima ejus pars res geftas Petri &praecipue Paulicontineat, & re- liquorum tantum obiter flat mentio. Alii autem in ea funt fententia, infcriptionem hujus libri r& clius formari non potuhTe, fiquidem Lucasftatim in initio hiftoriam ordinis & ccetus apoftolici, ejusdemque per Matthiam in Iocum Judae fuffectum inftaurationem defcribat, &fubinde aliorumapo- ftolorum memineric.
II. Avctor. Quod Lucas hunc librum confi- gnaveriti liquetexinfcriptione, exconfenfuecCle- fiae primitivae, excollatione ftili, &ex praefatio- nibus huic libro & Evangelio praemiflis. c. L £ colL Luc. I. 3.
III. TEMPVS ET LOCVS, QJVO SCRIPTA
svnt. ProbabiliterLucas ada apoftolorum confignavit Kom<s anno aerae vulgarisLXIlI. Nam
T 3 a&is

272 Pars II. Se£U. Cap. II.
acfis coronidem imponit enarratione adventus prioris Pauli in urbemRomam, cktemporis, quod in hac urbe tranfegit, vid. Ac~t. XXVIII. manfit autem Paulus Romas usque in annum aerae vulgaris LXIII. vid. Append. Adftipulatur huic fententiae HIERONYMVS catal. fcript. ecclef T. I. Opp. P.m. 173.
v! • .' . >■:'!/■'<',">;'■•' ' '■ 'v*: .•>•■) 1 / i ' r> 5 J. *» 7 ,'» f) St Vfl
IV. Occasio. Haeclegitur Act. 1.1.
V. Argvmentvm. Lucasrefert adfcenfum Jefu in ccelum, furrogationem Matthiae in locuin Judae, effufionemSpnitusfan#i, fermones primos apoftolorum, miracula, itinera, perfecutiones, Jabores, plantationem ecclefiaeinter Judaeos &gen- tes, ejusdemque profpera & adverfa fata j primas ecclefiaedodtrinas de pcenitentia, fide, facramentis, ac omnibusferepraecipuisreligionis Chriftianaeca- pitibus. Sive: defcribit hiftoriam NoviTeftamenti ab afcenfione Jefu Chrifti usque ad captivitatem Pauli romanam priorem.
VI. Scopvs. (1) Continuare hiftoriam evan- gelicam; (O oftenderc complementum promiflio- num de effufione Spiritus fancti, de propaganda evangelica do&rina, & de vocatione gentium; (3) tradere cnrocitijrtv avctgaa-euc Jefu Chrifti &effi- caciae evangelii; (4.) defcribere doctrinamapofto- licam, ortum , religionem, ritus, & politiam, to- tamque formam & regimen primitivae ecclefia?, ejusque incrementa, vitam p riorum Chriftianorum integerrimam, eorundem afBicliones, acadmiran- das Dei vias in verbi fui propagatione, &in defen- fione & liberatione fuorum, & (O conflrmare, Jefum efle Mefliam, & proinde ilium, in quem omfies credere, euique fervire debeant.
T ynsiN-

de aclis' apoftolorum. 273
VII. Singvla RiA. (i)NexuarcT:iffimocoha:ret hic liber cum evangelio Luc2,& alteram ejus partem conftituit. vid. Evang. I. 1. 2. coll A6t. I. 1. fqq.
(2) Plurimum confert ad intelligendas epiftolas a Paulo fcriptas; prcecipue notandumeft caputXV.
(3) Siftit vivum exemplum, tumquarationeinitio formari debeat vera ecclefia, tum qusenam fit ejus fandtaacDeoacceptaforma. (4) Malleuseft, quo poteft retundi Pontificiorum arrogantia & inanis ja&antia.
VIII. ChroNoLogia. Tradunt Acta hifto- riam XXXIII. annorum. Nam Jefus Chriftus irt coelum afcendit anno aerae vulg. XXX, vid. App. §. III. & Paulus captivus Romam venit annoaerse vulgarisLXI. vid.App.§.XXXlX. ibique,tefteLuca, c. XXVIII. 30. manfit biennium, &proindeusque in annum LXIII. Res autem, quas Lucasdefcri- bit, chronoJogice optime ita difpefci polfunt.
A.xr.
vulg. 30
3'
3»
Jtfus fuperna adit, c. I. & Spiritum fanftum in apoftolos fuoi folenni Pentecofles die fcfto clnmdit. c. II. 1-13. PmM; con- cioncm habct, qua fcrine tria millia hoininum ad fidem in Jefum perducuntur. v. 14-fin. Pctrus & lohannes clau- dum, ad templiportam jaccntem, fanant, c. III. & in car- cerem conjcfti poftera die dimittuntur. c. IV. 1-53. Fide- les ditiorcs bona fua divendunt, dc pretium ad apoftolo» deferunt. v. 34-37.
Ananias & Sapphira irx Dei juftiflim* in contemtores Spiri- tus Saneti perpctua fiunt nionumenta. c. V. I-It. Apo- ftoli prchenfi in carcerem traduntur, & miraculo liberati coram Synedrio fiftuntur dc virgis cxdutit.ir. v. 12-fin. Au£ro fidclitim numcro feptcm diaconi conftituuntur. c, VI. 1-7.
Stcphanus martyrio coronatur. 8-VII. i-fin. Saulus fidele* perfequitur. c. VIII. 1. 3. Philippus Sawiaritanos ad fidci» in Chriftum perducit, v. 4-13. eosquc Petrus & Johanncs irrrgant. v. 14-43. Miniflcr regina; Candaces opera Phi- lippi evangelium ampleclitur, & "ab eodem facrn fonte tingitur, v. 26-39. quo fa<5to Philippns Azoti & Caefarex cvangelium praedicat. v. 40;
X A- Paulus

274
Pars II. Seft. h Cap. II.
VUIS
33
36
35.37
3*-3P
40-42
43 44.46
47 48-51
5*. 57
Patdus convertitur & apoftolus conftituitur, c. IX. 1-19. cvangeiium Damafcenis annuntiat, v. 20-22. dc Damafco abit. v. 2.3-15.
Pauius Hierofolymam adit, v. 26-18. & compertis infidiis fibi ftrudtis, a fratribus C&faream & Tarfum deducitur. v. 29.
30» ■
Petrus durante pace, ecclefiae per converfionem Pauli a Deo conceffa, omnes vicinas regiones peragrat, evangelium prxdicat, eosque, qui illud amplexi erant, confirmat, JEneam paralyticum Lydd* fanat, Dorcam refufcitat Joppa.. c. IX. 31-42,
Petrus Jopps. commoratur, v. 43. & Cdfares. Cornelium cum
familia ad Chrifti fidem convertit. c. X. i-fin. Redit Hierofolymam, & a Judaeis reprehenfus, quod aedes ethnicorum fuerit ingreffus, fedefendit. c. XI. 1-18. Non- nulli eorum, qui oborta perfecutioneaufugerant, adeunt l'hoenicen, Cyprum & Syriam, dc Judais evangelium praedi- cant, quidam vero ex his Antiuchiae Helleniftis evangelium annuntiant. v. 19-21. Barnabas Antiochiam miffus confir- mat fideles, v. 22-24. quo fadto Paulum qv*rit, eumque inventum Antiochiam ducit, ibique cum illo annum com- rnoratur. v. 25. a<$. Agabo inftantem annonae caritatem prsedicente, fidelesAntiochenfesftipem colligunt. v. 27-J9. Paulus cum Barnaba ftipein colledtam Hierojoiymam defert, 6c eodem tempore Jacobus ab Herode Agrippa interfici- tur, <k Petrus in vincula conjicitur, cujus ihiraculofam Ji- berationem abitus Herodis Caefaream obitusque ejus in- fequitur. v. 30-XII. i-fin, vid. App. §. X. VIII. VII. Adit Seleuctam, Cyprum , Paphum, Pergam , Antibchiam Pift- dia , Iconium, Lyftram & Derben. Ac~t. XIII. 3-XIV. I-20. Derbe revertitur Lyftram, Icontum , Anticchiam PijidU, & per Pijidiam Pampkyliam, Pergam, Attaliam redit Antiochtam SyrU, Act. XIV. 21-27. ibique moratur cumBarnaba. v.28. Adit Hierojolymam tertia vice, & concilio habito rz&itAntio-
chiam, lbique commoratur. Act. :XV. 1-35. Sila affumto Syriam & Ciiiciam peragrat, & venit DerbenLy- ftrsmque; Act. ^V. 36-XVI. 1-5. proficifcitur in Phrygiam (y Galatiam, & per Myfiam venit Troadem; A&. XVI. 6-8. adit Mxcedoniam, evangeliumque praedicat Phdippis & Thes- jaionic&ty Eeroea; Afi. XVI. y-XVII. I-13. venit Athenas, Vi 14-fin. & inde Corinthum, ubi commoratur menfes XVIII. Aft. XVIII. 18. Adit Ephe.Jum, C&faream , Hierofolymam & Antiechiam, ibique moratur. A<5t. XVIII. 18-23. Antiochia relicta venit in Galatiam ej> Phrygiam, v. 23-fin. per ftiperiores Afi<z regio- »«adit Ephefum, ubi fubfiftit annos III. A&. XIX. 1. & Ephefo relifta proficifcitur in Macedoniam & Graiam.
Aa. XX. t. 2.
Per

de adlis apoftolorum. 275
A.xr. vulg.
58 Per Macedoniam adit Troadem & Miletum, ac venit Tyrum, Cdjaream & Hierofolymam, KSc, XX. 3. ibique in vincula datur. v. a7-XXIV. 1-26» 60 Biennio in vinculis completa, a Porcio Fefto non diu poft ejus adventum in Judscam Komam mittitur, & naufragio fafto in infulam Maltam ejicitur, ibique hibernat. Aftor. XXIV. 27-XXVJII. 1-11. ' . .
61-63 Venit Romam, & ibi liberam habet cuftodiam per biennium in condufto domicilio. A<5t. XXVIII. 11-fin. Uberior chronologia actorum apoftoli Pauli una cum ratio- nibus probantibus traditur in Appendice.
IX. Partitiq. Enarrantur in hoc libro a Luca
I. Acla apofiolovum & difcipulorum JESV CHRI- STI
1. ) ante & poft adfcenfionem Jefu in ccelum. c. L
2. ) poft erTufionem Spiritus Sancli. c. II. 1-13. ubi
(a) Concio aPetro habita c. II. r^-fin.
(b) Sanatio claudi a Petro peracla, & quae illam infecuta funt. c. III. IV.
(c) Varia ecclefiae fata. c. V.
(d) Collegium VII. diaconorum ab apoftolis inftitutum, c. VI. & oratio martynumque Stephani, c. VII. quod fidelium difperfio excepit. c. VIII. 1. 4.
(e) Plantatio ecclefiae Samaritanae. v. e-af-.
(f) Converfio ^thiopis, v. 26-40. Pauli, c. IX. & Cornelii c. X-XI. 1-18.
(g) Fata ecclefiae profpera, v. 1 9-26. & adver- fa. v. 27-XII. i-fin.
II. Afta Pauli, & quidem
1. ) ejus itinera varia, & quae in iis contigere. c. XIII. 1-26.
2. ) Captivitates. (a) Hierofolymitana. c. XXI. 27-XXIII. 1-22.
T f (b)

276 Pars II. Secl T. Cap. II.
(b) Caefareenfis. c. XXIII. 23-XXVI.
(c) Romana una cum antecedentibus. c. XXVII. XXVIII.
IX. LOCA NOTATV PR^ECIPVE DIGNAi C I. 34. II. 23. 24. 33.36-39.47. Iir. 15.19.11. 26. IV. 12.28.29. 29- V. 3. 4. 29. 31. 3g.35>. 42. VII. 51. 54. 58. ,-9. VIII. 20.11. IX. 4. f. 31. X. 2. 38. 43-45. XI, 18. 26. XII. 23. XIII. 39- XIV. 22. XV. 9. 18; 28. 39. XVI. 14. 30. 31. XVir. 11. 24-31. XVIII. io. 16. XX. 20. ai. 24. 26-28. 31. XXI. 13. XXIV. 15. 16. XXVI. 18. 28. 29. XXVII. 24. XXVIII. 25.
XI. LoCA. DIFFICILIORA. C.I.i.(coll.Joh.I,2jO 18. II. 15. 23. (coll. Joh. XIX. 11.) 24. 27. 38- (coll. Matth. XXVH. 19.) 55. (coll. Marc. XVI. 19.) VII. i-4- '4- lS, (coll. Gen. XXIII. 9. fqq.1 VIII. Ui 23. IX. 5.7. (coll. XXII. jO »3- (coll. Gal.I. t<5.) X. 30. (coll. v. a.) 34. 35. XII. 15.19. XIII. 19. (coll. Exod. III. 8-) 20. 31. =3. 48. 50. XIV. 12. XV. 29. 39. XVI. 3. (coll. Gal. II. 2.) 6. ig. (coll. Phil.I. 18.) XVII. 24. (coll. 2 Sam. VI.) 28. 29. XVIII. 18. 26. XIX. 2. i3.(colI.iCor. Xn. 3.) XIX. 3,-; XX. 9. (coll. v. 10.) 22. (coll. XXI. 4.) 31. (coll. XIX. 10.) XXI. 24. XXIII. 3. ?■ 6\ XXV. 10. (coll. 1 Cor. VI. I.) XXVII. 9. 13. 23. 33- XXVIII. u.
SECTIO II.
DE
LIBRIS DOGMATICIS,
SIVE DE
EPISTOLIS APOSTOLORVM.
I. Descriptio Apostolorvm. Fuerunt illi viri, qui non modo CHRISTVM pracipue refufcitatum confpexerant , (Ac~t. I. 8. 22. X. 40.41. 1 Joh. I. 1.) & a Chrifto etpto-uc elecii £f vocati, (Joh. XX. 2t. Act. I. 24. 25". Luc. VI. 13-16.) ab •oque inftituti f. edocti erant, (Luc. XXIV. 4?.
Joh.

De epiftolis apoftolorum. 277
Joh. XVU. 8- 14- Acl II. 14.) fed qui etiam dono 0£O7rv«v9-«t? prasditi, (Matth. X. 19. 20. coll. Joh. XIV. a6. XVI, 13.) cbarifmatislingvarumextraor- dinariis & dono &sLvfJtct}vqyiKu repleti, (Acl. II. 4. Matth. X. 7. 8- Marc. XVI. 17. 18. 20. Acl III. 6. VIII. 14-17.) peculiari poteftate decernendi , quid Chriftianis e lege Mofaica fervatu effet neceflarium & utile, ncc ne? inftrucli, (Acl XV.) &a Chrifto ablegatifuerimt, ecclefias per totumterrarumorbem plantare & fundare. (Matth. XXVIII. 19. Marc. XVI. if. Acl. I. 8-
II. Ratio Appellationis. Vocantur Apoftoli JefuChriftf, quiaejusfueruntquos ex fuis difcipulis ele&os in totum terrarum orbem mifit» ut fui teftes ubivisgentium eflent, nam app- ftolus eft vox originegraeca, &legatumf nuntium denotat.
III. Apostoli, qvi epistolas ad canonem
N. T. PERTI NENTES RELIQVERVNT. Illi
funt Faulus,3acobustFetrus t !}ohannes & jfuda.
IV. Divisio epistolarvm, qvas apostoli scrip servnt. Dividunturepiftolac in Paulinas
catbolicas. vid. p. 2Qf.
CAPVT I.
DE
EPISTOLIS APOSTOLI PAVLI.
I. Nomen Apostoli. Appellatur in Aclis Sauhts Paulus. A& XIII. 9- Saulus a bhW derivatum, poftulatum £ expetitum denotat, &
Paulus,

278 Pars II. Se&. II. Cap. I.
Paulus , quod fine dubio eft nomen origine lati- num,pujillum C parvum fignificat. VuJgo credi- tur, Saulum mutaffe nomen fuum, cum religionem & vitam mutavit,. at contrarium conficitur ex Acl XII. 2f,XIII. 2. nam ex his locis certum eft, ipfi etiam poft mutationem illam beatiffimam no- men Saul haefiiTe. Alii putant, Paulum fuifle bino- minem; in circumcifione ipfia parentibus nomen Sauli inditum , & nomen Pauli additum effe, quia civis romanus fuerit. ' Verofimilius autem eft, Paulum hoc nomen primae literae permutatione , cum Saulo commutafle poft ablegationem ad gen- tes, quia nomen Sauli graecis & romanis auribus infvetum, Pauli vero apudillosvulgatumfuit, nam ante banc ablegationem Paulus nunquam, Saulus femper, Acl VIII. IX. & poft illam non Saulus t fed Paulus vocatur. AclXUI.13.16. &c.
II. Patria. Natus eft Tarfi , quae urbs fuit CV7/W<e primaria. Acl.XXI. 39. Nomen fuum hxc urbs probabiliter a conditore TARSISO, JAVA- NISfilro 9 &JAPHETinepoteGen.X.4. natfa eft,&
j illuftriilima fuit non fblum antiquitate, fitu, incola- rum frequentia & mercatura, fed etiam philofophiae & literarum ftudiis.. STRABO L. XIV. p> m. 991. Tantum, inquit, Tarfenfibus ftudimn rerum philofophicarum o difciplinarum - - utfuperave- rint AthenasfAtexandriam, &fi quis alius nomi- nari poteft locus ,iibi'pbikfopborum & artium ad bumanitatem pertinentium fcboU baberentur. Ita vDeusinurbe gentili & erudita eum nafcivoluit, qui magnus olim futurus erat gentium do<ftor.
III. P Rp s a p 1 a . Fuit Ifraelita ex tribu Benja- minitica, quae vero Dei cultui conftanter fuitde- dita, oriundus, & quidem hebrms ex hebrusis, Phil. III. f. quo fignificatur, quod parentes ejusin linea adfcendente hebraei fuerint. IV. Ci-

de epiftolis apoftoli Pauli. 279
IV. Civitas Romana. Natus fuh civis romanus. Acl. XXII. 26-28- Sunt, qui putanc, Tarfum ob fua in Romanos merita civitate dona- tam fuifle, at PLINIVS Tarfumnon municipium, non coloniam, fed liberam tantum urbem nuncu- pat,L.V. c XXVIl.p.m. f 8f • quare verofimilius eft, parentes ejus vel propter merita in Romanos ab illis civitate donatos fuifle, vel eandem a fenatu romano, aur ab imperatore emilfe, vid. Scbolion gr£C. ad Acl. XXII. 28. quas emtio tum tcmporis non infveta fuit. Ac~i XXII- 28. Liquet autem exinde, Paulum ex opulenta fuifle familia.
V. Natvrales ANIMI DOTES. Alacri inge- nio^judicio acuto & folido, & mcmoriatenaciprx- ditus fuit, unde faclum eft, ut inpatriarumlegum peritia coaetaneos fuos longo intervailo anteverte- rit. Gal. t 14. Facultatesautemhae, ftudiismagis emendatae, ac gratia Dei deinde fanCtae redditse, optime ecclefiac Dei infervierunt.
VI. VlTA ANTF CONVERSIONEM. (i) Bonis literis, inprimis facris, paternisque traditionibus Tarfi Hierofolymis a GAMALIELE feniore, Synedrii praefide, nepote Hilleiii , filio SimeoniSj & patre illius Simeonis , cujus aetate aedes facra de- ftrufla, imbutus eft. Nam Acl XXII. 3. refert, quod Hierofolymis ad pedes Gamalieiis inftitutus fit, qua phrafi refpicit ad morem difcipulorum, qui, doctore in altiori loco confidente, ad pedes ipfius proftrati, in folo mattisve jacuerunt. Luc, X. 39. Marc. III. 32. £t quodPaulusnontantum facras, fed & profanas literas edoctus fuerit, ex ejus epiftolis liquet. Nam in iilis occurrunt ve- ftigia non vulgaris eruditionis, & loca profano- rum auctorum, A£t. XVII. 28. nimirum ARATI, Solenfis, Medicinse, Philofophiaj ac Poefeos pe-

280 Pars Dl Se& II. Cap. %
riri, & Cleantbis, Poetas & Philofophi Stoici, i Cor. XV. 33. Menandri, Athenicnfis,comici ex- cellentis, f. Euripidis, Tragcediarum fcriptoris prae- itantiflimi. & Tit. I. 12. Epimenidis, Cretenfis Philofophi celebris, fententiis utitur. (2) Studiis opificium, & quidem rKqvoirouav, artem conficiendi aul<ea <J tabernacula, i. confuendi tentoria, quas pellibusconftabant, &militibus ufuiemnt, junxit. Acl XVill. 3. Nam moris erat eo tempore, utdi- vitumeciam&pocencum liberiopificiumquoddam difcerent» quo, (i opus foret, commutata rerum forte, fefe alere poflent, &inTalmuderegulahcec legitur: Ouifilium fuum nondocet opificium ,filium fuum furari ddcet. (3) Vitam a vitiis remotam geiTit, f. quod ad civilem honeftatem, & tenacem rcligionis avitae profeilionem attinet, inculpatus fuit 2, Tim. I. 3. PhiLIII. 6. (4) Seftaeillorumad- didtus fuit, qui Pbarifai dicti funt, quia fe a pro- mifcua hominum turba fegregarunt, & libi ab im- munditia corporalifolicitecaverunt, &quipraeter fcripturam facram traditiones patrum pro norma fidei & morum habuerunt, &praecipue apudvul- gus in magna exiftimatione fuerunt. Phil. III. f, (V) Acerrimum ecclefia? Chriftianae hoftem&per- fecutoremfepraeftitit, Acl.VIII. 1-3. IX. 1.2. XXII. '3-7.1 Cor.XV.9.Gal.J. 13.14.23. 1 Tim.1.13. ve- rum non ex odio moleftae fibi veritatis, fedex igno* rancia, f. quia confcientice non recte informata; & praeconcepcis opinionibus occupacae diclamen caeca religione fecucus eft. i Tim. I. 13. VII- Conveksio. Ad illam a Chrifto perdu- cl:us eft, cum minas ac caedem contra difcipulos Jefu Chrifti fpirans, Damafcwn, qua: illa xcace Arecam, regem Arabice, dominum habuic, aCor. XI. 32. proficifcerecur, & non procul ab illa urbe abelfet, At\. IX. i. fqq. Admiratione dignus eft
hicce

de epiftolis apoftoli Pauli. 281
hicce triumphus Domini noftri JefuChrifti. Nam jmmanilfimum tunc temporis hoitem inmediofu- roris impetu fibi vindicavit; & non fine fapienti confilio Paulum iii regione gentibus fubjecla, ad fidem perduxit, fiquidem illi converfio gentiurn deftinata erat, Accidit autem converfio Paulian- no xrx vulgaris XXXIII. vid.App. &proindeanno tertio poft mortem jefu Chrifti. vid. App. jf. III. & quod ad annum tctatis Pauli attinct, probabili- ter cum XXX. annosnatusfuit, namillotempore, quo Stephanus morti traditus eft, fuit veavids, juvenis, i. e. adultte ac confiftentis ftaturx vir, fiquidem vectviag refpondet hebraico "W &inepi- ftola ad Philemonem, quam fcripfit anno aeraevul* garis LXII. fe fenem appellat, vid. v.9. Ejusdem itaque fere setatis fuit, acChriftus.
VIII. Qfficivm, q^vo fvnctvs est. Eodem illotempore, quo converfio ejus accidic, a Jefu Chrifto apoftolus conftitutus eft, Acl IX. 1. fqq. coll. XXVI. u-rfc. & quidem pracipue gentium. Gal. I. if. 16.IL7.Eph. III.7.8- Etquod Paulus omninoin numerum apoftolorum referen- dus fit, cx eo patet, quod ipli nullus illorumcha- rafterum,quip,z76.N.I.enumeratifunt,de(it. Nam Chriftum ex mortuis refufcitatum, & in coelum fub- latum vidit, Acl. IX. 17. 1 f. f XXII. iq. XXVI. 16. 1 Cor. IX. r. XV. 8, immediate a Chriftovocatus eft, Acl. XXVI. if-18. abeoqueinftitutus, Gal. I, r. II. 12. i6.II.'6,& pr^editusfuit dono OeoTrvewriets, Rom. XV, 18. charifmatis lingvarum, 1 Cor. XIV. 18. dono S-avpctjxfyias , Acl. XIII, 9. fqq. XIV. 8. fqq- XIX. n. 12. XX. 9. fqq. 1 Cor, XII. iz. & peculiari potcftate decernendi, quid' Chriftianis N. T. e lege Mofaica fervatu eflet ne- cefiarium ac utile, nec nc ? Acl, XV. 2. Gal. IV. 10.
able-

2%2 Pars II. Sett. II. Cap. I.
ablegatus quoque fuitaChrifto, ut evangelium ubivis gentium praedicaret; Acl IX ir. XXVI. 17. 1 Tim. Il.y.&proptereafeapoftolum JefuChrifti appellat. vid. Exordia Epp. ad Rom, Corinth.Gal, &c.
]X. adversarii, qui Paulo inpnmis multum negotii facejjerimt, quibusve flrenue obviani ivit. Uli fuerunt Pfevdapoftoli, dequibusfequentiaob- fervanda veniunt: (i)FueruntgenteJudaei. 2 Cor. XI. 22. Phil.III. x. (2) De veritatereligionisChri- ftianse convicli,illam amplexi erant. ; 2 Cor.XI.2z.X. 7.(3)Docuerunt,juftificarihominescoram Deo par- timpropter Chriftum, partim propter opera Iegis moralia&ceremonialia,aMofe praecepta,Gal.VI.i2. quia legj Mofaicae abungviculisadfveti erant, & ne perfecutionem fibicrearent. Gal. VI. 1 z, Phil. III. 18. Nnm iis temporibus Judaeis per leges romanas & ediftaliberumeratreligionisexercitium.nonautem Chriftianis, &Judaeipraeomnibus Chriftianosper- fecuti funt. Ut autem doclrinam hanc omnibus probarent, allegarunt (4)feveriflimaDei mandata, quoe in fcriptis Mofis leguntur, & provocarunt ad Petrum & Jacobum aliosque apoftolos, dicentes, quodilli neutiquam legem ceremonialemabrogas- fent, fed illamobfervarent, Act.XXl. 18-22.gen- tiumque confvetudinem vitarent, Gal. II. n-13. & quod illorum exemplum imitandum fit, fiquidem cum Chrifto verfati, & ab illo inftituti eflent. conf Gal.II. 6.2Cor XI. f. (6) Aucloritatem Pauli, quiillisacerrime obftitit,Gal II. omnibusmodisde- primeretentarunt,jadlantes,PauIum,quifamiliarita- teChriftj non fuiflet ufus, & non ab ipfo Chrifto evangelium didiciflet, nequaquam pari aucloritate cum Petro & Jacobo habendum efle; imo objece- runtipfi mendacia, ievitatem, defeclum amoris,
afle-
c
/ -

cie epiftolis apoftoli Pauli. 285
affectationem tyrannidis, impofturam & deprava- tionem reliaionis; 2 Cor. L 12. 174 II iv. IV. 2. X.9.10. XI. xi.XII. 13.i6.|i7.conf. P.II.Seci II. Cap. i.Mernbr. III. N. III.&indelites&fchifmataortum traxerunt. Appellantur a Paulo cauponantes verbum Dei, 2 Cor. II. 17. pfevdapoftcli, dololl operarii, & fchema apoftolorum Chriftimentien- tes,c. XI. 13 diaconi Satanae, v. i,. canes, ope- rarii mali, & concifio, Phil. III. 2. hoftes crucis Chrifti, ccterrenafapientes. v. 19.
X. Singvlaria. (1) Eloquium ejus quidem. exile, 2Cor. X. 10. atexcitatum & animatum fuit, Acl.XXI. 3.XXIV. ro.fqq tkmaffiombusiG geffit promtum, celerem, expeditum,-ferventem, affi- duum, cautum & prudentem, acin conver/ktione omnibus facilem & fvavem. (jt) O/Jicio fibi deman- dato ita funcTus eft, ut non modo in regionibus falxflinie adjacentibus, fed & in procul remotis regionibus, Grficiamxmmm, Creta, iJtalia, &for- fitan quoque in Hifpani-a , Jefum Chriftum cruci adfixum prcedicaverit. Rom. XV. 19. 24. (3) Vi- Jiones habuit plurimas. Acf. XXII. 17. ig. cap. XVIII. 9. 10. 2 Cor. XII. r. fqq. Gal II. 2. Act. XXVII. 23. 24. (4.) Praeditus fuit maxima& per- quam clara cognitione 'Jefu Chrifli & lcgis, Eph. III. 4.. profunda bumilitate, 1 Cor XV. 9. 1 o. magni- tudine animi, nulli cedente difficultati & periculo, 2 Cor. IV. 8 fqq. zelti, quo totus ad Dei gloriam & hominum falutem flagravit, Rom. IX. 3. 2Cor. XII. if. materno in eccleiias Ghriitiarias a.more fanctafeveritate mixto, vid ep I. &II ad Cor. dili- gentia maxima in munere fibi demandato obeundo, 1 Cor. XV. 10. mvxcknconjhmtia, fumma /apientia, prudentia, providentia & circumfpcHione in bono promovendo & malo ampvendo, fanfiitate exa- ctiffima, 1 Cor.XI.t.c<tantartW < g"<3//i?«<?, cCor.XU
U 14

284 P*frs H. Secfc. II. Cap. i. _
i ^.curapauperum, Gal li.ioxaftimoniaque , iCor VII. 7. quseadmiratione digna. (f)Plures, quam reliqui apoftoli, epiftolas reliquit. (6) Prse omni- bus aliis apoftolis do&rinam de vera hominesfal- vos reddente fide , f. de hominis peccatoris con- triti coram Deo, ex mera ejus gratia jujlificatione inculcat, & de fcopo & fine legis, & de praeroga- tivis Judoeorum prae gentibus agit. Nam Judaei, cum legi a teneris adfveti eilent, non tantum ejus tenacillimi fuerunt, fed etiam gentes ad illam obfervandam adigere conati funt, & converfos ex gentibus fpreverunt. (7) Mirificis & plus quam maternis blandimentis oves ad fe allicit, & in objurgationibus gravitatem cum lenitate pru- dentiffime temperat; acriter quidem interdum, magnoque zelo auditores objurgat & caftigat, fed cito molliter ac paterna lenitate inflicta vulnera fanat. (§) In epiftolis plerumque primum contri- tionem, poftea jujlificationem , & poftremo novam obedie?itiam urget , & tantum nou femper thcoreti- cis poftponit pracfica, ut haec fontibus perfpectis f. apertis eo fvavius & profundius fe in legentium pcciora mlinuent. (9) Peculiaribus quibusdam vocibus & /oquendi formiilis fubinde utitur, quo pertinet e. g. connafci,confepeliri cumCbrifto &c. veterem homincm exuere, lexmembrorum tfinmem- bris, lex fpiritus &c. (10) Stilus, quem in con- fcribendisepiftolis adhibuit, eft gravis y w.ajculus, vividus ,per particidas arcfijjime connexus, & mul- tis, exSphitusexuberantia profeclis, parenthefibus refertus, non modo brevioribus, fed&Jongis.e.g. Rom. V. 13-17. VII. 7-zf. Phil I. 27-II. 1-16. Col. 1.14-20. Eph.UI. 2-13, &c. (11) Modusdifputandi, quoutitur, eft prorfus rahbinicus. (12) Summa omnium epiftolarum, quasfcripfit, eft JefusChri- ftus, & legitur in illis Jefus ducenties fepties» & Chriftus quadringenties deciesnovies. XI.

cle epifiolis apoftoli Pauli, 285
XI. Mors. Romse capite truncatus, & in via Oftienfi fepukus eft anno minifterii fui XXXV. ik anno ser. vulg, LXVIII. v. App.§,XLIL & proinde duobus annis ante excidium Hierofolymitanum, fiquidemillud A. cer. vulg LXX.accidit. vid. p.ito.
XII. Epistol^, quee nojlram atrigere xtatem. Illarum numerus eft XIV. ac eum in illa fua quo- tidiana ardentifiimaque cura de omnibus ecclefiis, 1 Cor. XI. i8- inque tam longo tempore, & tam variis cafibus & piorum morbis, plurimas praeter iftas exftantes epiftolas refertas falutari doclrina fcripfifle, nullidubicamus, &huicfententicefavere videtur cffatum illud Paulinum, quod exftac in ep.poft.ad Theff quce fecunda Paulinarum epiftola- rum eft,nam in illa c, III. 17. perhibecfe fcribere NB. ino/«;//'epiftola: gratia Jefu Chrifti fit vobiscum, Amen! Quamvis aucem concedamus, plures Pau- lum fcripfilfe epiftolas, negamus tamen, illas ad pcrpetuam normameccleficeChriftiance a Deo de- ftinatas fuifle, nam alias noftraattigiilentcempora. Divina aurem providentia facmm, ut nec omnes Chrifti acapoftolorum concionesconfcriptce, nec omnes epiftolce apoftolorum confervatce fint, fiqui- demalias ipfa immenfa earum copia obrueremur. Joh. XXI. 2 i . Quasautem epiftolas Pauiinasdivina nobisreliquitprovidentia, iilseinnoftriscodicibus ita funt collacatae, uc prcemittantur illcc, quce au- cloris nomen in infcriptione prceferunt, epiftolce ad Ebrceos, infcriptione deftitutcej&iftce, quce ad in- tegras ecclefias fcripcce func, his, quce adperfonas fingulares dacce func, &in ucroque ordinemajores fere minoiibus. Imo urbium quoque &provin- ciarum perfonarumque, ad quas miffce func, ratio eft habita. Inter omnes conftac, Romam & Corin- ihum cunetemporis urbes fuitfe celeberrimas, & propterea, vid. THEODORETi pr^JJn tfift. ad
U t ■ Rbtn.

286 Pars m Sedl. II. Cap. %
Rom. forfitan quoquc ob pncftantiam, qua reiiquas fuperant, cpijiolaadKomanosynmMxntQnttlocumi, ik illam excipiunt epijloU adCorintbios. Sequi- turepiftolaadecclefiasin Galariafiquidem illa inte- gra erat provincia, & propterea merito antecedic epiftolas ad Ephefios, Fhiiipp &c. & quis nefcit, quod Timotheus Titum,&TuusPhJemonem digni- tateanteceiferinc? Quod autem ad tempus attinet, quo a Paulo fcriptae lunt, probabiliter fequentifc excipiuntordine: Epift /. &II. adTheJJalonicenJeS) I. & II. ad Corinthios, ad Romanos, ad Galatas f ad Pbilemonem, ad ColoJJenfes , ad Pbilippenjes, ad Ebncos, ad Titum>I. ad 'limetheum, ad Ephe- jios & H adTimothcum. Ex his fcripfit antevin- cula priora, qua? Romx fuftinuit, epiftol. I. & II. ad Thcflalonicenfes , I. & II. ad Corinthios, ad Romanos, & illam ad Galatas, in vinculis prioribus epiftolas ad Philemonem, ad Co- loifenfes & ad Philippenfes, po/i vincula prio- ra epiftolas ad Ebrxos, ad Titum, & ad Ti- motheum, & in vinculis pojlerioribus epi- ftolam ad Ephefios, & pofteriorem ad Ti- motheum. Maiiu fua certas ob caufas exaravit epiftolam ad Galatas> c.VI.n pofteriorem adCo- rinthios, c- XIII. 2.10. & illam ad Philemonem. vid. v. 19.
MEMBRVM L
DE EPISTOLA AD ROMANOS.
I. EOCLESIA, AD QVAM SCRIPTA EST.
Dedit Paulus hanc epiftolam ad ecclefiam Roma- nam , f cretum eorum, qui Rom,« Chrifto vera fide adhseferunc. c. L 7. Diftathxcurbs Hieroioiymis
miiiiaria

Membr. J. de epiftola ad Romanos. 287
milliaria germanica circiter CCCC. & Corintho, unde Paulus epiftolamhancmifit, CC. &fuit tunc temporis urbs Italiae primaria, populis victisque frequens gentibus, & totius propemodum orbis domina. Qiiemadmodumautemmajeftateomnes reliquasanteiviturbes, itaquoqueplurimis &atro- cilfimis vitiis, & prcccipue fuperftitione, idolola- tria, ambitione, ebrictate, luxu, impudicitia & fraudibusinquinata, ac peregrinaorivitafapientia, turgida fuit, dicendoque fibi valde placuit. Plantatio hujus ecclefice probabiliter accidit mox poft
fmmam N. T. Pentecoften, &quidem per Judxos ^omanos, quiHierofoIymam.feftumPafchatos & Pentecoftes celebrandicaufa venerantj concionc a Petro feftoPentecoftes habita, ad Chriftum ductos, Acl. II. 10. fqq. & deinde Romam reverfos, & do- mefticis, cognatis, amicis, vicinis ceterisque civi- bus ea, quce Hicrofolymis viderant, audiverant& experti erant, magno cum affectu prcedicantes; forfitan quoque occafione affliclionispoftmortem Stephani exortae, quidam Romam adierunt, ibi- que evangelium prcedicarunt. Acl. VIII. 1-4. Ccr- tumeft, hanc ecclefiam non recensfuifje Cbrijio colleciam, cum Paulus illam fcripto adiit. Rom. I. 7. 8. coll. XV. 23.
Quod ad Jlatum externum hujus eccleficc attinct, conftitit ^judxis converfis, Rom. II. 17. fqq. IV. 1. VII. 1. & gentiHbus, c. XI. 13. fqq. & horum phires - illis fuerunt, ceu liquet excatalogoiilofandorum, qui legitur c. XVl. illorum enim nomina fere omnia, five graeca funt, five romana, & pieraque ita comparata, ut vix ullum exftet indicium, Ju- dceos fuiffe, vid. v. 14.. if. & quod ridelium nume- rus non exiguus» fed magnusfuerit, exeodemillo catalogo conficitur, verofimileenimcft, non pau- cos illorum multitudinecredentiumftipstos fuiife.
V. <j. IO. II 14. l<>. U 3 Stat;:S

288 Pars II. Scft. II Cap. L Membr. I.
Status hitcrnns erat quidem fiorens ac vtgetfysi imo letrfttmus , c.l. 7. 8. XV. 14. XVI. 19. atmaculis quibusdam adfperfus* nonenimtantum apudnon- nullos libertatis evangelicae abufus feprodebat, c. III. 8. VI. 1. 1 r. VIII. 11. XIII. 12. XIV. r. fed & diflenfio inter fideies Judasos & gentiles erat. Nam Judaei praerogativa fcederis fuperbiebant, e. III. 27, 29. obfervantiam legis ceremonialis urgebant, c. XIV. 2. 3. v &gentiles, legi ceremoniali fe fub- mitrere recufantes, contemnebant; c. XIV. 2. gentiles autem Judaeos afpernabantur tanquam a Deo rejectos, in quorum locum nuncreceptilint, c. XI. 17. fqq. & libertateChriftiana abutebantur. c. XIV. XV. 1-3.
II. Lingva. Scripta eft a Paulo lingvaj^ra, & quidem propterea s quia tefte JVVENALl graeca lingva Romanis omnibus, etiam fceminis & infimse plebi cognita > & in ufumrecepta fuit. vid. p. 194.
IJI. Locvs scriptionis. rjroy^^ referr, hancepiftolam fcriptam effe Corinthi, idque variae evincunt rationes. Nam (i) fcriptaeft in Achaja, R0m.XV. 2f. 26. cujusmetropoliseratCorinthus, ubiPaulus,utiantea,itanuncetiam haefit. (2) Mifia eft per Phceben , ecclefiaeCenchreenfisminiftram, Rom.XVI.i.2.quodautemCenchreseportusCorin- thiorum fuerit, v. p. 291. N.I. n.2. (3) Hofpitem luumappellatGajum,Rom,XVI. 23, isverohabita- bat Corinthi. 1 Cqr. I. 14.
IV. Tempvs. Exarata eft a Paulo, (1) cum altera vice Corintbi commoratus eft, fiquidem Aquila & Prifcilla, qui Corinthi haerebant, cum Paulus illam urbem prima vice adiret, jam Romae degebant, Rom. XVI. 3. coll. Aft. XVIII. 2. 26. & (2) cum ker Hierofolymkanum quintum ulti-
mum

de epiftola ad Romanos, 289
mum a Luca defcriptum meditaretur. Rom. XV. 2{. 26, Etproinde fcripta eft anno aerae vul- garis LVMI. probabilitcr menfe Februario, fiqui- dem Pauius illo anno Corintho Philippos fe con- tulit, & illis poft feftum Pafchatos reliclris, Hiero- folymam adiit. vid. Append. §. XIX. XIII, XLH.
V. Occasio. (1) Famnadapoftolumdelatade fide & incremento Romanorum. c. I. 8. (2) Pro- pofitum Ro.manos invifendi impeditum, c. I. 13, XV. 22: 23. (3) DilTenfiones quaedata inter Ju- dxos & gentiles ad Chriftum convcrfos, aliaque mala glifcentia, quibus medelaafFerenda. vid. N.I. (4.) Profeclio Phcebx ad Romanos evangelii caufi fufcepta, fine litteris Corintho non dimittendae. c. XVI. 1. 2,
VI. Argvmentvm. Paulusdemonftrat, uni- verfos tam Judaeos quam gentfles in ftatu naturali peccato iraeque divinae elfe fubjeclos, &fine ope- ribus legis fola fide juftificari'; ac in Chriftumcre- dentes ex optimo fundamento ad pacis&fanclita- tis, ftudia excitat.
VH. Sc 0 p Vs. (1) Fidem Romanorum confir- mare. Ci)Diu*enfionesexortascomponere. (3)Sin~ gulos ad ftudium fanclitatis excitare. Ex Acl. XXVIU.. £f. verofimile eft, Paulum hunc fcopum attigilTe.
VIII. Singvlari Ay (i) Tradit omnia ea, q.uce ad fidem falvificam & vitam fan&am perti- nent, f. totius doctrinaeChriftianac cor pus integrum & quidem metbodo optima, qua propter non fine fingulari Dei providentia in illa urbe depofita efi> quae uri ifto tempore caput orbis, ita olim futura fedes Antichrifti erat. (.2) Pontificiis fudeseftim oculis, fiquidem palmaria corum dogmata evertit»
U 4 (3) Ter-

290 ParsTl. Secr.II. Cap. I. Mcmbr. I.
(3) Tertio cuidam a Pauio in calamum di&ata eft.
C. XVI. 12.
IX. Partitio. Continet capp. XVI,
I. Exordium. c. I. i-if.
II. Propofitionem. v. 16.
III. Traclationem v. 17-XI. i-fin. ubi
a) Modus juftificationis.
(1) Remotivc. Nullus hominum juftificatur propria juftitia f operibus legis, fiquidem qmnes funtrei kxdivinx, & teternag mor- tis. c I. 17. - III. 1-20.
(2) Pofitive. juftificantur homines gratis per fidem in Chriftum. v. 21-IV. i-rni.
b) EfFeclus juftificationis. c V-VIII. i-fin.
c) Rejectio Judceorum obcontemtum evange- lii & fidei, qua juftificamur. c IX. X. XI.
IV. Officia juitificatorum per fidem. c, XII-XV, 1-12,
V. Conclufionem. c. XV. 13-XVI. i-fin,
X. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA, C. I. l6. 18-22. II. 4. 6-9. n. 23-2?- III. 2. 4. 8-[g. 23-25. 2g. IV, 3-8. 11. 17-21. a?. V. 1. a. y. 8. io. 12. 1;. 18.19. VI. 2-4] 11-14.15.17.21-23. VII. 7. li-r^. VIII. 1. 1. 7-9. I3 .ig. 26-34, 37. IX. y. 31. X. 2. 4. 17. XI. 6. 20-23.36. XII. 1. 2. y. 8-12. XIII. 1. 2. 4. 6. g. io. 12-14. XIV. 4. 8-10. 17.18. 23. XV. 4. 16. 18.
XI. LOCA DIFFICILIORA. C. I. V.' (coll. Joh. XV. ij.) 2 fcoll. c. XVI. 2?.") 4. 17. II. 14. 15. 29. III. 1.2. (coli. 9.-! 22. 2,-. IV. J. 15. 18. V. 7. 9. (coll. jac. I. 3-) 14- VI. 6. 7. VII.6 (coll. Matth. V.17.) 8. (coll. Jac.1.15.) 9-2T. VIII.3.10.11. 19-22. IX. 3. u-13. ty-MJ. X. 6-8. XI. 12. 24-26. 32. XII. r. 7.11.20. XIII. 11. 14. XIV. (coll. Gal. IV. io„) IJ. (coll. Joh. X. 28.) XV. 2. (coll. Gal. I. 10.) 8-
MEM-

Membr. II. de epiflola f. acl Corinthios. 291
MEMBKVM II.
DEEPISTOLAI. AD CORINTHIOS.
I. OliJECTVM AVCTORIS. Mifit PaLlluS
hanc epiftolam ad ecckfiam Corinthiacam fi eam
quae Corintbi Chrifto fuit collecla, c. I. 2. de qua
urbe fequentia obfervanda funt:
j.) Sita cft loco commodiffimo, nimirum medio fere in Ifthmo, inter duo iila maria, Jonicum & JEgeum, ubi e Peloponnefo ad continentem - Graeciae itur,aGraecis propterea cty.<pi3-a,Aa<ro-oi appellata.
c.) Duobus inclytaerat portubus, quorum alter Lechez, alter Ceiichreti didus eft, AcL XVIII. 18. Rom. XVI. 1. vid. PTOLOM/El Tab.X. Europae, illo utebantur ad Europ<eas, hoc ad Afiaticas ncgotiationes. vid. STRABONEM L. VIII. p. m. ?8o. fqq.
3. ) Mummio confule a Romanis dircpta & deleta,
a $ulio Ctcfare inftaurata eft,miilis eolibertinis plurimis, tefte STRABONE 1. c. p. m. y84- f8f.
4. ) Emporium erat Afiam inter & Italiam celeber-
rimum, Achajae caput, & Graeciaedccus, tefti- bus FLORO L II. c.XVI. p. m. 88- &CICE- RONE pro lege Manlia, & omnium urbium frequentilfima, Acl. XVIII 10. acopulentirfima, & velut orficina omnium artificum & artificio- rum. vid. P. OROSIVM L. V. c. III y.) Hodie Coranto dicitur, Tuixisque fubjeclaeft, quiillam A. C. MDCCXV. Chriftianis eripue- runt, & eft urbs exigui prorfus momenti, nec priftinx' claritatis retinens umbram.
u ? 6)?u-

292 Pars II. Se& II. Cap. 1. Membr. II.
6. ) 3ud£orum muiti, tempore Pauli, inilla domi-
cilium habuerunt, Act. XVIII. 4.
7. ) Incolae ethnicae religioni addicH, libertinorttm^
quos Caefar ante XC. annos miferat, fHiitf ne- potes erant, quorum uti forte majores patria, lingva, moribus & inftitutis diverfi fuerunt, ita vel ea propter inter pofteros, licet converfos, facilius oriri potuerunt diflenfiones. g.) Moribus corruptiffimis haec urbs contaminata fuit. Nam habitaruntin illa homines libidinofi, fuperbi, luxui, deliciis, ebrietati gulaeque de- diti, avari & contentiofi, ficut tota gens graeca levis, fadiofa & rixofa fuit; imo omni3 fcelera impune grallata funt. Uno verbodicam: Erat fentina hominum omnium vitiorum genere pol- lutorum.
(9) Incolse ftudiis quidem operam navabant, an potius ad oftentationem ingenii ac facundiae direclorum, quam utilium & fanorum, qua pro- pter Paulus Corinthios ab iilis avocat. 1 Cor. I. II.
10. ) Varise tunc temporisexftiteruntPhilofopho- rum fectse, quarum omnes, quamvis plurimae deteriores factae effent, 1 Cor. I. 19. fqq. fpe- ciofo tamen fapientiae titulo fua infigniverunt dogmata, & fine dubio illae quoque Corinthi fuerunt.
11. ) Fertur, Corinthios refpectu ftudiorum pra> cipue Diogenis & Epicuri placita feclatos elfe.
12. ) In Ifthmo hsec urbs certamina varii generis habuit, ad quse Paulus refpicit 1 Cor. IX. 24. fqq.
Quamvis autem Corinthus fentina effet malorum, tamen Paulus in illa per praxonium evangelii ec- clefiam jefu Chrifto collegit, quoddocumento eft,
Deuro

dc epiftola I. ad Corinthios, 293
Deum adjutorem habuifle, & forfitan propterea quoque Corinthiacos fideles figillum fui apoftola- tus dicit. 1 Cor. IX. r. 2.
Quod autem tlantationem hujus ecclefise concernit, illafafta eft A. C. L. &LI. v.App. §.XLII. ac defcribi- tur Act.XVIII. 1-18. exquolocoliquet, (1) quod Sila &Timotheusinp!antandaecclefia Corinthiaca Paulum adjuverint, Ac~t. XVIII. f. coll. 2 Cor- I. 19. & haec eft ratio, ob quam Paulus Corinthios in epiftola pofteriore nomine Timothei, qui ipfi tunc a latere fuit, falutavit. 2 Cor. I. i. (2) Quod Paulus Corinthi XVIII. menfes commoratus fue- rit. AdT. XVIII. 11. (3) Quod Paulus ad adqui- renda ea, quae ad vitam fuftentandam neceflaria funt, manuum fuarum operae vacaverit. AcL XVIII. 3. 1 Cor. IX. 7-if. 2 Cor. XI. 7-10. XII 13. 14. conf. c XI. iT.12. (4) Quod inprimis, qui Chrifto nomen dederunt, Softhenes fuerit, Acl. XVIII. 17. qui tantosin Chriftianifmo profe- £tus fecit, ut Paulus non dubitaverit, eundem Ephefi, ubi ab ipfius laterehoefit, fibitanquamcol- legam in epiftola adjungere. 1 Cor. I.i. ( )Quod Paulus ad corruptam Corinthiorum conditionem attendens, ev <po@a ngj evlgopa ttoAXu Corinthi fuerit, & excitatione divina immediata opus ha- buerit. AclXVIII.^.io.coll. 1 Cor.II. 3. (6) Quod ecclelia Corinthiaca conftiterit ^judisis &' gauili- hus converfis, Act. XVIII. 4. 8- coli; r Cor. IX. 8. 9. 13. 20. 21. X. i- fqq. 27. & quod hiilios numero luperaverint. v. 8- coll. 1 Cor. XII. 2. Plantationem fecuta eft r GAT;o,quam praftitit (i)A- po//(3.f,quiPauloA(iam peragrant:e,Corinthum venit, Judaeos redarguens, &fideles corroborans, A<5t. XVIII.27 f8XIX.r; . Cor 1H.6.& (2) PA 1 VLVSj qui A.aervulg LVII.Corinthiosinvifit v App.§.XI .II. Omni cognitione & charifmatis fpirltuaiibus hx-c
j eccle-

294 ParsII; Sedl. II. Cap. I. Membr. II.
ecclefia ditata fuit, i Cor. t. 4-7. 2 Cor. XII. labo- ravit autem (quod co magis mirum, quo diutius Paulus in illa conftituendacommoratuseft) multis juevis, ex genio loci, philofophia Corinthiaca, aftutia Pfevdapoftolorum, & neglecto evangelii ufu attraclis. Nam (i)magna inter iilos erat dilfenfio, qui a Paulo inftituti & converfi erant, illi fe Pauli efle dicebant, qui ab Apollo ad fidem perducti erant., illi fe Apollo efle, profitebantur, qui pfevdapoftolis, Petri auftoritatem jaclantibus, ad- hseferunt, fe efle 7» afleruerunt, & quime- liora fapere voluerunt, a Chrifto fe nominarunt. c. I. it.12. (2)Quidam, quibusdoclrinapfevda- poftolorum arrogantium, rhetorica loquacitate & philolophicisargutiisinftruclorum, & Paulinaedo- clrinae perfonxque fimplicitatem infeclantium, placuit, fe fapientes factos elfe gloriati funt, & Paulum contra, ejusque afleclas ftultos putarunt, qui fimplici dicendi genere fibi ac religioni Chri- ftianoe contemtum, & nimio rigore bdium &affli- criones conciliaret. 1 Cor. II. 1. 4. 6. IV. 19. 20.
(3) Aliilibidini aliisquevitiisdeditifuerunt. 1 Cor. V. 1, 1 VI. VIII. XI »7-2i. sCor. XII. 20. 2i.
(4) Quidamrefurredtionem mortuorumnegarunt. c XV. 12. (f) Nonnulli fuum doctorem feque ipfos aliis praeferentes, quo id illis perfvaderent, charifmatis fibi collatis, praefertimdonolingvarum abuli funt. c. XIV.
II. Locvs, c^yo scripta. Exaravit Paulus hancepiftolam non Philippis, ut habet v7royga<p>i, fed in Ajia, 1 Cor. XVI. 19 & quidem hpbeji, nam (0 Corinthios certiores reddic, fe Ephefi manfurum elfe, i Cor. XVI. 8, & (0 falutat no- mine Apollo, Aquilae & Prifcillae, 1 Cor. XVI. 12.19. iocus autem, quo Apollo cura Aquila&Pri-
fcilla

deepiftolal. adCorinthios. 295
fcilla commercium habuit > eft Ephefus. Act XVIII. 18.19. 24. fqq.
III. Tempvs. Exarataefthxcepiftola(i)poft- quam Paulus Corinthi evangelium praedicaverat, ecclefiamque plantaverat. 1 Cor. I. 2.14- II i* fqq. IV. 1 f. &c. (2) Anteadventum fuum fecundum. 2 Cor. XII. 21. (3) Dum Ephefi hseiit, vid. N II. (4) Antequam Ephefo Macedoniam adiit. 1 Cor. XVI. 5. (0 Eodera illo anno, quo Ephefum re- Iiquit> nam teftatur, fe mbdo usque ad feftum PentecoftesEphefi permanfurum efle. 1 Cor.XVI.8. VerumPaulusEphefoMacedoniam petiitannooerae vulg. LVII, vid. App. §. XLII. & proinde fcripta eft hoec epiftola anno aene vulgaris LVII.
IV. Occasio. Fama non incerta de variis hujus ecclefiae nxvis & fcandalis. vid N. I. coll. c I. 11. XVI. 17. (2) Epiftola Corinthiorum con- fultatoria, c. VII. 1. quam attulerant Stephana> Fortunatus & Achaicus. c. XVI. 17. (3) Colle- clio ftipis in fublevationem fanctorumpaupcrum, Hierofolymisdegentium. c. XVI. r.fqq. (4)Com- mendatio Timothei. c. IV. 17. XVI. 10. 11.
V. Argvmentvm. Vide Partitionem.
VI. Scopvs. Ille eft:Corinthiosamalofchifma- tico & a variis vitse corruptelis ac fcandalis avoca- re, admutuum veri Chriftiani amoris exercitium Chriftianam evja^tav , & purtim divinarum verita- tumcognitionemperducere, &colleclionemftipis largam promoverc,
VII. Singvlaria. (1) Eft epiftoJa velut mc- dica, corrigens morbos & lcandala, rigavit autem Paulus vulnera lacrymis, iisdem medicamenta mifcuit. z Cor. II. 4. (2) Varietate rerum nulli
fecunda

296 ParsII. SecUI. Cap. I. Membr. II.
fecunda eft. (3) Keformatio Apoflolica appellari poteft. (4) Teftatur de magno Pauli awore, quo du£tus ecclefias Corinthiacce nacvos & defe- 6tus patientiflime tulit, bonum reclumque lauda- vit, vitia autem fapienter admcdum, & maxima cum circumfpeclione, nec minus tamen fevere reprehendit, & omnia egit, uc res illorum non mediocritercollapfasinintegrumreftitueret.quern Pauli amorem quilibetpra?fertim ecclefice minifter hoc potiffimum tempore imitari debet ( \)StUus eft abruptus&intercifus. (ODocet, quamfacile animss dimoveantur a fimplicitate Ghriftiana, quam necelTarius fitdifciplinarecclefiafticceufus, &quam durum fit, arlveta remittere.
VIII. Partitio. Excitantur Corinthii pra> mifTo exordio, c, 1,1-19.
1. ad fimplicitatem Chriftianam, & concordiam. cI-IV.
2. ad zelum divinum contra inceftuofum. c, V.
3. ad fugam litium & libidinum. c. VI.
4. ad prudentiam conjugalem. c. VII.
5. ad prudentiamin ufu idololythorum. c. VIII-X.
6. ad i'S]a£iav in ccetu publico. c, XI.
7. adprudentiaminufucharifmatum. c. XII-XIV.
8. ad fpem refurrectionis mortuorum. c. XV.
9. ad colieclionem ftipis pro Hicrofolymitanis. c. XVI.
IX. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA. C. I 8.9.26-50. 11.2.8-10.12.14.16. III. 6-8. ii.i<-!8. %v IV. j. 2. >. 10. V. 7. 8. VI. 2. 7. 9-11. U. 17-2.0. VII. 2. 3, 20.2t. 31. VIII. »-4. 6. IX 14.24.27. X. n. 13. i6. 24-31. XI.25- ap. XII. 27. 28. 31. XIII. 2. 3-10. 13. XIV. 20. 34. 40. XV. »0- 33. 41-44. 5S-58- XVI. 13. 14»,
X. Lo-

Membr. III. de epiftola II. ad Corinthios. 297
X. LOCA DIFFICILIORA. C. I. 7. fcoll. v. 11. ffl. 3.) 17. (coll. Matth. XXVIII. 19.) 23. II. 15. III. 3. n. (coll. Eph. II. 20/) 13.1c.1tt. IV. 3.4-5. (coll. X. 15.) >3- l S- <. co11 - Matth. XXIII. 9.) V. 1. 9-11. VI. 2. 4. i2.(coll. VI. 2.) 18. VII. 10. i». 14. (coll. Eph. II. 3.) 23. (coll. IX. 19.) 24.2?. VIII. 11. (coll. Joh. X. 28.) IX. 9. i?. (coll. I. 29.) 22.(coll.Gal.I.io.) 24. (coll. Rom. IX. i5.) X. ri-4. 10. 1,-. (coll. III. i.) 18. 29- XI. 4. 7-7.10.14. irt. 2o-j:2. 24. XII. 3. XIII. 2. (coll. Rom. III. 20.) 5. 7. 9. (coll. 1 Joh. II. 20.) 12. (coll. 2 Cor. III. 18.) XIV. 2. 3. 32. 38. XV. 4. 8. 19. 20. 24. 25. 2g. (coll. Luc. I. 33.) 29. 32, 44.4j. 50. 52. 56. XVI. 5. 5. (coll. 2 Cor. I. 1 j. i5.) a2.
.MEALBflFM 7f/.
DE EPISTOLA II. AD CORIN- THIOS.
I, Locvs, qvo scripta est. IlleeftMrf- cedonia, quam adiit Ephefo relicla. c,II. 13. VII. f. VIII. 1. IX. 2-4.
II. Tempvs. Scripta eft a Paulo annoproba- biliter eodern, quo epiftolapriorexarataeft, nam confignata eft (i)poftquamEphefoTroadem ? & inde inMacedoniam venit.2 Cor.II. 12.13.VII. f .VIII. 1 .7. (2) Antequam ex Macedonia Corinthum venit, 2 Cor. IX. 4. & ultiinum iter Hierofolymitanum aLucadefcriptumfufcepit. AcL XX. XXI. Cum- que Paulus anno cerEVuigarisLVII. Ephefo relicta Macedoniam &Gr£ciam adierit, &annoxrce vul- garis LVIII. menfe Aprili Hierofolymam profe» ttUjS iit, vid. App. §• XLII. tribus menflbus Corin- thi exactis, Act. XX. 2, coll. r Cor. XVI. 6. epi- ftola poftcrior ad Corinthios fcripta eft anno xrx vulgaris LVIL Naufragium itaque iliud, quod Paulus paifus eft ad infuiarn Mclitam, & quod defcribitur Acl. XXVII non eft unum ex tribus iilis, quse Paulus 2 Cor. XI. enumerac.
• III.

298 Pws II. Seft. II. Gap. II. Membr. III.
III. Occasio. IUarti dcclit (i) refipilcentia & triftitia Corinthiorum, Paulo, cumEphefoinMa- cedoniam venifiet, relata per Titum. 2 Cor. VII. f. fqq. (2) Pcenitentia illius, qui inceftumcom- miferat, ejusque receptio inftituenda. c. II. 6-k 1. (3) dfojjfa nonnuliorum adhuc corrigenda. c. VI. 14. fqq XII. 20. 11.XIII. x. 10. (..) Propofitum veniendi impeditum; promiferat enim, fe Ephefo. Corinthum efl'e venturum, & Corintho lh Mace- doniam profeclurum, 2 Cor. I. 16. at mutato obcertas rationes confilioprofectus erat in Mace- doniam, quod & Ccrinthiis in epiftola priori c. XVI f. notum fecerat. (f) Nequitia falforum apoftolorum, qui doctrinam evangelicam adulte- rarunt,.&ut auctoritatcmPaulidcprimerent, ejus perfonam & dodrinam traduxerunt, & illum ac- cufarunt ambitionis , cujus veftigia in priori epi- ftola, & iri vita Pauli fe irivenirTe putarunt, kvita- r/V, liquidem feCorinthum venturum promififlet, at promiflls nonftetiflet, exquocolicgerunt, Pau- lum in tradenda quoquc doctrirja eadem eflelevi- tate, c. h i2. 13. 17. nimiirigoris, : quodinceftuo- fum Satanse tradidiifet, legis everfe cff conculcat£, pietatisque labcfactatte per evangelii dodrinam, & dcfcttus amoris tn Corinthios, c. XI 11. quibus cum Puulus prsefens obviam ircnonpotuit, hafcc litteras oppofuit, in quibus Pfevdapoftolos vivis coloribus depingit, tximmenfos labores evangelii caufa fufceptos, vifiones & revelationes, ac affli- cbones, quas propter Chriftum perpefllis eft, commemorat, & quidem eum infmem, utapo- ftolatus fui veritatem &originemdivinamdemon- ftret.
IV, Argvmentvm. Patitus dilati fui advcn- tus caufiun exponit, illumque excufat, receptionem
illius.

r
de epiftola IL ad Corinthios. 299
illius, qui inceftum commiferat, urget, de mini- fterio N. T. difTerit, finceritatem fuam teftatur, dignum gratise ufum inGulcat, poenitentes confo- latur & erigit, ad beneficentiam excitat, veritatem praedicatam munusque fuum defendit, pfevdapo- ftolis larvam detrahit, apoftolatusfuiau&oritatem afferit, calumnias pfevdapoftolorum difpellit & adhuc errantes in viam reducere iaborat, ex quo fimul fcopns hujus epiftola; liquet.
V. SlNGVLARIA. (l) Eft epiftola fixfeta, ^ t%v$a,, & aptiflime vocari poteft apolpgia app- ftolica. (2) Sicut epiftola prior acre vulneribus Corinthiorum vinum infudir, ita haec poftcior oleum. (3) Teftatur de eximia Pauli caricjte, fa- pientia, manfvetudine&patientia divina, zdoque divino, quapropter inpraellantiffimiseft ponenda. (4) Inftruit doclores & auditores de oinciis, qua: illis incumbunt (f) Eft plena admonitionum, gravitatis apoftolicse, &paternorum aflectuum.
VI. Partitio. Continet hxc epiftola capp. XIII.
I. Paracletica. c. I. II. v. i-n.
II. Didafcalica de munere apoftolico,,& Jwctpet evangelica. c. II. i?-V. i-fin.
III. Paedevtica, fiveadhortationes ad dignum gra- tiae ufum in renovatione. c. VI. VII.
IV. Paraenetica, feu excitationes ad coliigendam ftipem in ufum Hierofoiymitanorum. c, VIIL IX
V. Apologetica. c. X-XII.
VI. Conclufionem. c. XIII.
VI. LOCA NOTATV PRffiCIPVE DIGNA, c. I. j. 20-22. XL 14. III. s.5. i5-ig. IV. 4. <$. 17. t<?. V. 7- 10.14.15.17-21. Vl.4-io.i6-ig. VII 1.4. 10.11. VIII. 9.12.21. IX. 6-g. 15. XI. z. 3. XII. 6. 9. XII!. j. i3i
X _ VII Lo-

3C0 Pars II. Secl II. Cap.I. Membr. IV.
Vil. LOCA DIFFICILIORA. C I. 8. (coll. iCor. X.13.) II. 15. III. 6. 7-18. IV. 10. 12. 16. V. 3. 4. n. 13. 16.19. (coll. v. aoO 21. VI. 17. VIII. k. 18. X. 4. ;. 6.13. i?. XI. <5. 17. Ccoll. 1 Petr. IV. 11.) 24. (coll. Devt. XXV. 3.) XII. a. 4. 7. 8. 9. (coll. Jef. LXV. 24.) 9.10. itf.
MEMBRVM IV.
DE EPISTOLA AD GALATAS.
I. Objectvm Avctoris. Ecclefia, quae in Galatia Chrifto collecla fuit. c. I. r. 2. Hodie haec regio a Turcis Gelas appellatur, & fita eft in Afia mtnori f Natolia, ac inclufa ab occafu Ponto £f Bithynia, ab ortu Cappadocia, a borea Ponto Euxino, a meridie Pamphylia, tefte PTOLO MMO Lib.V.cap.III p.m.61. Majores illorum, qui tempore Pauli hancregionem incoluerunt,exG<r////<2 venerant & Graecis fe mifcentes, primum Gallo-Graci Graco-Galli, ac poftea Galate dicli funt, roma- numqueprafeclumacceperunt, poftquam abAu- gufto in provinciae formam redacli funt, tefte STRABONE Libr. XII.p. m. 8 f o. fqq. Metropolis hujus regionis eft Afigyra, quae olim Anchora f. Ancyra audivit, tefte PTOLOM^EO Libr. V. c. IV. p. m. 62. a.
Quamvis autem hasc gens fera, crudelis & impia eflet, tamen Paulus illam anno aer. vulg. XLIX. adiit, & quosdam ex illa Chrifto lucrifecit, Acl. XVI. 6. Gal. IV. 11.13. 14.-r9.quos annoseraevul- garis LIII. rigavit, Acl XVIII. 23. vid, Append. §. XLII.
Collecla fuit haec ecclefia ex Jud&is, c. III. 23, 24* 28-IV 1-3. 9. ckgentilibus; c. IV. 8.III. 28. V. 2.3. VI. 12.13. & quod ftatum illius internum concer- nic 5 ilie ante aditum pfevdapoftolorum egregius &
lceta-

de epiftola ad Galatas. 301
laetabilis fuit, c.IV. 14. if. poftillumautemdeplo- ratione dignus reddituseft. Nam plurimi verfutia pfevdapoftolorum de evangelio Jefu Chrifti a Paulo praedicati, fe abduci paffi funt, c I. 6. 7. III. r. & invaluerunt lites, c. V. if. voluptates, v. 16. & ambitio, v. 26. &cumresGalatarum inhocftatu effent, fcripfit Paulus ad illos hanc epiftolam. II. Locvs scriptionis. Exarata eft hscc epiftola a Paulo probabiliter Troade. Nam fcripta eft, poftquam Paulus in Galatia ecclefiasplantave- rat, vid. Gal. I. 6. III, 1. fqq. IV. 19. easque riga- verat, c. IV. 13.& proindevel Epb>fi, quam,riga- tione hac peracla, adiit, Adt.XVIII. 23. XIX. t.vel in Macedonia & Gr<ecia, Act.XX. r.2.vel Troade, v. 6, vel Cefare<z, XXI. 8. vel Hterofolym<e. v. 17. Iqq. Verum nonEphefi, nam fi eotempore, quo Paulus in hac urbe degit, Galatse Chriftum defe- ruilfent, fine dubio illos adiilfet, & res eorumcol- lapfas in integrum reftituereoperam deduTet; ne- que in MacedoniatfGr<ecia, naminhisregionibus quosdam modomenfes tranfegit, cumqueGalatia tot milliaria ab iisdem diftet, procul dubio in illis degens famam de defeclione Galatarum non per- cepit; neque Hierofolyma in vinculis, nam alias pro more illorum mcminiflet; neque Cefare<e, nam haec urbsproculabeftaGalatia, &idcirconon probabile eft, Paulum demum Gefareae de defe- dione Galatarum fpirituali cerciorem faclumetfe; & proinde Treade, quam adiit, poftquamex Ma- cedonia, in quam Ephefo relicla profe&us eratj Hierofolymam contenderet. Procul dubio Paulus Troadem veniens, a fidelibus percepit, Galatas pfevdapoftolis morem geflifle, legemqueceremo- nialem fufcepifle, cumque Paulus per revelationes divinas certior facluselfet, fe Hierofolymsein vin- cula datum iri, Act, XX. 21. 22. & proindefehac X i vire

302 Pars II. Se& II. Cap. ll Membr IV.
I--- :---—--
vice Galatas adire non pofle, litteris adiit, & huic fententiae favet, quod Lucas tefte- tur, Paulum, quamvis Hierofolymam propera- verit, Act. XX. 16. Troadedies VII. commoratum efle.v.6. Neque obftat, quod Paulus fcribat Gal 1.6. fe mirari, qnod tam cito fe Jiverint transferri in aliud evangelium. Nam fi Paulus voce: refpiceret tempus, quo Galatae evangelium fufce- perunt, ut fcriptafithaecepiftolaanteirrigationem ecclefiarum Galaticarum, necefle effet, fiquidem Paulus hasecclefiasanno aeraevuIgarisXLlX planta- vit, easque demum anno aerae vulgaris LIII. riga- vit, vid. Append. §. XLII. T*^e«? refpicere poteft vel tempus, quo Galatae Jefu Chrifto fe dederunt, vel adventum pfevdapoftolorum & defe&ionem ipfam, ita ut fenfus fit, vos Galatae ftatim poft ad- venrum pfevdapoftolorum ab evangelio vobis dicato defeciftis, f Pfevdapoftolis non re- ftitiftis, fedillicomoremillis gefliftis, &do£trinam, quamattulerunt, fufcepiftis. Cumque 7<*%f*>? in fenfu priori fumi non poflit, utinfenfu pofteriori fumatur, necefle eft.
III. Tempvs. Si fcripta eft hsecepiftola Troa- de in ukimo itinere Hierofolymitano, confignata eft anno a?rae vulgaris LVIII. vid. Append §. XLII.
IV. Occasio. Illa fuit triplex: (i) Falforum apoftolorum corruptelae & verfutiae, c. IV. 17. V. 7-11. (2) Galatarum inconftantia in puritate doclxinae evangelicae. c. 1.6. III. j-y. IV. 9. 10. V. 1-4. (3) Vitae corruptelae, quaeunacumfalfado- clrina irrepferant. c. V. 13. if. if, 26. VI. 1-10.
V. Argvmentvm. Paulusconfirmat,fecfle apoftolum a Jefu Chrifto conftitutum, nullumque aliud efle evangelium, quam quodtradidiflet; do- cet, hominem unice per fidem in Chriftum jufti-
fieari;

de epiflola ad Galatas. 303
ficari; tradit ufum legis per Mofen datae; diflerit de ceremoniis legalibus & fcopo pfevdapoftolo- rum, & ab illis Galatas abducit, eosdemque exci- tat ad fraternvim amorem faiidtamque vitam.
VI. Scopvs. Galatas ad errorum & vitioruni devia abreptosj ad fidei linceritatem, & Chri- ftianam caritatem, vitamque Chriftiano dignam reducere.
VII. Singvlaria. (1) Eft compendium epi- ftolae ad Romanos, & proinde epkome doclrina: apoftolicas, convenit quoque cum epiftola pofte- riore ad Corinthios. (2) Manu Pauli fcripta eft, c. VI. 11. coll. Rom. XVI. 22. fine dubio in tefti- monium amoris fui intenfiflimi, & ne pfevdapo- ftolicaufarentur, quodfuppofltitia fit. (g)Docu- mento eft, quantopere Paulus praecavere ftudue- rit, ne evangelii puritas fermento judaico mifcere- tur. c. I. 8. 9- (4) Docet optimum cum deceptis agendi modum, & genuinam fcriptorum polemi- corum indolem. (0 Eruditnos, quomodo do- clrina de juftificatione traclari debeat, fcilicet ita, ut neque Pharifaicae operum juftitise, neque Epi- cureajfecuritati anfapraebeatur. (f)Oftendit, non minorem efle virtutem, quaererequampartatueri, & quantum beneficium fit, uti inftitutione fidelis miniftri.
VIII. Partitio.
I. Exordium. c. I. i-f.
II. Propoiitio, quce eft: Defedio abevangelio ad legem eft perniciofa. v. 0-9.
III. Traclatio. Paulus probatpropofitionemfuam
1. ) ex certitudine evangelii fui, v. io-II. 1-14.
2. ) ex natura juftificationis, qua homo omnino juftus pronunciatur, v. if-21,
X 3 3)ex

304 Pars II. Sedl II. Cap. I. Membr. V.
30 ex effeclu fidei juftificantis in ipfis Galatis
ante hypocrifin legalem, c. III. 1-7. 4.) e * juftificatione Abrahami, v. 6-9. 5 ) ex indole legis, v. 10-14.
6. ) ex ufu legis paedagogico, v. if-IV. r-20.
7. ) ex abrogatione. v. 2T-V. 1-12.
IV. Epilogus, moralem applicationemcontinens. V. 13-VI. r-fin. Sive continet t.) Defenfionem veritatisevangelii aPauloprae-
dicati. c. I-V. 1-12. 2.) Adhortationem ad fraternum amorem, am-
bulationem in fpiritu, manfvetudinem&be-
neficentiam, oftenfo fimul fcopo pfevdapo-
ftolorum. c. V. 13-fin.
IX. LOCA NOTATV PR,<£CIPVE DIGNA. C. I. 4. 8.10. ij. i5. II. tj; 16.19-21, III. 13.14.25.17. IV. 4- 7.19. V. 6. 13. 16-24. VI. 1-4. 6-10.14-16.
X. LOCA DIFFICILIORA. C. II. 4.6.17. III. 1.17. 19. 20. 22. 23. 24. IV. 9.24. 25. V. 3.5.11.12.17. 24. (coIl.Eph.V. a^,) VI. 15.17.
"S
MEMBRVM V.
DE EPISTOLA AD EPHESIOS.
I. Objectvm Avctoris. Miflfa eft harc epiftolaa Paulo ad ecclefiam Ephefinam^ f. eam, quse Epheji Jefu Chrifto colle&a fuit. c I. t. Appella- tur hsec urbs noftro tempore a Turcis Ajafalikte- fte SMITHO, &fitaeft interEuropam & Afiam loco opportuniffimo in extremo littore Afiae minoris, verfus occafum, & ferme etiam me- ridiem. Tempore Pauli metropolis Afoe propriae f. in fpecie fic didla? fuit, & fedes proconfulis Romani 3 portu, magnitudine,
mercatu-
/

de epiftola ad Ephefios. 305
mercatura, opulentia, incolarum frequentia & templo Diansc magnificentiflimo clariflima, tefte STRABONE L. XIV. p. m. 948. fqq. dedita au- tem quoque fuperftitioni, magicis artibus, idolo- latriae aliisque vitiis. A61 XIX. 19.23-29.Eph. IV. 19-32.V.3-f. 12.18. Noftra state tefte SMiTHO Libro defeptem Afiiz ecclefiis Traj. ad Rhenum 1694. p. 44- plane fordet cnfulis £T gurgufiiis de- formata, non civitas , fed vicus. JPlantatio hujus ecclefiae a Paulo per Dei gratiam peradta eft, A&. XVIII. 19. 20. XIX. XX. 17-39 anno xrx vulgaris LIV. LV. vid. Appcnd. §. XLII.) quos tres annos Ephefi tranfegit. Diutius autem hic commoratus eft, quiaEphefus, ut altera Corinthus, aliquod quafi Afiae&Europae compendium habuit, & evangelio inter Judaeos& Graecos longe lateque fpargendo commodillima fuit. Nam ob mercaturam & magnitudinem ibi femper magna fuit hominumfrequentia, & quiex Syria Groeciam, & ex Graecia. ac ^Egypto Afiam adire voluerunt, necefle habuerunt, Ephefum pe- tere.
Membra Ephefinse ecclefiae fuerunt ^fudtsi, 8c gentiles. AcL XIX. 8-10. & quod ad ftatum illius internum attinet, ex ipfa epiftola patet: (1) magna quidem puritateconfpicuam, c. 1. 3-1S. aftquoque (2)morbisquibusdaminfeclamfuifle, c.IV. 14. 2 z. 25-3?.. nec (3) majorum corruptelarum pericula caruifle. c. IV. 14. V. 6, Acl XX. 29. Notatu di« gnumeft, quodPaulus in hacepiftoia illam ctja,^ia,v % , quam in epiftola prima adTimotheum reprehen- dit, non commemoret, ex quo conficitur, ftatum hujus ecclefice hoc temporemelioremfuifle, quam illo tempore, quoPaulusvinculisprioribus Romae toleratis liberatus, Ephefum reverfuseft, & difce- dens Timotheum in ea reliquit.. Emendatio^au-
X 4 tcm

306 Pars II. Secl II. Cap. I. Membr. V.
tem ifta faluberrimus fuit frucms vifitationis Pau- Jinse, & opera> illius, quam Timotheusad duclum epiftolae prioris aPauloacceptae, in hancimpendit ecclefiam.
II. Locvs, qvo a Pavlo scripta. Illeeft Romajt) vinailis.c III. r .1 V.i.Sunt,qui putant,quod a Pauloin vinculis prioribus fcripta fit, urgentes, quod per Tychicum miffa fit, Eph. VI. 21. coll. Col IV. 7. g. & quod Eph. V. 22. fqq. eadem le- gantur, quaeCol.III. 18. iqq. Verofirniliusautem eft, hanc epiftolam aPauloexaratamelTeinvinculis pofterioribns. Nam (1) Timotheum fibi nbn jun- git, quiin vinculisprioribusipfiadfuit, cujusquo- que mentionem in epiftolis in vinculis prioribus fcriptis, injicit; & (2) refert, fe Tychicum Ephe- fum mifuTe, cap. VI..21. 22. quod Timotheonar- rat. 2 Tim. IV. 12. vid. quoque N. I.
III. Tempvs. Scripta eft a Paulo anno arrar vu]g. LXVII. vid. Append. §. XLII.
IV. Occasio. Illa fuit, (1) metus fcandali ex arBiclionibus Pauli orituri. c. III. (2) Metus corruptelarum ex pfevdapoftolis exoriturarum. Aa. XX. 29. Eph. IV. 14. coll. Apoc. II. 1. fqq. (0 Metus, ne concordia inter Judaeos & gentes tolleretur. c. IV. 1. fqq.
V. Argvmentvm. Paulus gratias Deo agit pro gratia Ephefiis collata, incrementa illis preca- tur, praecipuos fldei articulos exhibet, difcrimen inter Judaeos & gentes in N. T. elfe fublatum, unicuique aditumadeandemgratiam, pereandem verce fidei viam, neglecf a cultus Levitici obfervan- tia patere, & omnes converfos fub uno capite Jefu Chrifto effe unitos, demonftrat, officium fuum apoftolicum commendat, fingulosque hor-
tatur,

v (
de epiftola ad Ephcfios. 3°7
tatur, ut fe ceu aeqUales confiderent, concordiam ament, & Deo ferviant in verafpiritus unitate pu- re & incorrupte, nullisque cedant tentationibus.
VI. Scopvs. Ephefios in fide confirrnare, ad- verfus difcordiam & fcandalum crucis munire, & ad uberrimos fidei fructus edendos excitare.
VII. Singvlaria. (i) Eftplenafententiis& dogmatibus fublimibus;quaeque in reliquis epiftolis non leguntur, in hac traduntur. (2) Tradit fum- mam docirinae Chriftianae tanquam in nudis arti- culis, breviifime, & fine prolixis probationibus & refutationibus (3) Docetnos, Paulum veritatem divinam pro diverfis circumftantiisdiverfa ratione traclafle (4) Siftit nobis amorem Dei univerfa- Jem in Judaeos & gentes. (?) Oftendit, commu- nionem gratiaeJefuChriftiunicum &verumomnis fincerae caritatis concordiaequeeffefundamentum, & riobis incumbere, pacem in ecclefia Dei qvaere- re & confervare. (j) Paulus Judaeos jilloquens, ufurpat: qpue ijftas, nos, & gentiles appeHans: vpeis v/xag, vos.
VIII. Partitio. Epiftola duas habet partes, quarum
Prior dogmatica docet, 'quod omne difcrimen reale inter $ud£os &gentes in Chriftum cre- dentes fublatum fit, & Judaei cum gentibus tinum conftituant ecclefiae corpus fub uno capite Chrifto, f. agit de univerfalitate gratise evange- licae, dignoque ejus ufu, ubi poft infcriptio- nem & falutationem defcribuntur I. Gratiae confortes, qui funt
1.) Judaei. c. 1. 3-11.
2,,) Gentiles,fpeciatim Ephefii, quibus
X f (a) com«.

308 Pars II. Seft. II. Cap; I. Membr. VI.
(a) communionem graciae tribuit, v. 12. 14.
(b) incrementum apprecatur. if-23. 3.) Utrique, ubi
(a) Status naturae & quidem gentium. II. 1. 2, ac Judaeorum. v. 3.
(b) Statusgratisc. v. 4.-10.
(c) Illatio ad gentiles. v. 11-22.
II. Preces pro digno gratiae ufu. c. III. r-23. Pofterior pradtica f. paedevtica, ubi
L Monita univerfalia ad omnes. IV. V. i-zi.
II. Monita fingularia- v. 2z-VI. 1-9; Conclufio. c. VI. lo-fln.
IX. LOCA NOTATV PR^ECIPVE DICNA. C. t 3-7. 13. 14- 17-20, 22. 23. II. i-j. 8-10. 18. 20. 2t. III. 8. 10. 12.14-21. IV. u-i6. 18-25. 28-32. V. 2-6.8.11.18-17.31. VI. 1-19.
X. LOCA DIFFICILIORA. C I. 23. II. 7. r 4 . ij. III. 9. IJ. Ccoll. Joh. VIII. 44O 11J.18.IV.fi-p.13.19- (coll.Rom. I.a8.) 2<S. (coll. Matth. V. 22.27.; V. 13. 14. ifi. 30. VI.2.12.
14- is.
MEMBKVM VI.
DE EPISTOLA AD PHILIPPEN-
SES.
I. Objectvm Avctoris. Ecclefia Phi- lippenjis, f ccetus eorum, qui Philippis cum Chri- fto vera fide uniti fuerunt. c. I. 1. Ha:c arbs non procul amari^geo, inter Apollo- niam & Amphfpotin, in regione feraci acoptima fita erat. Olim Crentdes, tefte STRABONE L. VII. p. m. y 11. ob xpyvag i. e. fontescircaillam fca- turientes, nominata eft } at cum a vicinis Thraci-

de epiftola ad Philippenfes. 309
bus incolae hujus urbis bello premerentur, Phi- lippus hisauxiliurn tulit, urbem illorum munivit, amplificavit, & de fuo nomine Pbiltppos appella- vit, imo hanc Ihracitz parteminter Strymonemtf Neftum fluvios litam, Macedonitz adjecit. Roma- ni autem viclo Perfeo rege Macedoniam in IV. partes diviferunt,'quarum una & prima illa Thra- ciae pars fuit, & poft fuperatos in campis Pbilip- picis Brutum & Caffium AVGVSTVS coloniam Romanam iralici juris Pbilippis conftituit, unde hujus Macedoniae partis primaria exftitit. Aclor. XVI. 12. 2r. Qiiod in illa quoque Judaei habita- verint, & quod conditio illorum durior fuerit, patet ex Ac\ XVI. 13. 20-23. vid.Diflert.D.SAL- THENII de Jnfcriptionibus epiftolarum Paulina- rum.
Plantatio hujus ecclefiae fadta eft aPaulo,qui in vifione no&urna in Macedoniam vocatus, Philippos adiit, Acl XVI. 8- fqq- A. ser. vulg. XLIX. vid. Append.§. XLII. Lucas quidem 1. c. tantum converfionis Lydiae & carceris praefedi meminit, forfitan vero plures Chvifto nomen dcderunt. Phil. I. 3-f. Poft VIII. annos Paulus illos kevumitivijit, & quidem bis. Nam cum Troade relicta per Macedoniam in Graeciam profeclus, & ex Groecia in Macedoniam reverfus eft, Philippos adiit; At\. XX. 1. 2. 3. 6. & omni hoc tempore numerus fidelium itacrevit, ut plures epiicopos f presbyteros & diaconos ha- buerint, cum Pauius has iitteras ad illos dedit. c. I. 1.
Conftitit haec ecclefia Judteis &gentilibus conver* fts, Acl XVI. i3.fqq. Phil. III. 2. 3. & quafi pri- mogenita Pauli in univerfa Macedonia fuit, unde eam tanquam primitias fuastenerrimoprofecutus eft amore. Acerbas vexationes f perpefliones ex- perta eft, c. I, 7. 29. 30. quae illam ad incitasrede-
gerunt,

V . 1
i
3IO ParsII. SeclII. Cap. I. Membr. VI.
gerunt> 2 Cor.VIII. 1.2. quodtameneamnonim- pedivit, quo minus & tunc fingulari alacritate etiam fupra vires fanclisinferviret, v. a. 4.&Paulo, quae opus erant, llomam mitteret. Phil. IV. 10. - 14. 18.
Status Philippenfium fidelium internus fuit Horen- tiffimus , nam fideliter doclrinam aPauloacceptam cuftodiverunt, & dodrinae apoftolicae obedientes fe praeftiterunt, c. I. f.JI, 12. fuumque intenfiffi- mum in Paulum amorem , fubiidiis illi tribus vici- bus miifis, abunde teftati funt; Phil. IV. 16. 18. imo foli Paulodederuntea, quaead fuftentationem vitse necelTariaerant; c.IV. i fi quapropteraPaulo magnis ornantur laudibus. c. I. 3. f. 7. 29. 30. II. if. III. 3.1?. IV. 1. r4-T8. At difparem eorum internam conditionem fuilTe, docet epiftola, nam (r) inter quosdamanimorum &fententiarumdifii- dia invaluerant, c. II. 2. 3.14. IV. 2. quae fine du- bio inde exorta, quia hic ccetus perinde ac ceteri ex Judaeis acgentilibus colledus fuit. Rom.XIV. r. 1 Cor. VIII. 7. fqq. (2) Quidamambitionidediti, feu inanisgloriaecupidierant. c II.3.4. (3)Non- nulli anxii erant de evangelio Chrifti, cujuscurfus Pauti vinculis impeditus, &apfevdapoftolisturba- tus fuerat, c. I. 12 fqq. III. 2. de vita Pauli, quam in fummo verfari difcrimine credebant, c. I. 20. fqq. & de fua quoque ipforum in fide conftantia; c. II. 16. imo quidam fua calamitate, &PauIitam diuturnis vinculis nimis fracli& afflicli, triftesde- miferant animos. c. II. 18. III. 1. IV. 4. 6. 7-
II. Inscriptio Pavlina. Paulus feinilla non apoftolum, fed fervum Jefu Chrifti appellat, & quidem, ut Timotheum, remoto quafi inter fe atque illum dilcrimine, eo facilius Philippenfibus commendaret, c. II. 19. fqq. &utinipfo ftatim
initio

dc epiftola ad Philippenfes. 311
initio inflatas quorundam vanaopinione mentes fuo exemplo fine objurgatione ad modeftiam re- vocaret, c. II. 1. fqq. & illos fvaviter commonefa- ceret, ad quemcunque gradum fe afcendifle pu- tarent, nihil tamen efle nifi fervos Jefu Chrifti. Pofuit autem fibi Timotheum ad latus in hac epi- ftola, & iiiis ad Coloflenfes & Philemonem, quia magnum ejus nomen fuit in eccleiiis Aliaj & Ma- cedoniae.
III. Locvs, QVO SCRIPTA est. Ille eft Roma^ cum ibidem in vinculis eflet, c. I. 7.13.14, 22. & quidem prioribus, ceu patet e fpe Pauli re- cuperandslibertatis, &minifteriifuicontinuandi, c. I. xj. II. 24. e mentione vinculoruminuniverfo prsetorio manifeftatorum, c, 1.12.13, & ex praefen- tia Timothei. c, 1.1 II. 19.
IV. Tempvs scriptionis. Exarata eft a Paulo circiter anno xrx vulgaris LXII. vid. App. §. XLII. poft fcriptas epiftolas ad Coloflenfes & Philemonem, nam epiftola ad Philippenfes mifla eft per Epaphroditum, c. II. 2f. 29. cum autem epiftolas ad Coloflenfes &Philemonem mifit,ilie a latere Pauli fuit. Col. IV. 12. Philem. 23.
V. Occasio. (1) Subfidium vita: PauloaPhi- lippenfibus, per Epaphroditum, virum apoftoli- cum, qui hanc eccleiiam rexit; c. II. 2<r. miflum. c. IV. 10-18. (2) Narratio Epaphroditi de itatu Philippenfium, acdepericulo, quodeisdem afaifis docloribus impendit, nam illijudaifmumfvaferunt occafione capta ex vinculis Pauli, & maiis, quae Chriftianis non judaizantibus imminere videban- tur. c. I. 28. 10,. 2. 18 19- (3) Epaphroditi defi- derium ad Philippenfes revertendi, c. II. r.-r. 26. prseftitis illorum vice Paulo officiis. v. 30, (4) Pauli
propo-

312 ParsII. Se&II. Cap. I. Membr.VI.
propofitum Philippenfes revifendi &Timotheum praemittendi. c. L 2^-26. II. 23. 24.
VI: Scopvs PAVLI. lllefuit, perEpaphro- ditum tenerrimum amoris fui afFeclum, ftatum fuum, gratamque mentem pro fubfidiis indicare, eundemque Philippenfibus commendare, Timo- thei &fuumadventumpromittere, ad fidem &fidei praxin Philippenfes excitare, &adverfus infidias eosdem pramunire,
VII. Singvlaria. (1) Nulla epiftola Pauli perinde pathetica, & paternis arFeclibus referta eft. (2) Scripta eft quidem in vinculis, laetior au- tem, alacrior & blandiorceteriseft. (3) Siftitno- bis fkgrantiilimum Pauli in Philippenfes amoremj & ingentem de ftatu illorum folicitudinem. (4) Do- cet, quod Deus ex malis bonum elicere fciat, & quod affllicliones curfum evangelii promoveant. (f) Paulus fere aliud agendo doclrinas tractat, & inculcat pracipueconftanuaminfide, concordiam & obedientiam,
VIII. Partitio.
I. Exordium. c. I. i-ir.
II. Relatio de ftatu fuo ac evangelii.Verf 12-26.V.1 f -
19. parenthefi includi debent.
III. Adhortatio parenthetica ad certamen fidei, & praxin bonce confcientice. v. 27-IL 1-16.
IV. Spes de Timotheo mittendo, & commenda- tio Epaphroditi jam mifli. v. 17-30.
V. Pramonitio a deceptoribus, & adhortatio ad imitationem Pauli. c. III-iV. j.
VI. Monita varia. c. IV. 2-9.
VII. Evchariftia pro fubfidiis miflis. v. 10-19.
VIII. Gonciufio. v. 10-23.
IX. Lo-

Membr. VII. de cpiftola ad Coloflenfes. 313
IX. LOCA NOTATV PRyECIPVE DIGN A* C.I.J. «.9-n.ai.23.i7- 2 9-n.3-i5-ni.7-io.ia-i4, I 7. 2 i..iv.(J.7.8.i2.i3-
X. LOCA DIFFICILIORA. C I. 7. 9. ij.ig. 30.II. t. 6. 10. 17. *r. 2.7. fcoll. c. I. 3,}.) III. 5. n, 13. (coll. v. 15.) 1?. ao. IV. 3. 5- 7- ?$• |7-
MEMBKVM VII.
DE EPISTOLA AD COLOSSEN-
SES.
I. EcCLlSIA, AD QVAM A PAVLO MISSA. Hla eft Colojfenfis , f ccetus eorum, qui ColoJJis in Chriftum crediderunt, c. I. 1.2. quae erat urbs ce- lebris, magna&opulenta, inPhrygia, regioneAfiae minoris fita, tefte XENOPHONTE L. de expe- ditione Cyrt p. m. iof. & STRABONE L. XII. p. 867. vicina Laodice£ & Hieropoli, c. II. 1. IV. 13. quibuscumterraemotu concidit, teftibus OROSIO L.VII. c. VII. p. m. i6i. inHtftor.Cbrift. vet Pfttr.p.i 2 2.&EVSEBIO in Cbr. anno poft mor- tem Pauli. Cum autem in apocalypfi mentio flat Laodiceae, putantnonnulli, urbeshasquidemhor- ribiliter concuflas, magna ex parte corruifle, non autem peuitus everfas efle. Obftat vero, quod ad CololTas attinet, quod haec urbs apud PTO- LOM^VM non reperiatur. Turcae Colojfas Cbonos appellant, tefte SMITHO L. de VII. Afue ecclejiis. p. 39.
EcclefiahjECp/rtTZ/Wfleftab EPAPHRA, c. I. 7. II. r. tempore nobis incerto, conftitit ex Judtzis &gen- tilibus, c. II. 11. 13-16. 2 1. & ftatus illiUs fuit Jlo- rens, c. I. 4-8- II. f. imminuitautem illi corruptio- nis periculum. c. II, 4, 8.18-20. &c
II. Lq.

314 ParsII. Seft.II. Cap. I. Membr.VII.
II. Locvs scriptionis. Exarara eft a Pau- lo Romte mvinculis, ceuconftatexmentioneOne- fimi Coloflenfis, canquam lacoris hujus epiftolae, c. IV. 9. coll. Ep. ad Philemonem v. 12.1. 9.10.13. & ex mencione vinculorum. c. IV. 3.18. Etquod pnora intelligenda finc, liquec ex falutacione Ti- mothei, qui in vinculis pofterioribus Pauli non ad- fuic, Col. 1.1. coll. 2 Tim. lV.9.&Demae, quiPau- lum in vinculis pofterioribus deferuic, c. IV. 10. 14. coll. z Tim. IV. 10. nec nonexmentioneOne- fimi. vid Membr. XIII. N. II.
III. Tempvs scriptionis. Scriptaeftcirciter A.oer.vulg.LXII. eodem tempore, quo fcriptaeft epiftola ad Philemonem, nam in utraque, Col. IV. 12. 13 Philem. 23. Epaphras comes& concaptivus Pauli appellatur, & Col. IV. 10-14. & Philem. 24, iidem Pauli focii commemorantur, immo utraque probabiliter per Onefimum allata eft, Coi. IV. 9. Philem. 12.
IV. Occ asio. (1) Epaphrae, Romam ad Pau- lum captivum profecli, narratio de ftacu Coloflen- fium egregio. c. I. 4. 7. 8- (0 AfFeclus amoris, quo Paulus complexus eft ecclefias etiam nondum vifas. c. II. 1. (3) lnfidiae & corruptelae falforum doclorum, c. II. 4. 8-16- >8- a quibus Coloflenfes eo facilius induci poterant, quia Paulum de facie non viderant. (4) Epiftola a Laodicenfibus ad Paulum mifla, ad quam in hac epiftola refpondet. c. IV. 16. Forfitan quoque Epaphras Paulum ad fcribendumimpulit, illumque rogavit, utperi- clitanti ecclefice fuccurrerec.
V. Scopvs. Coloflenfes in veritate doflrinae evangelicae confirmare, sdverfus falfos doclores praemunire, & ad veritacis praxin in vitae fancli- monia eos adhortari. VI. Sin-

de epiftola ad ColofTenfes. 315
VI. Singvlaria. (1) Tradit egregie verum Chriftianifmi fundamentum, & totum illius ordi- nem, arcliflimamque omnium prarcipuarum ejus partium connexionem. (2) Excogitatospra?ter& contra Dei verbum cultus profligat, c. II. ig. 21- 23. & tangit controverfiamillam, quaeiftistempo- ribus praecipuafuit, & in epiftola ad Romanos, Galatas & Ephefios tractatur. (?) Eftcompen- dium epiftoke ad Ephefios, & eadem in hac epi- ftola eft diflerentia inter v/xag&tj/xu?, qualem in epiftola ad Ephefios obfervamus. conf. Membr. V. N. VII. (4) Eft polemici generis, ac propterea optimam controverfias tracfondi methodum tradit. (O Laodicenfibus quoque deftinata eft. c. IV. 16.
VII. Partitio. Continentur capp. IV. poft infcriptionem & falutationem
I. Didafcalica, ubi Coloilenfes in Chriftianifmo conflrmantur. c. I.
II. Elenchtica, corruptelis doctrinceoppofita. c.IL
III. Paedevtica
1. ) generalia ad depofitionem veterisi & indu* itionem novi hominis, c. III. 1-17.
2. ) fpecialia.V.18-IV. 1.
IV. Conclufio. cap, IV.
VIII. LOCA NOTATV PRICIPVE DIGNA. C. I. 10-14. 20-13. II. 3- 6. 7. 9. 10. 13. 16. 17. III. 2-4. 10. IS-17. 19. 10-2,5. IV. 1.
IX. LOCA DIFFICILIORA. C. I 15.18. »4. H. 8.-9. Ccoll. Hebr. II. 17.) 11. 14. 15. ig. zc. 23. 23. III. 2. (colI.iTim.
V. g.) 14. IV. 5. 6. 16.
Y
MEM~

316 Parsll. SedUI. Cap.I. Membr.VIII.
MEMBRVM VIII.
DE EPISTOLA l AD THESSALO NICENSES.
t ECCLESIA, AD QVAM A PAVLO SCRIPTA. Illa eft Thejfalonicenjis, f ccetusChriftianusinurbe TheJJalomca. c 1.1. Fuic haec urb3 libera condi- tionts, tefte PLINIO H. N. L. IV. c. X. p. m. 434. & primaria Macedoniae propriae civitas , prae aliis hominum copia florens, docente STRABONE L. VII. p. m. 498. quemadmodum & noftro sevo frequentia hominum abundat. Olim appelJata eft, ii STRABONI credere licet L. VII. p. m. fo$>. Therme, & fi STEPHANO Byzantino fides ha- benda, Halia, poftea vero TbeJJalonica dicla eft, quodnomen quidam cum JVLIANO a vicloria Philippi, de Thelfalis illic reportata, alii autem STRABONEM fecuti L. VII p. f 10. ab uxore Caflandri TheJJalonica, hlia Philippi, derivant. Amurates, Turcarum imperator, hanc urbem & reliquam Graeciam Venetiseripuit, quaclademo- cus THEODORVS GAZA Thetfalonicenfis & alii viri docti, reli£ta Grsecia fe in Italiam contule- runt, 6: graeccc lingv^e ftudia in totam Europam propagarunt. vid. J. A. FAB RICII Bibliothec.gr \ec. Vol. IX. Hamb. 1719. p. m. 192. Noftra cetate appellatur Salonichi. Plantatio hujus ecclefiae a Luca defcribitur Adl. XVI. 1-9. & proinde a Pauloperacla eftannoaerse vulgarisXLlX vid. Append.§ XLU. Exiocoautem excitato&epiftolaadThelfalonicenfes iiquet, (1) Paulum per III. fabbata in fynagoga Judaeorum evangelium prsdicalfe; Act. XVII. 1. (1) aliquot ex Judseis, cx profelytisautem&gencibushiagnarn
multi-

dc epiftola I. ad Theflalonicenfes. 317
multitudinem utriusque fexus ad fidem in Chri« ftum perduxifle; v. 4. (3) fub variis affliclio- nibus ecclefiam plantafie, Acl XVII. f. 1 ThefT,
II. 2, & noclu & interdiu manu fua, ad fui & for- talfe quoque fociorum fuorum fuftentationem la- borafle, ne cuiquamefletoncri; c. II. 7-9. 2ThetT
III. 7-9. (^TheflaloniccnfesinfigniTfoS-t/^/stprae- conio evangelii locum reliquifle; Acl XVII. a. 1 TheflTI j^. (<;) graviflimas affli&iones Chrifti caufa perpeflbs effe, & has nequaquam gregisnu- merum imminuifle» nec aiios a fide in jefum Chriftum deterruifle; Acl. XVII. f. 1 Theff
I. 3. 6-8- II. 13. 14. III. 3- 4- 7- 8- (6) Pau- lum in plantanda ecclefia Sllam f Silvanum & Ti- motheumfocioshabuifle. AclXVII. io.fqq.XVIII. f. 1 Theff III, t. fqq. Ethancob caufam non fuo tantum, fed etiam Silx & Timothei nomine hanc epiftolam infcripfit, &quiaSilas virinter fratres primarius & propheta, Ael. XV. 22. 32. ac pro- pterea aucloritate medius inter Paulum & Timo- theum, f minor Paulo, & major Timotheo fuit, ut omnem evitaret difficultatem, fola nomina ap~ pofuit, fine ulla cujusdam muneris mentione.
Conftitit hxc ecclefia ex tfudteis, 1 ThelT II, 14. & gentibus, c.I. s.conf. A 6t. XVII.4. ftatim poft planta- tionem gravibus vexationibus prefla eft,vid;N.V. & donisextraordinariis ditata fuit t ThelTV.19-21.
Status ecclefiaj hujus internus egregius fuit, nam multis in affliitionibus conftantiam fuamprobave- rat & declaraverat, ac puritate omnes reliquas ecclefks anteivit,iisque exemplum fidei&infuca- taepietatis pulcherrimum prcebuit; « Theff I. 3-9.
II. 1. 12.13.14. 19. 20. III. 6.7.8. IV.9.10. fuerunt tamenquidam ajdxlot ,tanquamloliaintertriticum. Notatu dignum eft, quod ha?c ecclefia puritate
Y % Corin-

318 Pai;s H Se& II. Cap. I. Membr.VIII.
Corinthiacam longe fuperaveric, quamvis Paulus Corinthi XVIII. menfes, & Theflaionicae tantum XXI. diescommoratusfit. Acl.XVII.2. XVIII. n.
II. Locvs. Exarata eft hsrc epiftola a Paulo non Athenis, ut vult vwoy^ct(p^ , fed Corinthi. Nam fcripfit Paulus illatn (i) poftquam Theflalo- nicae evangelium praedicaverat; t TheiT I. 5. 6. 9.
II. 1.2.7. 8-9- »3« (2)poftquamTimotheus, quem Paulus Athenis Theflalonicam miferat, 1 ThefT.
III. 1-3. inde ad Paulum jam Corinthi agentem reverfus, eundem de florentiflimo ecclefise illius ftatu interno certiorem reddiderat; r Thefl" III 6. fqq. Acl. XVIII. f. (-.;) ftatim poft adventum Timothei 6c Silae. 1 Thefl* III. 6. fqq. Verum Paulus tunc temporisCorinthi fuit, Adr. XVIII. r. coll. v. 1. ibique manfit menfes XVIII. v 11. & proinde Paulus Corinthi epiftolam priorem ad Theflalonicenfes exaravit.
III. Tempvs. Poftquam P;mlusfubfinemanni ser.vuIg.L. Corinthum pervenit, ibidem hsefit menfesXVIII. (yid.N. II. &Append. §: XXXXil.) cumque hoec epiftola fcripta fit a Paulo ftati n poft fuum adventum in hancurbem, probabilitercon- fignata eft anno aerae vulgaris L.
IV. Occasio. Illafuit (1) propofitum Thefla- lonicenfes invifendi impeditum. c. II. 17.18- (2) Reditus & narratio Timothei & Sike de egregio ecclefije ftatu, nam Paulus Theflalonica Athenas profeclus, audiens, Theflalonicae perfecutionem fervere, metuens illorum tenerae imbecilfitati & quafi infantiae, ac veritus, ne fe abfente Satan Theflalonicenfium fidem labefaclaret, mifit autex itinere, aut Athenis, 1 Thefl! III. r. Timotheum Theflalonicam, ucfidelesinfideconfirmaret, &<5r
affli-

de epiftola V, ad Theffalonicenfes. 1519
afflifhone confolaretur, quceilliscontigerunt a Ju- doeis poft fuum difceffum, c. III. i-f. ac illo cum. Sila reverfo ad Paulum Corinthi agentem, A&. XVIII. f. & exponente ftatum illorum egregium, 1 Theff III. 6. Paulus fcripfit hanc epiftolam.
(3) Infidia: pfevdapoftolorum. % Theff. II. 1-3.
(4) Defiderium Pauli, Theffalonicenfibus ea, quae audiverant, inmemoriatn revocare, &fcriptatra- dere.
V. Scopvs PAVLI. Theffalonicenfibusgau- dium ex fide, amore & patientia eorum conce- ptum teftari, aceosdem adverfus crucis fcandalum prxmunire, in adflichonibus, quibus prefli funt, confolari, ad firmitudinem animi amplius tuen- dam, & ad incrementum in fide &fan6titate, ac prarprimis in caritate & obedientia erga doclores excitare, & in dodtrina de adventu Dominl & re- furreclionemortuorumconfirmare. Quodautem Paulus hunc fcopum attigerit, patet ex i TheffaL I 3- 4.
VI. Singvlaria. (1) Eftprimaepiftolarum Pauli fuperftitum. (2) Nulla irj ea eft difputatio cum pfevdapoftolis (0 Paulus nullam epiftolam teneriore affe&u fcripfit, quam hanc priorem & pofteriorem ad Theflalonicenfes. (4) Oboculos nobis ponit ardentiflimum Pauli in pios amorem, gaudium fancHfllmum de gratia Dei inhominibus, maximam in muneris fui apoftolici adminiftratione dexteritatem, & purioris cognitionis Jefu Chrifti defiderium flagrantiflimum.
VII. Partitio. Continenturcapp.V.poftin- fcriptionem & falutationem
I. Epaenetica, f. laudatoria, ubi
i. Laudabilis & exemplaris ecclefiae ftatus. C.I. Y 3 2) Oc-

320 ParsII. Se&ll. Cap.I. Membr. IX.
2) Occafio fclicis eprum ftatus» nempe ca» lamitofum quidem, fideliflimum tamen & animofum Pauli minifterium. c. II.
3) Corroboratio florentis ftatus per miflioncm Timothei. c. III.
II. Parametica, ubi
1) commendatur ftudium invalefcendi, fancli- monia vitae, & fugaimmoderati luctus, c.IV.
2) quod uberius applicatur & explicatur, ad* dita conclufione-. c. V.
VIII. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA.
C. I. 6. 9. II. 4. f 1 -13. IV. 1. 3- 8. 11. V. J. 8.15. 18. 21-24. IX* LOCA DIFFICILIORA. C-1, 3,10.II. 19. 20.(coIL
1 Cor. % 31.) IV. 4.3. (coll, Ropi. I» i$>0 l 7- v * iji l 9*i>2>
MEMBR VM IX.
DE EPISTOLA tt AD THESSA- LONICENSES..
I. Locvs et Tempvs. ScripfitPaulushanc ; epiftolam paulo.poft priorem,(vid.cJI.coILiThefE IV.) exaravkautemillamCorinthimbfinemanni jera? vulgaris L. paulo. poft fuum adventum in hancurberru cumque ibi menfesXVIIL hsferit, confignavit pofteriorem epiftolam ad Theflalont- cenfes probabiliter anno asrse vulgaris LI. -II. Occasio. Illa fuit (1) incrernetitum fpi- rituale Theflalonicenfium. c. 1.3.4, (2) Affliclio- nes adhuc durantes. c. I. 4-7. (3) Erronea Interpretatio prioris epiftola? in doclrma de ad- ventu Jefu Chrifti, pfevdoprophetia de adventu cjuS j tanquam jamtuminftante&Rippofitio falfe epiftola?. c.0.1 .fqq (4) PropofitumTheflalonicen- fes invifendi denuo impedkum. 1 Thefif II. 17.18.. III. jo 11, (f ) NonnuUorum vkain externis inordinata. 2Thefl.III.1r, JIKScq-

de eplftola II. ad Theflalonieenfes. 321
III. Scopvs. Doctrinam de adventu Clirifti non recle intelletfam uberius explicare, afflictos erigere, & inordinate ambulautes corrigere. c.IL 2. 1 f. III. ir.
IV. Singvlaria» (1) Edocet nos, divinarn veritatem facile inperegrinum fenfumrapi pofle, & in hoc cafu officium doctoris efie, perfpicua veiborum fuorum explieatione infirmioribus fuc- currere. (2) Doeumento eft, in optimo etiam eccleflae ftatu, & medias. inter adfliciiones. facile rerum confufionem oriri pofie, .& do&oris efle, prsecavere, ne iftiusmodi res inordinatae invale- fcant, fed e mcdio tollantur. O) Siftit nobis q-qpsw , quo Paulus fuas epiftolas a fpuriis diftin- xit, & quod fuit claufula falutatoxia ipfa Pauli manu adfcripta cJII.17. Monitumautem, quod 1. c exffot, Paulus ideo addidit, quia c. IL 2. men-
\ tionem fecerat litterarum, a pfevdapoftolis fuo Pauli nomine fuppofitarum.
V. Partitio. Continentur eapitibus IH.
1. Didafcalico-paracletica> ubiinftatu Theflaloni- cenfium laudabili quidem, at afflicliflimo, & pcena affligentium, & prasmia affli&oram oftea- duntur. cap. L
2. Didafcalico -prophetica, ubi oftenditur Anti- Chriftologia. c. II.
3. Psedevtico-epanorthotica, ubi commendatur ftudium precum, & fuga inordinate ambulan- tium. cap.III.
VI. LoCA NOTATV PR&CIPVE &IGNA. C. I. tf-10. II. io. 11. 13. III. 6. 10-12.14.
VII. LOCA DIFTICILIORA. C.I.9. II.».3.4.7. f. m. a.
MEM-

322 ParsH.-Sea.il. Cap. I. Membr. X.
MEMBRVM X.
DE EPISTOLA I. AD TIMO- THEVM.
T, Persona, ad qvamaPavlomissa. TIMOTHEVS, unus virorum apoftolicorum f. evangeliftarum, Nomen ejus denotat honorem Deif honorantem Deum^ mtpretiofum Domino. Natus fuit patre gr&co, & matn' Judfia , Lyftne, oppido Lycaonia?. Acl XVI.1. i. Mo.trem habuit Evnicam> & aviam Loidem% quarum fides fincera a Paulo laudatur. % Tim. I. f. A teneris facras litterasdidicit. 2Tim.III.1r. APaulo, cumLy- ftrae egit, A6i XIV, ad fidem in Chriftumper- duclus eft. 1 Tim. 1.1. 2Tim.III.11. Quum Pau- Ius illum genuinum expertus efiet, &deprehen- deret, infigni illum ab ecclefia ornari elogio, in animum induxit, eum itinerum fuorum comitem ocevangelii miniftrum fibi allegare, quum autem praeputium Judaeis valde invilum eflet, ut illos Chrifto lucrifaceret» Timotheum vel fua manu circumcidit, vel circumcidi juflit, circumcifionis ufum & intermiflionemelocorum, temporum ac perfonarum ratione metiens. Act. XVI. 1. fqq. Poftea aetate quidcm novellus, at in fidei & virtu- tis laude proveclus, Pauli in praedicatione evan- gelii cooperarius faftus, ceu patet ex Aclis & in- fcriptionihus epiftolarum, varias evangelii&eccle- fiae Jefu Chrifti caufa legationes obiit. 1 Cor. IV. 17. XVI. 10.1 ThefT III. .2. Paulo ob fidem, ala- critatem & «ibnegationem eximiam, ftudiumque, falutem hominum promovendi, prae aliis carus& dileclus fuit. Phil. II. 19-22. Vincula propter Chriftum fuftinuit, quibus verofolutuseft. Hebr.
XIII.

de eplftola I- ad Timotheum. 3 2 3
XIII. 23. Tandem a PauloecelefiaeEphefinrEepi- fcopus conftitutus eft. 1 Tim. I. 3. Appellatur aPaulo fenvo? yvqwog , iTim. I. 2. 2. Tim. I. 2. %KVog etycnnflog m^og ev kvpio&^ I Cor. IV. 17. eiJeA<po? ^t/ ^iciKovog #s«, h&\ vvnpyog evlw evcty- yeXw lou xfiifk, I ThefC 111. 2. Kom. XVI. 21. 1 Cor. XV J. io. & dot/Aos iqo-ou xpwv, Pnili 1.1.
II. Locvs scriptionis. Probabilifer exa- rata eft Pbilippis in Macedonia. Nam relifto Ti- motheoEphefi, in Macedoniam trajecit, 1 Tim. I. 3. & fine dubio Pbilippenfes adiit, & aliquamdiu apud eos commoratus eft, ut promifia fua exple- ret; Phil l. 25-. II. 24. &hoc tempore probabiliter haric ad Timotheum fcripfit epiftolam, (iquidem illi fpemfacit, febreviEphelumrediturum. iTim. III 14.
III. Tempvs. Scripta eft probabiliter anno jerae vulgaris LXV. & ab adfumto in minifterium Timotheo anno XVII, vid. Append. §. XLII.
IV. Occasio. Paulus ex Italia Ephefum re- verfus, nec paucos nec exiguos deprehenderat navos^ nam erant fedudtores legem Molis urgen- tes, & homines curiofi, de frivolis qvaeftiunculis garrientes, neglecla primaria & ad aedificationem neceflaria doclrina, 1 Tim. I. 3-10. IV. 7. VI. 3-5-. erant quoque fat multi officia Chriftiana non ex- plentes, fed inordinate ambulantes, c II. 8-»f. III. 11. 12. V. 4-16. 20. VI. i» 2. 6-10. 17-19. imo Alexander & Hymenaeus de fide defecerant, & fine dubio alios in fuas partes trahere aliabora- runt. 1 Tim. i. 19. 20. Non eft dubium, quin Paulus his noevis tollendis ipfecoramdederitope- ram; quum vero tanti mali medela moram poftu-
Y f laret

324 Pars II. Se£h II. Cap. I. Membr. X.
laret longiorem, Paulus vera promiffi fui memor in Macedoniamproperaret, Timotbeum Ephefire- liquir , uteurandacuraret, &utilIudconvenienter &cum aucroritate. facere poflet, illum hac epiftola tanquam dipiamate aliquo. apoftolico inftruxit, quod eo magis neceflarium fuit, cum non defue- rint quidam fuperbi Ti.mQth.eum dGfpicientes. c. IV. 12.
V. Scopvs. Timotheum Ephefi relidtum fuffieienti communire aucloritate, ac ejusmodi euminftruere monitis, quas adftatumiftiuseccle- fiae, in doctrma, difciplina ac vita emendandum neceflaria eranc. c. III. 14. if* I. 3-7.
VI. Singvlaria. (i) Tradit typum boni cpifcopi f. paftoris, & imaginem eeclefiafticae gu- bernationis, f. ordinationem ecclefiafticam vere divinam, inftitutionem paftoralem optimam. (2) Docet» quod illis, qui Chrifto nomen dederunt, incumbat, us fubmifle de fe fenciant, & ab aliis prsefertim excitatioribus difcere cupiant; quod nuilus mortalium eam attingat perfectionem, ut non indigeat informatione; ckquod ille, qui ad alios inftruendos conftitutus eft, necefle habeat, ut a perfectioribus excitetur. (,) Oftenditdiffe- rentiam inter mercenarios & veros Dei fervos, & fpeculum docloribus eft, quod monftrat, utrum fuo ofHcio ex divina ordinatione fungantur» an minus?
VII. P a r t 1 t 1 o. Continet capp. VI,
i. Exordium, f. admonitionem generalem ad
officium fibi demandatum explendum, c. I. S. Jnftructiones varias
a) ad eonftitutionem coetus publici, ratione precum, cultus & miniftarii mulierum, c. II.
b)ad

Membr.XI.deep.il. ad Timotheum. 325
b) ad ordinanda publicaecclefiae ofRcia> c. III- IV. 1-7.
c) ad gubernationem rerum prudentem,8-V.i-f.
d) adconftituendam remdomefticam.cVI.1-19. 3. Epilogum. c. VI. 20. 21.
VIII. LGCA NOTATV P R # C I P V E D3GNA. C. t 5- 7-io. 13-17. 19. II. 1. 2. 4-6. g-12. III. 2-7. ?. IV. i-j. 8,10,12.16. V. i, 4-6.17.20-2». VI. i.a. 6-12. 16-20.
IX. LOCA DIFFICILIORA. C. I. 4.,--(colf. Prov. XX. 9.) 9. II. ia. (coll. Tit. II. 30 14. (coll. Gen. Ifl. 12..) ij. (coll. Joh. III, 16.) III. 4. 6. 7.13- 1?. (coll. 1 Cor. III. tt.) 16. IV. 1. a. 8. fcoll. 2 Tim. III. u.) 16. (coll. v. 10.") V. 8. n. 14. (coll. 1 Cor.jVIL 7.) 20 (coll.Matth. XVIII. 15.) VL
MEMBR VM XI.
DE EPISTOLA % AD TIMO- THEVM.
!. PERSONA, ADQVAM a PAVLOmissa. TIMOTHEVS, qui fine dabio adimcEp^fuit, nam petitaTimotheo,ut falutet Prifctllam, Aqui- lam & domum Onefiphori, 2 Tim. IV. 19. coll. c. I. 16. 18- Acl. XVIII. 2. 3. illumque abducit ab oroni eonfortio cum Hymenaeo & Phiieto. 2 Tim. II. 16. 17. coIL 1 Tim. I. 20.
II. Locvs scriptionis. Scripta eft hzc epiftola a Paulo Rom<e, c. t16. 17. cum effet in vinculis, c. I. 8-12. 16. II. 9. & quidem pofleriori- bus, nam Timotheus &Marcus, quos Paulus in prioribus a latere habuit, Col. I, i.IV. io.abfentcs fuerunt; 2 Tim. IV. n. & Paulus teftatur } fe cur- fum fuuaiconfummalTe, & fuam avahvcrw inftarc.
III. Tem-

326 ParsII. SeclII. Cap. I. Membr.XI.
III. Tempvs. Exarata eft a Paulo anno ante mortem ejus circiter uno, & proinde anno sersc vuigaris LXVII. vid. Appehd. §. XLIi.
IV. Occasio. PaulusRomaTecunda vicevin- culis conftridtus, vid. N. II. non tantumdemorte fibi inftante certus fuit, c IV. 6-8. '8- fed etiam ab omnibus amicis dereliclus; c. I. i j. IV. io. n. j6. & propterea Tnnotheum Romam accerfivk, C I. 4. IV. 9. 2 i. ut fibi in vinculis ferviret, eun- demque de quibusdam neceflariis inftrueret. Quum autem dubius eifet, an ante mortem fuam venrurus fit, inftructionem & admonitionem hac epiftola anticipavit.
V. Argvmentvm. Vidc Partitionem.
VI. S c o p v s. Timotheum impelterc, ut ciro Romam adiret, eumque exhortari, confolari & neceflariis monitis inftruere ratione perfonae & officii fui in ecclefia prudenter, fancle & cum au- cloritate fe gerendi.
VII. SingvlaRia. '1) Eft poftrema omnium epiftolarum Pauli, namfcripfitillam in vinculis po- fterioribus, & poft fcriptam epiftolam ad Ephe- fios, fiquidem illam perTychicum mifit, Eph.VI. 21. tfai & Timotheum certiorem facit, fe Tychi- cum Ephefum mififle. 2 Tim. IV. 12. Quaecumita fint, haec epiftola Pauli jam jam morituri cygnea eft cantio, & ejus veluti teftamentum, quo con- firmavit fuas priores epiftolas & totam doclrinam fuam, totqueecclefiarum praxlariflimas conftitu- tiones, quapropter quoque in magno pretio eft habenda, & id eo magis, cum fcripta (it a Paulo jam fene, &tam multistamquevariisexperimentis erudito, & quidem non ad tenellum in Chrifto
infantern,

Mcmbr. XIT. dc epiftola ad Titum. 327
infantem , fed- ad valde fidum & exercitatum do- clorem ecclefiae. (2) Teftatur de fide Pauli he- roica, profunda fapientia, & promtitudine ad mortem pro confefiione Chrifti fubeundam, (3) Documento eft, cenfuram, quamMarcusindifce- ptatione Pauli cum Barnaba accepit, Act. XV. 36. iqq. ipfi falutarem fuifle. 2 Tim IV. 11. coll. Phi- lem. 24. (4) No.mina duorum magorum ex illis, qui Moli in domo Pharaonis reftiterunt, refert. 2 Tim. III. 8.
VIII. Partitio. Continet capp. IV.
1. Triplicem adhortationem, nimirum adfufcita- tionem donorum, tolerantiam adverforum, & depofitum doctrinse tuendum c. I.
2. Monita alia paftoralia, ubi commendatur for- titudo fpiritualis, memoria Chrifti refufcitati, &fuga quaeftionum inutilium, c. II.
3. Faciem ultimorum temporum prsediclam. c. Ul.
4. Monita quaedam de fedulitate & fidelitate in
officio. c. IV.
IX. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA. C. I. 6-10. 12-14. II. 3-5. g. n-13. 15.19.22. 24-26. III. 1-7. 12. 15-17. IV. 2. 3. j. 7. fc. 10. ig.
X. LOCA DIFFICILIORA. Cj. 3. II. 8- (coll. Qen. III. 15.) III. 6. g. 12. (coll. Pf. XXXIV. 13. fqq.. IV. 13.14.
MEMBRVM XII.
DE EPISTOLA AD TITVM.
I. Persona, ad q_v a m a Pavlo missa, llla cft TITVS, c. I. 4. quod nomen bonorabilem denotat. FuituutemTitus gcnte graecus,Gal.II.3.&
pofl

328 Parsll Secl.IL Cap.I. Membr.XH.
poftquam Jefu nomen dedit, afliduus fere Pauli comes, Gal. II. x. 2 Cor. II. 12. VII. 6. 13. 14. VIII 23. ab eoque ad diverfaseccleiias, proecipue coliigendae .ftipis caufa ablegatus. 2 Cor. VIII. 6.16. Appdlatur a Paulo xoivmeq k& trviefyn 5 2 Cor, VIII. 13. «JeA<£>a£, 2 Cor. II. 12. & %Kvog yvqo-ios, Tit I. 4. ex qua ultima appelladone non fine ra- tione eolligituf, aPaulofuifleadfidemperduclum. Noutu dignum eft, quod PaulusTitopraeputiuin reHquerit,quodfaltim juflu fuoTimotheo ademtum eft>rationem autem hujusfac~tiipfeenarrat.Gal.IL3- f.Iilo tempore,quoPaulushancadTitumdeditepi- ftolam, epifcopus fuit ecclefiarumCretenfium,f.ea- rum, quasPaulus inCreta Chriftocollegit,Tit.I. y. de qua infula STRABO L. X. p. 731. In con- fejjb, inquit, boc eft, prifcis eam temporibus legibus optimis fuijje compofitam. - - Poftea tewporis in dcterius abiit admodum. Noftrasetate Candia audit, Turcisque paret. Quo tempore plantatio harum ecclefiarum a Paulo peracta fit, non certo conftat, probabiliter autem illa collo- canda eft inter vincula priora & pofteriora, qus Paul- Romse fuftinuit, nam Lucas in Actisinfulse Cretu: a Paulo converfae nuspiam meminit, non taciturus, qui minora non tacuit. Quum autem Paulus prcefens per temporis anguftiam non omnia in ordinem redigere potuerit, Titum reliquit, ut ea inftauraret. Tit. 1. f. Conftitifle has ecclefias non tmtxxm gentilibus, fed etiam ^ndtsis, ex c. I, 10.14. III. ip.liquet.
II. Locvs, Qyo scripta est\ Quibus- dam eft Nicopolis, in Epiro fita, quodex c.III. 13. adftruere annituntur, at, (i Pauius tunc temporis in hac urbe comnrsoratus fuiflet, mentionem Ni- Copolis iniiciens,'j.on fcripfiflet tr.u ibi% led evlav&ct

de cpiftola ad Titum, 329
hic dccrevi hyemem agere, Aliipropcereaalium conftituunt locum. Quibusdam eft locus Nico- poli vicinus , aliis autem urbs qu&dam in Afiaminori^ & hi in diverfas abeunt partes; quibusdam eft Troas, alnsMiktus, & MILLIO prokg. in N. T. p. 14. b. Colojjx. Probabi'iter Paulus hanc epi- ftolam fcripfit, poftquam Coloflenfem eedefiam invifit, & priusquam Macedoniam adiit, nam ha- buit fecum Tychicum, c. III. 12. quem fine dubio Coioffis invenit, Col. IV. 7. 8. coll. Philem. v. 22. &Titonotum facit, fe vel Artemanem velTy- chicum miflurum efle, quod probabiliter fecit, dum Philippis in Macedonia commoratus eft.
III. Tempvs. Scripta eft a Paulo circiter anno £era* vulgaris LXIV. vide Append. jf. XLII.
IV. Occasio. (1) Narvi in ecclefia Cretenfi. emendandi, & conftitutio presbyteroruma Tito prseftanda. c. I. f. &c. (2) FaHi dodores inter Cretenfes degentes, &eosdem corrumpentes g.I. 10-13. III. 9-11. (3) DefideriumTitum NicopoJi videndi, ipfumque coram de variis rebus inftru- endi. c. III. 12.
V. Sco P v s. Titum inftituere, qualem ratione ftatus eccleliarum Cretenfium plenius formandifc gerere deberet, eidemque notum ficere, uc poft adventum Tychici Nicopolin concenderet.
VI. S1 n G vx a RI A. (1) Coutinet compendium & nucleum doclrinse apoftolicae, &eft epitome prioris epiftolse ad Timotheum. (2) Oftendit, quod difciplina & reclus ordo in ecclefia ubique, & omni tempore cuftodiri, pro fingularibus autem coetus cujusdam urbis vel etiam regionis circum- ftantiis, fispius rei alicujus major ratio hic quam illic haberi debeat.
VII. Par-
/

330 Pars II. Sedl II. Cap. I. Membr. XIII.
VII. Partitio. Duas epiftola potifTimum habec partes, quarum pars
I. agic de docloribus, c. I.
II. de audicoribus, qui ad piecacem admonentur variis fimul addicis argumentis. c II. III.
VIII. LoCA NOTATV PR^CIP VE DIGNA.
C. I. 2. 6-9.16. II. 2. 4-7. 9-I4. III. 1-8. 14.
IX. L O C A DIFFICILIORA. C. I. i t ij. III. y.
MEMBRVM XIII.
DE EPISTOLA AD PHILEMO- NEM.
I. Persona, ad q^vam a PAVLQ missa. Illa cft PHILEMON, v. i.quod nomen, originegne- cum, deofculancem f. amabilem denocac. Fuicau- tem Philemon fine dubio civis Coloffenjis, nam Paulus per eundern Onefimum, ad Philemonem mifliim, epiftolam ad Coloflenfes mifit, & Col. IV. 9. fubindicat, Onefimum Coloflenfem fliifle, cum aucem fervi ilio tempore de heri famiiiafue- rint, probabilicer Philemonis civicas nataliseadein fuit, quae Onefimi, imo Philem. v. 2. falutat Ar- chippum, qui Coloflis degit. Col, IV. 17. Appel- latur a Paulo v. 1. o-vvegyog, & ex hac appellatione conficitur, Philemonem fuifle itnum ex ecclejue vrimjlris £ fenioribus; an autem Appia, cujus Paulus v. z. mentionem injicit, .uxor Philemonis fuerit, plane incertum eft, nec ex eodemonftrari pofle credo, quod Archippo prarponatur. Quod autem Philemon lauta fuerit forte, ex v. 2. & 7. colligitur.
II. Lo-

de epiftola ad Philemonem. 331
II. ,Locvs scriptionis. Scripta cftaPau- lo Romz, cum effet in vinculis, v. 1.9. 10. 13. 23. &quidem prioribus, fiquidem fpem advcntus fui facit. v. 22. conf. Membr. VII. N. II. p, 314.
III. Tempvs. Exarata eft a Pauloeodemtem- pore, quo epiftola ad ColofTenfes, & proinde anno £ens vulgaris LXII. vid. pag. 314.
IV. O cc a s 10. Onefimus, qui poft eommiffum furtum, e familia Philemonis fe fubduxerat, Ro- mamque venerat, per Paulum in vinculis converfus erat, v. 10. quum autem Paulus fugae caufam in- tellexiflet, juifit, ut ad herum rediret, utque ei- dem facilius reconciliaretur, hanc fcripfit eprftoiam intercejjoriam-, in qua nihil eorum prastermittit, quae ad impetrandam fervo fugitivo & infido ve- niam, momentum aut vim habere vifa func.
V. Sc o p v s. Onejimum , fervumfugitivum, jam vero per fidem in Chriftumomniculpa liberatum, non modo in veterem Pbilenmiis gratiam rejliiiiere% verum etiam velut dilecium fratrem commendare. v. 10-12.16 Ne autem Philemon id coacte facerec, quod ex legibus fidei Chriftiairce cum Paulo tum Onefimo prceftare debebat, v (a. Paulus, omiifo apoftoli titulo, v. 1. pro eo, inquotuncftatuerat, v. 1.9. receptionem Onefimi tantum rogat.
VJ. Singvlaria. (1) Proponit jucundiffi- mum & exquifitiffimum dileclionis Chriftiance exemplum- (2) Oftendic, res etiam externas ab hominibus Chriftianis peragi folitas, dt> fide, ca- ritate, fubmiffione aliisque fanclis virtutibus, qui- bus interne ornatifunt, teftari debere, nequeexi- ftimandum efle, res ejusmodi externas nihil cum Chriftianifmocommercii habere. Documento eft, ad quam minutaPaulus fedemiferit, exigente
Z cantate,

332 ParsII. Sca.ll. Cap.1L Me mbr.XIV.
caritate, & quam fpirituali animo atque oratione res hujus etiam feculi tractaverit. (4) Docet, quod admirabilibusfaepeacprorfus infperatis viaruman- fraclibus Deus homines ad falutemdeducat; v. 10. quod Deus quandoque peccatis hominum ad converfionem illorum utatur; vid N.IV.quodde nemine defperandum fit, etiamfiadextremumne- quitiae gradum devenerit; quod regeneratio ex homineinutiliutilemreddat; v. n. quodcumpce- nitentibus manfveteagendum fit; v. 16.18.quod fer- vi, fi ad fidem religionemque Chriftianam accedant, non propterea liberi fiant, v. if, & quodnobisin- cumbat, fervos invitis dominis etiam Chriftianis non eripere, fed illos adigere.ut fuum expleant offi- cium. V.13.1+. Quaecumitafint, laudanda eft beni- gnitas divina, qUod ex totPaulinisepiftolis, qux perierunt, hanc tamen mole exiguam, & de re domeftica agentem, fuperftitem efle voluerit.
VII. Partitio. Continentur verf. XXV. 1. Exordium. v. 1-9.
a. Thema. v. 10-12.
3, Confirmatio. v. 12-21.
4. ConcluflO. V. 2 2-2 5".
VIII. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA. v.6.10-12-14. 16.
MEMBR VM XIV,
DE EPISTOLA AD HEBR/EOS.
I. Sedes sev Locvs in Ordine Libr. N.T.B. LVTHER VS in translatione fua germanica epiftolam ad Ebrseos omnibus canomcis Paali, Petri & Johannis epiftolispoftpofuit t In can. LIX.
conc.

de epiftola ad Hebrseos» 333
conc Laod. in can. XLV11. conc. Carth. III. & inco- dicibusgraecis eftinter epiftolasPauli decimaquar- W/fuerunt autem exemplaria, in quibus ordine decima fuit, locata ante epiftolam ad Tirnotheum, Ticum & Philemohem,tefte EPIPHANIQ ber. XLII. contra Marcionem.
II. Avctor. PAVLVS, ceuliquet (i)exlo- co fcriptionis, qui eft 'Jtalia. cXIU.24.coH A& XXVIII. (1) Ex mentione Timotbei fratris, c. XIII. 13, nam Timotheus individuus Pauli co- mes fuitj vid. Membr X. N. I. & a Paulo frater appellatur. Col. I. 1. 1 Thefl* III. 2. (^)Excon- venientiacum reliquisepiftolisPauli Nameandem deprehendimus loca V. T. myftice interpretandi rationem Sermo, utin reliquis Pauli epiftolis, eft implexus & involutus. Idem cft modus tra- clandi, theoreticis enim poftponit praciica , f incl- pit a myfterio falutis, & pergit ad exhortationes ad ftudium pietatis. Continet locutiones f.pbrafes Pauli cbaracleri/licas, c 1.2. coll. Eph. IIL 9. v.j. coll. Col. L 14-17. v. 4. coll Phil. II. 1?. c. II.2 colL Gal. III. 19. v. ij. coll. Col. L 20. c. III. i.colL?h\l III. 14.. cJIL 6. coll. Rom.V.2.c. V.14. coll 1 Cor. III. a. v. 14. coll. , Cor. II. 6. c. VII ig. coll.Gal IV.?. c. IX.15.colI.Rom III. 3if f c.X 1. coil. Ccl. II. 17. &c. Auclor «?«/o>«n<7/w teftern appeilat. c.XIII. 18. conf. Adt. XXIII. 1.2. 2 Cor I. i. 2, Hebraeo- rum preces implorat. c, XIII ig, 19. conf.Rom» XV. 10. Eph. VI 18. 19. Col IV. 3.1 Theff V. 2f.2ThefriII. r. Vmculorumtoleratorummem\ri\t. c. X. 34. conf. Eph. III. t. IV. t Col.IV. . 8.*Tim. II. 19. Spem facit adventus fui. c. Xlll. 19. 23. coll. Philem. v. 22. Phil. II. 21. Materia, de qua agit,eft Chriftus, fides in illum, & legisceremo- nialis abrogatio, quam Paulus prse omnibus aliis Z 2 craclat,

334 ParsII.Sea.il. Cap.i. MembrXIV.
tractat. Imo clauditur eundem in modum, utreli- quae epiftolae Pauli, nam finitur voto, c. XIII. 20. vi. & falutatione, v. 24. & additur v. 2?. iignacu- lum Paulo proprium. 2 TheM" III. 17. v. P. Il.Secr. II.C I Membr.lX.N.IV.p.32T.(4)Ex teflimonioPetri, quod legitur in epiftola ejus pofteriori c. III. if. (s) Ex confenfu Patrum, qui prioribus feculis vi- xerunt, nam adfcribunt hanc epiftolam Paulo ex feculo II. IVSTINVS, IREN&VS, CLEMENS Alex. exfeculolll. ORIGENES, CYPRIANVS, DIONYSIVS , & AVCTOR Canonvm Apo- stolicorvm , exfeculo IV. ARNOBIVS, LA- CTANTiVS, MARIVS VICTORINVS Afer, EVSEBtVS, ALEXANDER, PATRES Unc. Laod ATHANASIVS, CYRILLVS, HlLA- RIVS , LVCIFER , DIDYMVS , EPiPHA- NIVS, OPTATVS Milevitanus, EPHR/EM Syrus, BASLIVSM. GREGORIVS Nyflenus & Nazianzenus, AMPHILOCHIVS, GAV- DENTIVS, MACARIVS, AMBROSIVS, HIE- RONYMVS, PHILASTRIVS & CHROMA- TIVS, et ex feculoV. CYRILLVS Alexandri- nus, FAVSTINVS, RVFiNVS, AVGVSTl- NVS , CHRYSOSTOMVS, THEODORE- TVS, SEDVLIVS, PHOTI VS, PATRESCon- cilii Cartboginenfis JJl &c. vid. SPANHEMIVM de auBore cpifloLe ad Hebrws, &M1LLII Prokg, in N. T. p m 26. & N. T. ejus p. 6V2. Objicitur quidem, auctorem fe profiteri apoflolo- rum difcipulum, c. II. 3. dici vero poteft, quod Paulus per commumcationcm loquatur, refpeciu habito ad auditores & leclores, &hacloquendi ratione utitur v. t. & 3. c. X. 20". i Cor. X. 8. 9- ut & Jacobus c III. 9. autetiam concedi poteft, Paulum multa, quxadhifloriam Chrifti pertinent, ab aliis apoftolis accepiffe, conf. Acl. IX. 28. licet
ab

de epiftola ad Hebracos. 335
ab ipfo Chrifto immediate ad evangelium pradi- candum vocatus fueric. Gal. I. n. i £ Aliiputant, Pauium loqui non de doclrina accepta, fed confir- mataper miracula apoftolorum. Objicitur quoque dfferentia ftih, athaecnonevin- cit, Paulum non erte auclorem, namipfae epiftolce Pauli, quae exftant, non eddem fluunt ftilo, e. g. I. & II. ad Corinthios & epiftola ad Ephefios, & quis nefcit, unius ejusdemque hominis ftilum va- riis temporibus varium eife, quod cum ex aliis caufis, tum vero praecipue ex argumenti, quod traclatur, varietate accidere lblet? Hinc quoque iila, quam deprehendimus in Threnis &prophe- tiajeremiae, diverfitas. Immo objicitur, quod haec epiftola nomen Pauli ut reliquae, non pra?fi- xum habcat, atquamvisPaulus foleat nomenfuum praeponere,nufpiam tamen illud fignum epiftolarum fuarum facit, ficut claufulam iliam 2 TheiT III. 17.
II. AvctorITAs. Illa cftcanonica, nam(i)nul- lum huic epiftolae aucloritatis canonicae deeft argu- mentum (2) A Paulo fcripta eft vid. N. I. graeca ecclefia femper pro canonica agnita eft. vid. P II. N. IV. p.187-193.
In ecclefia quidem latina quidam aucloritatem cano- nicamhujusepiftolaein dubium vocarunt,(vid.EV- SEBIVM H.EL.IH.cIII.)&quidem propterftili fer- monisqiie differentiam , tefte HIE RONYMO cat.
fcript. ecclef. T I.Opp.p.m. 122. ocquiaputarunt, quod Novatianis faveat. c VI. X. 16.29.vid. P. II NIV.p.190. At aliamfententiam prifctceccle-
Ji<s Romanne inhaefiue, dubioferecaret, nam CLE- MENS Romanus, apoftolis coaevus, in epiftola ad Corinthios fententias quasdam ad verbum ex hac epiftola fumfit, tefte EVSEBIO H. E. L. III. c. XXVIII. & verfio hujusepiftokeexftatin verfione
Z 3 antiqua

336 ParsIL Sedlll. Cap.I. Membr. XIV.
antiqualtalicaflatina, fiautem de au&oritate can. illiusRomanaantiqua ecclefia dubitaffet, aut illam negaflet, iJli nullum locumin hac verfione conces- fiffet Conftat,Novatianos provocaffe ad Hebr. VI. 4-fqq.&X. 16 &cumPatreshisdicl:isfepremicre- diderunt,& haerefes quasdam fub umbra hujus epi- ftclae Jatere putarunt,a fententia prifcae ecclefiae dis- cefierunt, nodum quem non folvere potuerunt, fecantes. Quanquam autem in ecclelia latina de audloritate canonicahujus epiftolaedubitatumfue- rit, tamen feculoquinto publice pro canonica agnitaeft, nam Synodus Carthaginenfs III illam Paulo tribuit ,& inter canonicoslibrosretulit, cui Synodo AVGVSTINVS interfuit.
1B. LlNGVA AVTHENTICA SEV ORIGI-
nalis. Scripta eft a Paulo lingva non he- braica, fedgr<eca t nam (i) Loca V. T. in hac epi- ftola citantur nontam cxfotitibushebraicis, quam verjione LXX Interpretum, c. X. if. fqq. XI. 21. XII. 6. (i) Audor naminahebraica Melchifedech & Salem interpretatus efl , & transtulit in lingvam graecam. (q) Stilus fapit eloqucntiam gr&cam, nam elegantiflimis graecae lingvae formulis&paro- nomafiis abundat, paroncmafiae autem exalia lin- gvain aliam, quaminterpresadhibet,nuncprorfus non, nunc difficulter transferri imitando poffunt. (4) c. IX. 16.17. tale neclit argumentum, quod quidemexJignificatione%s Jta&qxiig, at nonexno- tione hebraici verbi rp"D fluit. vide quoque Ebt* X. f. Scripfit quidem Paulus ad Hebraeos, inter omnes autem conftat, lingvam graeeam illo tem- pore Judaeis notiflimam fuifle, & quis nefcit, Ja- cobum, Petrum & Johannem lingvanonhebraica fedgraeca-adEbraeos fcripfifle? Referuntquidem CLEMENS Alexandrinus apud Eufebium H. E.
L. VI.

de cpiftola ad Hebraeos. 337
L. VI. c. XIV. THEODORETVS prafaHone tommentarii in epiflolam ad Hebraos T.II. p. 179. Vzuhimebraice fcriplifle, atnullusillorumteftatur, textum ebraeum a fe vifum efle, & HIERONY- MVS prafatione inlV. Evangeliflas ad Damafnm, T. III. p. m.21. De novo, inquit, teflamentoloquor y quod gracum ejfe nondubium efi,excepto Mattbao. IV. Objectvm scriptionis. MifitPaulus hanc epiftolam ad ecclefiam, quae illo temporeex $udais c. I. 1, Jefu Cbriflo collecia fuit, c. III. r. IV. 3. X. 23-25". 31-39. XII. 12. 18-24. & quidem ex Judais inSyria, Ponto, Galatia, Cappadocia y Afia £f Bithynia degentibus, ceu patet ex 2 Petr. III. i\. coll. 1 Petr. I. 1. 2 Petr. III. r. Sunt, qui putant, quodPauIus adJudaeosHierofolymitanos hanc miferit epiftolam, obftat autem allegatum di- clum Petri, obftat quoque Ebr. VI. 10. il Nam inter omnes conftat, res illorum, qui Palaeftinam incoluerunt, adeo afHi<5tas fuifle, ut illi, qui extra hanc regionemdegerunt, necefie habuerint, ino- piam illorum fublevare. Ac~t. XI. 29. Gal. II. ro. Rom, XV. 2f. 26. Qiiod autem ad ftatum exter- tium & internum hujus ecclefiae attinet, ex ipfo epiftola patet, (1) quod graviflimis afflictionibus preifa fuerit, nam permittentibus Romanis praefi- dibus, Judaei converfos ceu apoftatas perfecuti funt, & bonis fuis fpoliarunt; c. X. 32-34. 36.X1II. 13. & (2) quod plurimi in animum induxerint, Chriftum deferendo, cultum Leviticum amplecli»- c. III. 6. V. 12. VI. 11. X. 23. 25 XII. u 12. XIII. 9. procul dubio, quia cultui Levitico a teneris ad- lveti fuerunt, ob fldem in Chriftum duriflima quaeque pafli funt, obfervantia cultus Levitici fe- verea Deo mandatafuit, Judaei increduli invicla pertinacia fidei in Jefum reftiterunt, StcultusLe- viticus adhuc Hierofolymis viguic.
Z 4 V. Lo-

338 ParsII. Sefl.II. Cap.I. Membr.XIV.
V. Locvs, Qvo scRiPTA est PZxarataeft a Paulo» cum Roma egreflus, in Italia commora- tus eft. c. XIII, 24« i%>
VI. Tempvs. Scripra eft a Paulo fojl vincula priora* nam non loquitur de vinculis, tanquam de re adhuc praefentt, fed de jam praeterita, c. X. 34. & cuilibet notum eft,quod vinculis pofterio- ribusnon folutusfuerit; fpemquoquefacitadven- tus fui; c. XIII. 2-. meminit 1. c Timothci, quiin vinculis pofterioribus neutiquam a latere Bauli fuit; & mentionem facit tabernaculi & cultus Le- vitici, tanquamtunc adhucfubfiftentis. VIII. 4.13. IX. z-f.i X. 11. XIII. 10.1'. Sane, fi Hierofolyma jam vaftata fuiflet, & exercitium cultus Levitici defiiflet, Paulus id non prceteriturus fuiflet, fiqui- dem toties deabrogationecultus Levitici perorat, c. VIII. 7, 13. IX. 10. X 1. 9. & fcopus ejus fuit, Judaeos adverfus relapfum ad cultum Leviticum praemunire. e. X. 38 29. XII. 3. XIII 9. 13. Qiiae cum ita fint, fcripta eft haec epiftolaannoaerae vul- garis LXIII. vid. Append. §. XLII.
VII. Occasio. Ea fuit (1) cognitamultorum ■ in cognitione & praxi chriftianifmi infirmitas.
c. V. 11. fqq.XII. ?.fqq. (2)QuorundamaChri- ftianifmo ad Judaifmum inclinatio & defeclio. c. III. 8. fqq. IV. 11. VI. 4. fqq. XII. 1. if. 16. (3) Vehementia affliclionum, quibus premeban- tur. c. X. 32-36. XIII. 13. (4) Propofitum Pauli illos invifendi. c. XIII. 19. 23.
VIII. Argvmentvm. Paulus demonftrar, Sefum Chriftum ejfi verum Deum , Mtffiampro- mtffumy per fummum pontificem totumquecultum Leviticum adumbratum, & propterea illum cultum abrogatum, & in Chriftum firmiter credendum

dc cpiftola ad Hebracos.
339
etfe, quibus evidis graviflime ad fidem bonaque opera adhortatur,
IX. Scopvs. Judffos acultuLevitiooavocatos, ad lapfum vero inclinantesadverfusrelapfumprai- munire, in doctrina de Chrifto ulterius confirmare, & ad praxin fidei Chrfftianae, fuftinendasquefor- titer affiicliones, efficaciffimis argumentis exci- tare.
X. Singvlaria. (i^Nusquam facerdotium Sc officiumChrifti tam copiofe exponitur & illuftratur quam in hac epiftola. (2) Eftcommentarius vo- cis Dei Patris ccelo delapfa?: hic eft filius meus, in quo acquiefco, hunc audite. Matth. III. 17. XVII. f. (3) Libri Levitici clavis eft, & facilli- mam tutiffimamque ad libros V. T. explicandos viam nobis commonftrat. (4.) Docet, quomodo ex V T. doclrinae Chriftianae probationemcontra Judaeos depromere debeamus.
XI. Partitio. Continentur capp. XIII.
1. Didafcalico-padevtica, qua in parte Paulus ex praerogativa Jefu Chriftiprae angelis, c. I. II. Mofe, c III-IV. 1-13 & Aarone, c. IV. 14-X. 1-1 8. neceffitatem fidei in Chriftum, obedien- tiae & confeffionis demonftrat. c. I-XII-fin.
2. Parxnetica de officiis Chriftianorum. c, XIII. Sive
a) Jefu Chrifti divina & humana natura, offi- ciumque mediatorium evincitur. c. I. II.
b) Fides in Jefum inculcatur. c. III. IV.
c) Leviticum cultum typum Jefu fuifTe, &per illum abrogatum effe, demonftratur. c.V-X. 1-18
d) Admonitio gravis ad fidem & bona opera additur. v. 19-XIII. 1-19.
Z f e) Con-

340 Pars II. Sedt. II. Cap. II.
(! —--,- , , ,
e) Conclufio adjicitur. v. 20-fin.
XII. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA.
c. 1.5.8-10.14. 11.3.9.11.14- ij. 17- ni. 12.13, iv. 2.3. u.
15. 16. V. 7. VI. 18. VII. zi. 25-17. VIII. 10.11. 12. ix.9. 14. 24. 26. X. 1. 19. 20. 22. 24-29. 31. 34-5<5. 38. XI. i. 3. <5. 24.17. XII. I. 2. 6. 10. u. 12-15. 22-24.18. *J>. XIII. 4-5). 13. 15-17. 20. 21.
XIII. LOCA DIFFICILIORA. C.I. 5. CcoII.Job. I. 6, XXXVIII. 70 II. 14. fcoll. Apoc. I. ig.) ij. i<S. IV. 12.13. V. 7. VI. 1. 2. 4-5. g. VII. 3. VIII. 11. IX. 11.14. i J. 16. 19.18. X. j; 26, &9. XI. 10. ij. i$. t$, 21.40; XII. 4. ii.-«coII. Jac.I.2.) 17. XIII. 10.13.
CAPVT II.
DE
EPISTOLIS CATHOLICIS.
I. IndexEpistolarvmCatholicarvm Dicuntur catholica epifiola JACOBI, I. & II. PE- 7.RI, I. II. tf itt ZOHANNIS, & epifiola $V- DJE.
II. Ordo. In conftit. Apoft. can. ultimo, <$? apud AVGVSTINVM L. defide & operibus c. XIV. T. IV. Opp. p.m. 68- epiftolae PETRI primum obtinentlocum, JOHANNE/Ealterum, epiftolaJACOBI tertium, & epiftola JVDiEulti- inum, qui ordo quoque in noftris codicibus ger- manicis apparet.InCAN. LIX.Conc.Laod Jacobi epi- fiola primoloco pofitaeft, in Can. autem XLVII. Conc.Carth. ultimoloco. In cod. gracis epiftola JACOBI antecedit PETRINAS, has excipiunt JOHANNE^E, & illas fequicur epiftola JVDiE. Hunc ordinem etiam habet HIERONYMVS ep. adPaulinum. T.III. Opp. p. m. 8.&ex EVSEBII

Membr. L dc epiftola Jacobi. 341
H. E. L. II cTxXnTSi Can. LIX. Conc. Laod. conftat, epiftolam J ACOBI jam ante Hieronymi aetatem primum tenuifle locum. Forfitan in hac difpolitione ratio dignitatis apoftolorum iftorum a Paulo definita: Gal, II, 9. habita eft.
MEMBRVM I.
DE EPISTOLA JACOBI.
I. Avctor. Exaratam effe hanc epiftolam a jfacobo, conftat ex c. I. 1. Habuerunt vero no- menjacobiduoexnumero apoftolorum, quorum alter fobannis» filii Zebedaei, alter Judx frater fuit. Matth X. 2. Luc. VI. 16. (qui ultimus locusin verfione B. Lutheri germanica itacorrigendus eft, ut legatur: elegit .Jefus jfudam, tfacobi fratrem, ceu patet ex v. 1 f. coll. Jud. v. 1.) Qui ex his frater Johannis fuit, ille natu major■, qui autem Judam habuit fratrem, natuminorfuk, &propte- reaillejacobus major, &hic Jacobus/w/ww dicitur Marc. XV. 40. Cum autcm Jacobus major anno XHI.poft adfcenfionem Jefu Chrii\\ t ]uiYuHerodis ca- pitetruncatus eft, v./lpp.§.VIII.non iJle, kdfacobus minor hanc fcripfit epiftolam, quam fententiam confirmant Patres illi, qui N. III. allegantur. De Jacobo autem fequentia obfervanda veniunt.
1. ) Significatio nominis.Nomenfacobus a radice DpJJ
derivatum, denotat fupplantatorem. conf. Gen, XXV. 26. XXVII. 36.
2. ) Profapia. Pater ejus fuit Alpbneus , Luc. VI.
1 <;■ Matth. X. 3. f. Klopa aut Cleophas, nam Al- pb<sus & KJopa eft unum atque idem nomen
hebrai-

34^ P;irs II. Seft.ll. Cap. II. Membr.I.
hebraicum, afjSnformatum; Syrusenimin- terpres AXtyaiov confhinter ^Ehft appellat, cum autem graecis pronunciatio gutturalis H difficilior lit, & proinde7<>n efferant velper k, e. g. noa per $«t<r«*, 2 Par. XXX. 1. vel ct adjecla terrhinatione 0? fibi ufitatifiima, e. g. "Un per Ayyouoq, Hagg. 1.1 illum, quem Syrus interpres dixit "^n, appellarunt & ct\(pcciov , & kXuttolv 1. kXso7tclv. Matrem au- tem habuit Mariam, mjterteram Jefu Chrifti, f. fororem B. Virginis Mari<e, Joh. XIX. i& coll. Marc. XV. 40. 47. XVI. 1. Matth. XVII. ■)6. cuifententiae quoque HIERONYMVSc^- talogo fcriptorum ecclejiaft. T. 1. Opp.p m. 170. favet, & fratresejus fuerunt Jofes, jfuda, qui etiam Tbaddaeus & Lebbxus vocatur, & Simon Zelotes, f. Canoeus aut Cannites, Marc. VI. 3. Matth. XIII. ff. coll. Matth XXVII. <;6. Marc. XV. 40. Matth. X. 3. 4. coll. Luc. VI. if. 16. Quia autem Jacobus propinqua confangvinita- tis cognatione Jefu Chnfto junclus fuit, more non tantum $ud<eisufmto, Gen. XIII. 8-XIV. 14. XXIX. if. fed etiam Gracis & Romanis noto, frater Jefu Cbrifli appellatur. Matth. XIII. ^. Marc. VI. 3. Gal.I. 19. Papias & Hegejippus, quae de Jacobo dicla funt, confir- mant.
3. ) Vocatio ad Apoftolatum. Illa legitur Luc, VI.
n- if-
4. ) Mors. JOSEPHVS Antiqv. Jud. L. XX. c.
VIII. p. 697-699. refert, quod Nero poft obi- tum Fefti Albinumin Judaeammiferit, &quod Pontifex fummus Ananus > ante adventum Albini, arrepta occafione avctpx.icti; concilium
con-

de epiftola Jacobi.
343
congregaverit, & jacobum, fratrem Jefu lnpi- dari juflerit. Quum autem adventus Albmi in annum sene vulgaris LXII incidat, vid EV- SEBIVM in Cbron. p. 161 & TabulamnoJIram chronologicam p. 219. ex didis patet, quodillo tempore Jacobus vivis ereptus iit, 6c hoc fuo calculo approbat HIERONYMVS, nam cata- logu fcriptorum ecclejiafticorum T. I. Opp. p m. i7r. Jacobus , inquit, XXX. annos Hierofoly' mis ecclejiam rexit r & idem refert EVSE- BlVS in Cbron. p. m. 1 % g. & 1 (,o. f.) Singularia (1) Praefuit ecclefix Hierofolymi- - tance ceu circumcifionis minifter, Gal. II. 19. coll. Acl XXI. 1 §. fqq. & concilio Hierojblymi- tano, habito anno aera; vulgaris XLVII. vide Append.§. XXVIII. Nam ceu praefes conciiii pofthabitos aliorumfermones, fententiamque a Petro diclam, poftremo omnium conclufivum, quod ajunt, fufFragium atque judicium tulit, non fine manifeftis aucloritatis , plus quamprivati cujusdam, indiciis. Acl. XV. 13, 19. (2) Magnae fuit inter apoftolos audtorita- tis. Gal. II. 9. coll. Act. XV. 13.19. (3) JO~ SEPHVS de excidio Hierofolymitano agens, teftibusEVSEBIOH.E.L.II. c.XXIII.HlERO- NYMO catalogo fcriptorum ecclefiajlicorum T. I. Opp. p. i~o.lkL,.\.cox\tra.fovianumT. I. p i^.tkauclore Cbron.Akx. p.m.fSf Hnec omnia f mqnk,contigerunt $ud<eispropter Jacobum Ju- Jlutn, fratrem fe/u, quidicitur Cbriftus^ quicum ejfet omnium conjenfujuftijjimus, nihilominus a jjudteis necatus fmt. Haec autem verba in Opp. Jofephi reperire non potui.(4.) Stilo utitur claro, pedpicuo & gravi. II. INSCRIPTIO. lanafioS) Qsov K&j KVfiov Iqrov
Xpseu dovhos, k. 7. Omifit iraque nomen
apo-

344 P ars & Se&. II. Cap. II. Membr. I.
apoftoli, fine dubio, quia apoftolicum ejus munus omnibus notum fuit, & vocat fe fervum Jefu Chrifti , quia adevangeliipradicationemaChrifto vocatus, &in hac omnem fidelitatem, diligentiam atque conftantiam prseftiterat. Phrafis delumta eft a familiis magnatum in oriente, qui cum ipfi curamadminiftrandaefamiliaefuajfufcipere nollent, in eam rem utebantur opera fervorum primaria: notae. Gen- XXIV. 2. Quod autem hic titulus & omiffioapoftolici muneris nihil apoftolatui ejus deroget, patet ex Phil. 1.1. & 1 Thefl. I. j.
III. Avctoritas. Audoritatem hujus epi- ftolae efle canonicam, conftat exconfiderationeau- cloris & epiftolae ipfius, exfutilitateobjeclionum, & ex teftimoniis illorum Patrum, qui feculis prio- ribus vixerunt, nam audloritatem canonicam hujus epiftolae agnofcunt exfeculoII.CLEMENSAIexan- drinus, exfeculoIII. TERTVLLIANVS, ORI- GENES, CYPRIANVS, DIONYSIVS Alex. & Avctor canonum apoftolicorum ex feculo IV. ATHANASIVS, ANTONIVS, CYRILLVS Hierofolymitanus , HILARIVS , DIDYMVS, THEOPHILVS, DIONYSIVS Areopagita,EPI- PHANIVS, EPHR/EM, BASILIVS M. GRE- GORIVS Nazianzenus, MACARIVS, AMBRO- SIVS, HIERONYMVS, PHILASTRIVS &Patr. Conc.Laod. &exfeculoV. CHRYSOSTOMVS, RVFINVS, ISIDORVS Pelufiota, CYRILLVS Alex. &PatresConc.Carth III. &MiLEViTANi.vid. LEONH.TW ELSII examen crit.N T. apud WOL- FIVM in curis pbilol.Q?crit Tcm.ult p. 3.fqq.& MILLUprol.inN.Tp m z4.b&V.T,p m.<59i.&59z. Qiiod quidam auftoritatem canonicam hujus epi- ftolaeindubiumvocaverint, & quidem, quodnon multi ex veteribus mentionemejusfaciant, liquet ex EVSEBII H, E. L. II. c. XXIII. IV.

de epiftola Jacobh 345
IV. Ec C LESIA, AD QVAM A JACOBO MISS A.
Scripfit Jacobus in ufum Judneorum difperforum verfus Orientem & occidcnte?n, mier Parthos, Me- dps, Elamkas,«.r.A. Jac.I. i.coll. AclII 5.9. io.ii. 1 Petr. 1.1. & quidem ad Cbri(ium converforum. Jac. I. 2. 3. 4. 18. Syrus itaque interpres recte addit: inter gentes Jparfi. conf. Devc. XXX. 4. Neh. I. 9.
V. Locvs, Qvo scripta est. Illepro- babiliter eft Hierofoiyma. vid N. I. n. 4.
VI. Tempvs. Laretnos, quo temporeharcopi- ftolaajacobo exaratafit, forfitan vero Jacobusillam fcripfit paulo ante mortem fuam, anno serae vuiga- risLX.f. LXI. Nam non agic de mortejefu Chnfti & de juftificatione, procul dubio, quia ha?c do- cTrina illo tempore jam recepta, immo inabufum f peccati licentiam verfa fuit, conf. c. V. 3. 8. 9. quse verba fine dubioinftans excidiumHierofoly- mitanum refpiciunc.
VII. Occasio. Hanc dedit flatus ^wlmorum, quorum multi (1) in fide fub tyrannide Neronis, c. II.6.7.I.2.12. V. 10 tepefeebanc; c. IV.4. (2) cupiditatibus indulgebant; c. IV. 1. 3. (3) furore fe abripi patiebantur; c III. 14. IV. 2. (4)Deum caulam tentationis ad defeftionem conftituebanc; C. I. 13-17. (O U£e<ru7roAi)\^iav exercebant; c. II.
I. fqq. (6) fide, ceupeccatioperculoabutebanrur, f fidem quidem jadabant, at verosfruclus fidei non edebant; c. II. 14. fqq. (7) lingva: frena laxa- banc, c, I. 26. III. r. fqq. fuperbiae dediti erant, c. IV. 6. 7. >o. 1 6. & inique de aliis judicabant; v.
II. it. (8) per coelum, terram &c. jurabant. c V. 1?.. Quas mala inde provenerunt, quod putave- nnt, per/va/ionem vanamejfeveramfidem, &Iiber-
tatem
\ :
\

346 PaisII. Sedf. II. Cap. I. Membr.II.
tatem Cbriflianam ad ohfervantiam legis extende- rint, ac in Ikentiam carnis converterint.
VIII. Argvmentvm. Vicle Pr.rtitionem.
IX. Scopvs. Judseos ad Chrifkim converfos ad vitae vero fecuritatem & evangelii abufumpro- lapfos, variis tnonitis de vita lancta inftruere, vivam &efficacem fideiindolemurgere, &afflictos confolari.
X. Singvlaria. (i) Non agit defide, qua juftificamurcoram tribunalidivino, f qusehomini confert remiflionem peccatorum, fed fru&ushu- jus fidei urget. (2) Primo intuitu epiftolisPauli- nis adverfari videtur, optime autem concordanr, fi dicta Pauli & Jacobi pro diverfo fcopo dijudi- cantur, nam Paulus agit cum iliis, qui ex legis operibus juftitiam & falutem confequi ftudebant, Jacobus vero cum iilis, qui fide imaginariafervari cupiebant, f qui fidem mere hiftorioam pro vera &falvifica venditabant. Quiitaque per bonaopera remillionem peccatorum & vitamaeternam confe- qui ftudet, a Paulo rcprehenditur&inftituitur, & qui putat, fidem fme bonis operibus fubflftere pofTe, a Jacobo redarguitur & eruditur. (3) Ap- prime apta & conveniens eft ad itatum plurimo- rum , qui Evangelici dicuntur, fiquidem illis fimi- les funt, quibuscum Jacobus agit.
XI. Partitio. Jacobusin hac cpiftola, qua: conftat capp V.
i, Adhortatur ad patientiam, v. 1-4. ad preces fiducialiter fundendas, v. s-8- ad animum fub- mifliim, v. 9-n. ad conftantiam in patientia, v. 12. ad deponendam falfam illam opinionem, Deum homines tentare ad mala patranda, v. 13-18. ad vitandam iraro, v. 19-11. ad verbum

de epiftola Jacobi. 347
— 1 -- 1 V 1 -'
rite audiendum & accipiendum, v. 17-25". & ad frenum lingvse injiciendum. v. 26. 27.
2. ) Reprehendit sr^&ff-aa-oAjjv^av, c. II. 1-13. er-
rorem de fide bonis operibus deftituta, v. r^- 26. ambitionem illorum, qui munus docloris anhelarunt,&lingva peccantes,c.III. i-i2.con- tentiofos & rixoios, v 13-1 §. voluptatibus in- dulgentes, & tyiAovc tov noer/xov, c. IV. i-f.fu- perbos, v. 6-17. & diviciis fretos. c. V» 1-6.
3. ) Confolatur Judajos rideles afHiclos. v. 7-11.
4. ) Dehortatur a jurejurando ilJicito, v. 12. in-
ftruit adverfa fortuna confli&antes & segrotos, v.i 3-1 f. & excitat fingulos ad conferfionem pec- catorum, ad preces pro fe invicem fundendas, v. 16-18. & ad convertendos errore Japfosf apo- ftatas. v. 19. 20.
XII. LOCA NOTATV PR£ClPVE DIGNA. C. I. 2. 3. 5-7. 12-ij. 17-22. a(5. II. g. 10. i}. 15-17.19. in. u 2. ij. 11$. 17. IV. 2-4. <S-$>. ij. 17. V. 4. 7, iz. 13.15. 16. ao.
XIII. LOCA DIFFICILIORA. C. I. io,-, ? . II.,. f qq . (coll. Roiii, XIII. 70 13- i+- 2'. M- 2j. III. 6. g. 9 . £0 . IV. 3. (.coll. Matth. VH. 8.) 5' V. 3. »4- ™-
MEMBKVM II.
DE EPISTOLA I. PETRI.
I. AvcTOR» Ille eft PETRVS, c.I.I. dequofc- quentia obfervanda veniunt. 1.) Nomen. Ex circumcifione appellatus eft SI- MON, quod audientem f obedientem fignifi- ficat; a Chrifto vero vocatus eft fyriace CE- PHAS, quod eftgraece iu7fo?, Joh. 1.4 i. Marc. III. 16, petramque denotat. Matth. XVI. 18-
A a 2. Pro-

348 Pars II. Seft.II. Cap. II. Membr.II.
2. ) Profapia. Patrem habuit Jonam^ Judseumiri
oppido Galiisece, Betbfaida,&. fratrem Andre- am. Joh. 1.41-45". Quia autemnatusfuitpatre Jona, appellatur Bar Jona, Matth.XVI.iy.i.e. filius 'fomc. Joh. I. 43. Verofimile autem eft, fyriace poni pro K-RT fecundumconfve- tudinem Syrorum, gutturales e medioeliden- tium, atque adeo per fyncopen poni \m& pro luavvx, unde & in codicequodam Mfc. Joh. I. 43. luuwa legitur.
3. ) Vit&genus. In juventute pifcibus capiendis
inmariGalilteae vicfum qucefivit. Matth. IV. 18.
4. ) Convtrfo & vocatio ad apoflolatum. Iila de-
fcribitur Matth. IV. (8-20.Luc. V. 1-10. &ha:c Jegitur Luc. VI. 13. 14.
5. ) Mors. ORIGENES tefte EVSEBiO H. E.
L. III. c. I & HIERONYMVS catalogo fcri- ptorwn ecclejiaflicorum T. I. Opp. p. m. 169. referunt: Petrum Roma?, capite ad terram verfo, cruci afhxum elle; & EVSEBIVS in Cbronico p. m. 162. perhibets illud accidifle anno XIV. imperii Neronis. tf.) Smgularia. (1) Uxorem habuifle, liquet ex Matth. VIII. 14. fqq. Luc. IV. 38. fqq. 1 Cor. IX. f. (2) In catalogo apoftolorum primum cenetlocum, Matth. X. 1. 2. Luc. VI. 13. 14. At\ I. 13. finedubio, quia aetate reliquos anteivit. (3) Oculatus fuit tefiis transfigura- cionis»Matth.XVII. i,fqq.lu<5he,Matth. XXVI. 37. relurreclionis, Joh. XX. 2. fqq. & adfcen- fionis Jefu Chrifti. Acf. I. 2. 9-13. (4) Ante lapfum f. abnegationem Jefu Chrifti, ingenii ferventioris fuit, & impetu naturali faepiffime fe abripi palfus eft, poft illum vero quam ma- xime fubacfum & tranquillum eum deprehen-
dimus.

de epiftoln I, Petru
349
dimus. (5) Nullus apoftolorum tam crebro bu- mam' aliquid pailus eft, ac Petrus, &. nullius quoque errores & lapfus tam frequenter infa- cra fcriptura notantur; vid. Matth, XIV. ^r. XVI. 22, 23. XIX. 27. Joh. XIII. 8. Matth. XXVI. 33. 34. 3^. 40. f t. f2j 69.fqq.Joh.XX. 2-9. Gal II. 11. fqq quod fine dubio eum in finem faclum, ne ei nimium tribueretur, id quod pofterioribus fecuiis futurum efle, Deus prsevidit. (?) APaulo Gal. II, 9. columnaeccle- Jia appeliatur, conf. P. II. Membr. IV. N. III. & Judeeorum prrefertim apoftolus aChrifto con- ftitutus fuit. Gal. II. 7. (6) Primam poftefFu- fionem Spiritus Sancli concionem habuit, Act. II. 14. fqq. & primus gentiiibus evangeiium pnedicavit. A61. X. U fqq. (7) Veteres refe- runt, quod iri Pofito, Galatia, Byrbinia, Cap- padocia & Ajia Judseis difperfis evangelium praedicaverit. vid. HiERONYMI catalogum Jiriptorum ecclejiafticorum T. I. Opp. p.m. 169.
(8) Stilo utitur gravi, venerabili ,Jublimi,per- Jpicuo , copiofb,Jlorido, btando, &f cohtcrentear-
clifjimo trvva,<peiei4 nexu, qui diverfas res, f di- verfarum rerum momenta pro cognatione fua ita copulat, ut periodi vix diitingvi poffint.
(9) Habet eam confvetudinem, ut dich V. T. ad dogmata fua fcite applicet, ne quis putet, novi aliquid a fe dici.
II. ECCLESIA, AD QJVAM aPETROmiSSA.
Scripfit Petrushancepiftolam in ufum ffud&orum, non in patria babitantium , fed per Pontum, Gala- tiam, Cappadociam, Ajiam & Bythiniam difperfo- rum, c. I. 1. & ad Chriftwn converfcrum; c. I. 3. fqq. 21. 23. II. 4-10. &c. quibus quoque evange- lium prajdicaverac, 2 Petr. L iuj 3. III. i. Sunt, Aa 2 qui

350 Pars II. Se&. II. Cap. II. Membr.II.
qui putant, quod Petrus non tantum ad Judaeos, fcd & ad gentiles converfos hanc miferit epifto- lam, provocantes praecipue ad i Petr. IV. 3. Ac confer 1 Joh. V. 21, Eph. V. f, Col. III. f. & 1 & 2 Maec. Nam exillis libris faciJe colligitur, Judaeos multos, ut regibus gratificarentur, & periculavi- tarent, idololatriafepolluiire. Conf.quoque t Th. II. is. ubi Paulus ea refpicit, quae a Judaeis ante multa fecula patrata funt.
III. Locvs scriptionis. ExarataeftaPetro Pabylonec.V. ..a.HIERON YMVS T.V. Opp. p.itf. aliique tefte EVSEBIO H.E. LII. c. XV. Babylonem hancimproprie fumferunt, &ftatuerunt, perillam Romam intelligendam efle, quorum fententiam Pontifkii fequuntur, ut inde evincant, Petrum fuifle Roma:. Quum autem nulla adfit ratio, quae nos cogat, propriam deferere fignificatio- nem, & in myfticum defcendere fenfum, ac fcri- ptoribus nonin moribus pofitum fit, ficro quodam nomine in fineepiftolae, patriam falutantium indi- care, non poftumus, quinhancrejiciamusfenten- tiam. Qucenam autem Babyion intelligenda eft, Cbaldaica anMgyptiaca, cujusmentionemPTO- LOM/EVS L. IV. c. V. p m. f3 . STRABO L. XVII. p. m. [ 160. & JOSEPHVS Antiqv. JucU L. II. c. V.p. 6r- injiciunt? Probabiliter tuyailla, fed bdeci nam chaldaica Babylon illo tempore va- ftata fuit, tefte STRABONE, qui L XVI. p. 1073. itrbis, inquit, partem Perfk diruerunt, partem tempus confumjit) & Macedonum negligentia, pr£- fertim ubi Seleucus Nicanor Seleitciam ad Tigrim condidit.
VI. Tempvs. Probabiliter fcripta eft poft priorem romanam captivitatem Pauli, cujus finis incidit in annum serse vulgaris LXIII. vid.
Append.

de epiftola t. Petri. 351
Append. §. XLII. Narn meminit Silvani & Marci;
1 Petr. V. 12. 13. Silvanus vero, qui & Silas in Actisaudic, zCor.I. 19.coll.A6l.XVIU. f.anteiiUm captivitatem perpetuus Pauli fuit comcs, conf, A& XV-XVIII. & Marcm in illa Paulo adharlic. Philem. v. 24. Col. IV. 10. Forfitan itaque haec epiftola fcripta eft anno aerse vulgaris LXIV. five LXV.
V. Occasio. Impulit Petrum ad fcribendum (1) officium illud fpeciale, quod Chriftus ipfi de- mandavit, & cujus fk mentio Gal. II. 7. (2) Sta- tus Judasorum affliclus. c. L 6. 7. IV. i%, 13. 19. V. 9. (3) Corruptio do6trinae apoftolicx de fide, quafi ea vera efTe poffic, quamvis deftituatur vera piecate,f ftudio fanclitatis. r Petr. II. 16. 2 Petr. X. 9. II. fqq. (4) Adventus & difceiTus Silvani. 1 Petr, V. 12.
VI. Argvmentvm. Petrushortaturfideles, ut in vera agnitione & fideChrifti pro nobis paffi,
f)erfeverent & crefcanc, afflictiones patienter to- erent, & bonis operibus finguli in fuo ftatu ftu- deanc.
VII. S c o P v s. Judaros in Jefum credentes in fide confirmare, ad dignum gratiae ufum excitare x & afflictos confolari.
VIII. Singvlaria. (i)Confolationis acamo- ris teftificationis pleniffima eft. (2) Teftatur de efficaci Spiritus fancli operatione, qua cor Petri tanta lenitate, manfvetudine, comitateaccommi- feratione replevit. (3) Oftendit, quomodo apo- ftoli fuorum mentes divino folatio erexerint, ita nimirum, ut easdem ad cceptum Chriftianifmi curfum impigre perfequendum fimul adhortati lint. c. IV. 19. &c.
Aa 3 IX.Par-

352 ParsII. Secl.II. Cap. II. Mcrabv. III.
IX. Partitio. Continet did;ilcaiica, psedev- tica, & paracletica inter fe mixta, & prsemiiTo voto & faluratione c. I 1.2.
1. ) Oftenditur, prreftantiflimam eflegratiam, quae
nobis in Chrifto obtigit, addita fimul pcedia. c I.
2. ) Commendattir incrcmentum in Chriftianifmo
generaliter & fpecialiter. c. II. III.
3. ) inculcatur tolerantia adverforum. c. IV.
4.) Exhibentur monita fpecklia ratione paftorum,
leniorum & juniorum e. V. 1-6.
5. ) Adjicitur gravis admonitio, votura &falutatio.
v. 7-fin.
X. LOCA NOTATV PR/ECIPVE DIGNA,
C. 1,3-9. '3-2-3. H. %. 3. -5- 6. 9. 11-13. 18. ai-25. IIL 1-5. 7. 9. 16. %i. IVi 3-5.13-16. V. a-j.7-5.'.
XI. LOCA DIFFICI.LIOR A. C. t 6. II. g. 13. Ccoll. Rom. XIII. a.) 17. (colL ?i. XV. 4.) III. ij. 18-zo. IV. 1. <5. 7. 8.17.
MEMBR VM m
DE EPISTOLA II. PETRI.
I. Avctor. SIMONPETRVS;c.Ii. 16-18. III. 1. 2. & huic fententioe adftipulantur AMPHl- LOCHIVS, GREGORIVS Nazianzenus , RV- FINVS, aliique.
II Avctoritas. Quodhatcepiftola canonica polleataudloritate, indubium vocarinequit Nam aPetro, apoftolo JefuChrifti, fcripta, & libris - propheticis & apoftohcis analoga eft, nullaque
fufficiens dubitandi ratio reddi poteft. Syri hanc epiftolam olim rejecerunt, 6V propterea
in

de epiftola II. Petri.
353
in primis editionibus fyriaca: verfionis non repe- ritur, & in eadem funt fententia Syri moderni, quamvis privatim hanc epiftolam legant. Non autem Syri tantum, fed & alii auctoritatem cano- nicam hujus epiftolae in dubium vocarunt, vid. EVSEBIl H. E. L. III. c. III. & quidem ob ftili cum priori diflbnantiam, tefte HIERONYMO in catalogo fcriptorum ecclejiaflicorntn T. I p. 169. longe plures vero iljam agnoverunt. Nam hanc epiftolam tanquam genuinam in canonemrecepe- runt ex feculo II. CLEMENS Alexandrinus ex feculo ISI. ORIGENES, & ANONYMVS, qui Canones Ai>ostol;cos compofuit, ex feculo IV. ATHANASIVS, CYRILLVS Werojbiymuanus, HILARIVS , EPIPHANIVS , GREGORIVS Nazianzcnus, AMPHILOCHIVS, MACARIVS, AMBR.OSIVS, HIERONYMVS, PHILASTRI- VS, & PATRES Concilii Laodiceni , & ex fe- culo-V.CYRILLVS Alexandnmu, AVGVSTI- NVS, RVFINVS, PATKES Concilti Car- thaginensis III. v. MILLII prvleg. in N. T. p.m.2, f.b. ckN.T.pyig.tf TWELSIIexamen critimm N.\T. apudWOLFIVMincurisT om.ult.p.ira* Forfkan non. ftatim de auctore hujus epiftolse conftitit, quapropter de ejus aucloritate canonicaa quibus- dam dubitatum eft, & quidem ad aetatem Hiero- nymi usque, nam poft iiram in ecclefia grceca &. latinaab omnibus pro canonica habita eft.
III. Ecclesia, ad qvam a PETROmissa. Eft eadem, ad quam prior data eft c, III. 1. col!. 1 Pecr. I. 1,
IV. Locvs, qvo sckifta est. Forfitan a Petro eodem loco, quo prior, exarata eft* ni-
mirum Babylone.
Aa 4
V. Tem-

354 ParsH. Se&II. Cap.II, Mernbr.III.
V. Tempvs. Scripta eft paulo ante mortera Petri, c. L i4.&quumillam,'fiantiquitati credere licet, anno aerae vulgarisLXVIH. fubierit, exarata eft haec epiftoia anno zerae vulgaris LX VI, f. LX VII.
VI. Stilvs. Is eft diverfus a ftilo in epiftola priori adhibito, quod etiam ab HIERONYMO afleritur in epiftola ad Hedibiam T. III. Qpp, p. m. 102. differentia autem neutiquam tanta eft, ut alii auclori fit adfcribenda haec epiftola, nam in utraque deprehenditur artificiofa brevitas cum Tumma majeftate conjunda. Procul dubio diffe- rentia materia», quam in hac &illaepiftolatraclat, ftilum diverfum reddidit.
VII. Occasio. (i) Mors Petri inftans. c. I. 14, if, (2) Defiderium Petri, ut fideles in fide permanerent & crefcerent. c I. »2, 13. III. 1. 18. (3) Periculum Judaeis fidelibus zpfevdoprophetarum & emptetiavum corruptelis imminens, quibusjam tum ecclefia preila fuit, & quorum plures venturi erant. c. II. 1. fqq. III. 3. fqq. (4) Defiderium Petri, confenfum fuum cumPaulo, dequoquidam dubitarunt, teftificandi. 2 Petr.III. 15.C0IL Gal.II.
14. I COF. II. IZ.
VIII. Argvmentvm. Vide Partitionem,
IX» Scopvs, Judstos fideles adhortari, ut in fide & virtutibus Chriftianis crefcant, & a falfis prophetis, deriforibus, & hominibus profanisfe- dulo fibi caveant.
X. Singvlaria, (1) Gygnea eft Petrican- tio, ardorem fpiritus, Chrifti amorem & pietatis zelum fvaviffime fpirans. (1) Convenitquodam-. modo cum epiftola pofteriori ad Timotheum, (3) Univerfam vitse Deo probata» rationem & or-
dinem

Membr. IV. de epiftola I. Johannis. 355
dinem tam perfpicue depingit, ut ad tutam&cer- tam animae aedificationem vix quicquam clarius atque utilius omnibus &; fingulis commendari poffit.
XI. Partitio. Continetur capp.III.praemiflb exordio
1.) Exhortatio ad conftantiam & profedum in fide & ftudio pietatis. c. I.
i.) Prophetia de falfis docTioribus, c. II. & irrifo- ribus adventus Domini, quos reprehendit, ad- dita pia admonitione & voto. c. III.
XII. LOCA N OTATV PR^ECIPVE DIGNA. C. I, 3.11.19-ir. II. 1. 4. 9.10.13,19. ai. III. 9. u-13.18.
XIII. LOCA DIFFICILIORA, C. I. i8. (coll. Matth. XVII. 5.) II. j. 11.19. IH, 5-10,. 13.
MFMBKVM IV.
DE EPISTOLA I, JOHANNIS.
I. AvCTOR. Ouod hstc epiftola a Johanne evangelifta & apoftolo exarata fit, liquetexftili cum reliquisfcriptisjohannisconvenientiafumma, & ex teftimonio veterum. Nam EVSEBIVS H. E. L. III. c. XXIV. hiter Johannisfcripta, inquit, prior epiftola a recentioribus & antiquis omnibus citra controverjiam admittitur; & CHRYSO* STOMVS apud COTELERIVM T.JU. monum. ecclejtaft.grfic. p. 148. teftatur, omnesunavocepro- fiteri, hanc epiftolam Johannis ejje. Infcriptionem autem nominis fuiomifit, morefibifolemni, fiqui- dem de fe ipfo vix uspiam, nifi per circumlocu- tionem loquitur.
Aa f II. Ec-

356 Parsfl. Se&II. Cap. II. Membr.IV.
II. ECCLESIA, AD QVAM A JoHANNE MIS-
sa. Scripfit Johannes in ufurn omnium Cbri- ftianorum, & praecipue Orientalium, ad Chriftum convcrjbrum. c. II. 7.
III. Locvs sc riptionis. ProbabiliteraJo- hanne exarata eft Epbefi, fiquidem ibi praecipue commoratus efle legitur. vid. p. 267.
IV. Tempvs. Illud eft ignotum. Quidam fcriptam efTe putant ante excidium Hierololymi- tanum, alii anno Chrifti XCI. XCII. & reliqui A» C. XCVIII. f. XCIX. Prohabiliter hxc epiftola a Johanne exarata eft fubfinemfeculiprimi, nam iUp tcmpore, quo fcripfit, haereticorum turbce in ecclefia jam invaluerant, inprimis eorum,, qui Chrifti divinam naturam negarunt.
V. Stilvs. Confcripta eft ftilo piro, claro, mellifluo, f. melle dulciore, fimul tamen gravi, & non xMofidminante, c. I. 6. 10. II. 4. % 11, III. if. pfonsque fingulari. Nam Johannes (r) dele- clatur multis copulativis, vid. 1 Joh. III. 22-24. in quibus tribus verfibus hsH fepties Iegitur, repeti- twmbus, c. I. g. 10 II. 13.14. III. 23. periphrafibus, c 1.1-3.II. 11. explicationibus , c. I. r.2. & antitbe-
Jibus. e. K C. 7. II. 9. 10. (2) Subindeloquitur<7j£- firmativc & negative. c. I. f. 6. (3) Totus eft in demonjtratione , quem in fmem fubinde certaadhi- bet eriteria, e quibus^o Kgtvopevov conftare ac co- gnofci poftit, ac faepius verbo cognofcendi & di- judicandi cum pronomine demonftrativo ev ^slu utitur. c.II. i. III. 19. 24. (1) Conditionalem vo- cem Ji,&Ji non, crebro ufurpat, c I.6-10. &qui- dem non femper conditionalucr, fed quandoque etiam rationaliter. c. II. if. 19. 29. (f) Habet
qujcdam

de epiftoJa I. Johannis. 357
quaedam vocabulatfpbrafesJibiproprias , aucqui- bus prae aliis multum utitur; de Chrifioejusquedi- vina natura agens, adhibetvocem % Aoya ffiatum peccati exprimit per tenebras, mundum, mendacium ; &c. & fiatum gratice, indicat per lucem , fpiritum, veritatcm, exDeoeJe, Denm cognofcere. &c. (6) Ff- fetlum quandoque pro caufa ponit. c. V. 3. 4. (7) In compellationibus eft blandus, acpaternum prodit affedum. c, II. 12. 18. 28. IV. 1.
VI. Methodvs Tractationis, Utitur Johannes methodo aphoriftica, ita ut ponantur fententiae primariae, eaeque pleniusdeclarenturac illuftrentur, &feretali, qualis folicitorum patrum enefolet, cum dilecliffimos filiolos informant & corrigunt, nam primariadocumenta pietatis veluti brevibus fummis f aphorifmis comprehenfa, pro- ponit,'& quse maxime neceffaria opinatur, faepius inftillat.
VII. Occasio. Hanc dederunt (1) doelrinae purioris cfe officio & perfona Jefu Chrifti tentatae corruptelae.c.II. ig. (2) DocfrinieverasprEecipue de fatisfaclione, juftificatione & remiffionepecca- torum abufus. c.I. 6.II. 3.4. fqq. Primo tempore, quo apoftoli praedicarunt, exponebantur difpu- tationes de lege, cum autem hac ratione curfus evangelii non poflet impediri, diabolus epicure- ifmum excitavit, quae fcena femperluditur. (3)Af- flicfiones piorum. c. III. 13.
VIIL Argvmentvm, Exponit Johannes fa- lutarem doclrinam de Deo&deperfona, officioac beneficiisJefuChrjfti, explicatnoftrumergaDeum, Chriftum & homines officium, &traditnotasexi- mias verorum Dei filiorum & Antichrifti.
IX. Sco-

358 ParsIL Se&II. Cap.II. Membr.IV.
IX. Scopvs. Corruptelas doctrinae purioris de officio & perfona Chrifti retundere, turpemevan- gelii abufum reprehendere, fruclus fidei, &Chri- ftianifmi praxin in caritatis officiis urgere, & hac ratione fidei puritatem ccvitae fanctimoniam con- jungere ac commendare, piosque affliclos confo- Jari, eosdemque adverfus deceptionem Antichri- fti munire.
X. Singvlaria. Eft brevis quacdam Chri- ftianae doclxinae epitome, & evangelii a Johanne fcripti fuccinctum enchiridion. (2) Epiftolahaec evangelio Johannis, 6V evangelium huic epiftolae multis in locis plurimum fuppeditat iucis, namin evangelio fidem urget, in hac autem epiftola oc- currit illis, qui fidem jaclantfine operibus, ac do- cet, opera nondeficere, fifides vera adfit, & fide- ficiant, fidemnon efle veram, fed falfam. (3) Optime conferri poteft cum Proverbiis Salomonis. (4) Varia tradit criteria Deum vere cognofcentium, gratiam f. remifiionem peccatorum confecuto- rum, filiorum Dei & haeredum vitae asternae, & propterea aptiffirnaeftadexplorationem fuiipfius, f pras aliis libris N. T. unumquemque erudit de ftatu animae fuae. (f) Nulla epiftola ardentioreft ad commendandam charitatem Chriftianam.
XI. Partitio. Johannes pofitathefi, utfide- Ies de fpe vitae aeternaepergratiamDeiconfervan- da foiliciti efient, excitat illos
i.) ad vitandas tenebras, c. I. II. 1^-17.
j.) ad Antichriftos vi unclionis fpiritualis pro-
bandos, v. 18-29. g.) ad amorem fincerum erga Deum & homines.
c. III. IV.
4.) ad vicloriam per fidem deportandam. c. V.
Sive:

Membr, V. de epiftola II. Johannis. 359
Sive: Agitur in hac epiftola
1. ) de modo liberationis a peccato. & fignis verc
fidei, c I. II. 1-17.
2. ) de fugiendo Antichrifto, v. 19-fin.
3. ) de beatitudine filiorum Dei, eorumquecrite-
riis f fignis, acfalfis prophetis, g. III. IV.
4. ) de natura, viftoria, certitudine, utilitate & effi-
cacia fidei. c. V. Alii Partitionem hujus epiftolae per Aphorifmos in- ftituunt, quorumXII. conftituunt. (1) c. I 1-4. (2) V. f-IO. (3) C. II 1-6. (4) v. 7-17- CO v. 18-29. (6)cIII. 1-24. (7)c.IV. 1-6. (8)v.7-ar. (9) c. V. i-f. (10) v. 6-13. (n)v. 14-16. (12) v. 17-ai.
XII. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA.
c. 1. s-p. n. t-3. 6. 12,-17. 2 8.2p. in. 1-5.8-10.13-44. iv. 4.
5. 9. 11. 14. i<S-20. V. 2-4. 7. io. n. 14. 15.18-20.
XIII. LOCA DIFFICILIORA. C.I.i.8.(col!.Joh. IX. 3.) II. 1?. (coll. Joh. III. 16.) i(5. 18-ao. zi. »7. III. 9. i<5. 20. IV. 17.18. V. 1. (5-8.16-18. 19-
MEMBRVM V.
DE EPISTOLA II. JOHANNIS.
I. AvctoR. Nullum eftdubium, quinjohan- nes hancfcripferiteprftolam, namcontinetftilum, verba & fententias Johanneas, (v. 6. coll. r Joh. II. 7.V.7. coll. 1 Joh.II. .8 &IV. z.) &ab IREN/^O, CLEMENTE Alexandrino&TERTVLLlANO aliisque fine dubicatione Johanni tribuitur. No- fnen fuum huic epiftolae Johannes non infcripfit, ob r2tionem Membr. IV. N. I. allatam, & quia eledae dominae fatis cognitus fuit. Presbyterum autem fe appellat, fine dubio refpeclu setatis nam
Ulo

360 ParsII. SedUI. Cnp.II. Membr. V.
illotempore, quo hanc fcripfit epiftolam, nona- genarius & apoitolis reliquis omnibus fuperftes fuit, forfitisn quoque fubingravefcentcm fene&u- tem fcnioris nomine hononfice a Chriftianis ap- pellatus eft.
II. Avctoritas. Quuriihaec epiftolaaJo- hanne, viro Qeo7rvev<?u> fcripta fit, vide N. I. conftat, jlliauctoritatemra«(P«/V^;«tribuendam effe. Quia epiftola hscc perbrevis, &uni tantum perfonceaut familia? inlcripta eft, & propterea nonftatim in omnium notitiampervenit, nomenquepresbyteri forfitan quosdam aiiquamdiufufpenfostenuit, au- ctoritas canonica illius a quibusdamindubiumvo- cata eft, vid. EVSEBII Hift.Eccl. L. III. c. XXV. quapropter quoque in primis editionibus verfio- nis Jyriacct N.T. ominaeft,at illi Patres, quorum aucroritas & critica ingenii vis fuit fumma, nun- quam de illa dubitarunt, nam in numerum cano- nicorum librorum epiftolam hanc referunt IRE' NMVSt CLEMENS Alexandrinus, TERTVL- LIANVS, CYPRIANVS, ORIGENES, ATHA- NASIVSjumor, CYRILL VS, DIDYMVS, AM- BROSIVS. HIERONYMVS, AVCTOR Con- stit. Apost. CHRYSOSTOMVS, V PATRES Conc. Laod.& Carth. III. v. CALO VII Biblia illu- ftrata & MILLII prokg. in N. T. p. m. 26. b. & N. T. p. m. 749.
III. Locvs scriptionis. Probabiliter Ephefi confignata eft. vid. p, 3 <r <S.
IV. Tempvs. Forfitan paulopoftprimam epi- ftolam exarata eft, nam maxima eft inter illam & hanc epiftolam convenientia. vid. v, f. coll, 1 Joh. II. 7. v. 7. coll. r Joh. II, 22. IV. 2.
V. Per-

deepiftolall. Johannis. %6l
V. Persona, AD Q.VAMMISSA. Hla fuic matrona qusedam, quae a Johanne v. i. vocatur ecAfxfo»quia ad Chriftum converfa fuit, v. 2. 8. & Chriftiani illo tempore exAsx^w appellati funt Rom. XVI.13. Col III. 12. aTim. II. 10. 1 Petr. I. r. & Kvfia,, vel quia illuftri genere nata fuic, vel ob famulitium ipfilubjectum, aut conjugiumcum quo- dam magnate. Chriffimus HE VMANNVS putat, quod nomenhujusmatronarCyria fuerit, aclquam fententiam ftabiiiendam in Poec. quosdam arfcrt, quibus nomen avgiag & Cyrise haefit, 6c provocat ad Rom. XVI. 13. Meminit illius fencencke ante Heumannum GOMARVS in opp. p, m, 739. qui etiam refert, quod Marryrologia quasdam Domi- nas nominatim referant.
VI. Occ ASio. Vide v. 4, & 7.
VII. Scopvs. Matronam quandam illiusque flios ad continuandum Chriftianifmi curfum f ad mutuam caritatem & veritatem, quaj in Jefu eft, adhortari, & adverfus pfevdo-didafcalos prxmu- nire. v. f. 7. 8.10.
VIII. Partitio. Continetur verf. 13.
1. Exordium. v. i-£
~
2. Tracfatio, ubi
a) admonitio, v. f . 6.
b) praemonitio adverfus falfos doclores. v. 7- 11.
3. Conclufio. v, ij. 13.
IX. LOCA NOTATV PR^CIPVE DIGNA, v. 4. 6- 8.
X. LOCA DIFFICILIORA, v. io- n.
MEM-

362 Pars II. Se& H Cap. II. Membr.VI.
MEMBRVM VI.
DE EPISTOLA III. JOHANNIS.
I. AvctoretAvctoritas. Scriptaeft hoec epiftola a fyhanne, & propterea aucloritate canonica gaudet. conf. quac di&a funt Membr. IV, N. I. & 11.
II. Persona, ad qvam missa. Illa eft Gajus f Cajus. v. i. In Scriptura facra fit mentio Gaji Macedonici, Acl XIX 29. Derbenjis, Acl XX. 4. & Corinthii; 1 Cor. V, i+i Rom. XVI. 23. & ad hunc Corinthium Gajum miflam elfe hanc epifto- lam, putant nonnulli, quod ex 3 Joh. v. c.coll. Rom. XVI. 23. probare adnituntur. Aliisautem eft alius, fiquidem Corinthius a Paulo ad fidemin Chriftum perductus fit, 1 Cor. I. 14.. &Johannes illum, cui hanc epiftolaminfcripfit, filium fuum v. 4. appcllet, & propterea verofimile fit, eum ajohanne converfum efTe; funtautem, quibushsec appellatio tantum amorisargumentumeft, provo- cantes ad 1 Joh. II. 12. 18. 28. III. 18.
III. Locvs et Tempvs scriptionis. Vide, quae dicla funtMembro prsecedenti p 360. N. III. & IV.
IV. Occasio. Hanc dedit (1) Gaji integritas in Chriftianifmo, & hofpitalitas. v. 3. 5-. ( 1) Dio- trephis importunitas. v. 9.
V. Scopvs. Gajum in bono confirmare, & ad beneflcentiam erga fideles continuandam exhor- tari, importunitatem fcandalumque Diotrephis mitigare, & Demetrium ipfi commendare.
VI.

Membr. VII. dc epiftola Jucte. .363
VI. SiNGvLARiA. (1) Convincit nos, apo- ftolorumcetatelitteras fyftaticas f commendatitias inufu futfle, quibus eos inftruxerunt, qui inpie- tatis ftudio finceros fe praiftiterant, quoipfoapo- ftoli & primi Chriftiani multa pericula & corifu- liones anteverterunt.; (2) Teftatur de hofpitali- tate primorum Chriftianorum, quam quidera ad- modum caute & circumfpecie, erga iinceros au- tem atque probatos amantilfime ac liberalilfime exercuerunc.
VII. Partitio. Comprehenditur verf, XV. r. Exordium. v. 1.2.
2. Traclatio, ubi
a) Elogia Gaji v. 3-8.
b) Correptio Diotrephis. v. 9-11,
c) Commendatio Demetrii. v. 12.
3. Conclufio. v. 13-if.
VIII. LOCVS NOTATV PR/ECIPVE DIGNVS. v. 4.
IX. LOCA DIFFICILIORA. v.6.11.
MEMBRVM VII
DE EPISTOLA JVDiE.
I. Avctor. Scriptaeft haecepiftolaa JVDA, c. I. 1. ebraice mirr quod covfejforem denptat. Gen XXIX. %h Appellatusquoque eftTHAD- DMVS & LEBB/EVS, Matth. X. 3. coll Luc VI. ic. quorum primum nomen, a niVi deduclum, eiusdem notionis cum Juda eft, & alterum a derivatum, cordciruw fignificat. Procul dubio ul- timum nomen ipliinditum eft, uc diftingveretura
B b jfttda

364 ParsII. SeclII. Cap.II. MembrVII.
Juda Tfchariote, proditore Jefu Chrifti. Patrem habuit Alpbimm , tkfratres 'Jacobumminorem, qui nobis epiftolam reliquit, Jofem & Simonem Can- nneum. vid. Membr. I. N. I. p. 341. A Chrifto conftitutus eft apoflolus. Luc. VI. 1^16. Quia matertera Jefu Chrifti nacus fuit, jrater jfefu Cbri/li <\\c\tuv. vid. Mcmbr. VI. N. I. p. 341. Jo- haimesrefert 7 E*v,cXI\^22.quandamqu£ftionem, quam Jefu propofuit, & prceterea nihil de illo in hiftoriaEv.reLuum legimus. \x\/Egypto,Syri a^Ara* bia, Mejbpotamia, PontoZf Perjide docuifle dici- tur. Muneris apoftolici non meminit, scque uc Jacobus, & fme dubio eandem ob caufam,& appellat fe non filium A/pbcei, fed jratrem ijacobi , quia nomen Jacobi in furoma fuit exiftimatione, & for- litan alii Alphiei fuere. conf. Marc II. 14.
II. Avctoritas. Quod m&omcitc canonica polleat, liquet exccnfiderationeauctorisepiftolae- que, & futiiitate objectionum. Negari nequit, quosdam audoritatem canonicam hujus epiftolce in dubium vocafle &negaHe , &quidem, quianon a multis veterum allegatur, v. EVSEB!! H. E.L. II. c. XXIII. forfitanquoque obvsdciniurnEnochialla- tum, quod&HiERONYM VS incataLfcript.eccL T. L Opp. p. m. 172, innurt, longe plures autem illam afleruerunt, nam agn^fcunc auctoritatemca- nonicam hujus epiftolce ex feculo II. Clemens Ale- xandnnus^ exfeculo III. Tertullianus , Vrigenes,
ex fecuio IV. Athanafuts, Cyrrtlus Hicrofolymita- tius, Lncifer, Didymus ? Dionyjius-Areopagita, Epiphanius-, Epbrcem, Greqorius Naziam.enus, Ambrojius, Pheronymus , Pbilaflrius, & Patres concilii Laodiceni , £7* ex feculo V. CyrilJus Ale- xandrinus, Rufinus, Auguftinus, &Patres conciiii
Car-

de epiflola Judar. 365
Cartbaginenfis IIL vid. MILLII proleg. in N. T p.m.zf.&N.T. 7f4 &.LEON. TWELSIIvind. epiftoU bujus in curis IVo/fii T. uk. p. 333. Iqq.
III. EcCLESIA, AD QVAM A JVDA MISSA.
Scripfit Judas hanc epiftoiam ad eccleiiam univer- falem, pracipue vevo s Orie.ntaie//i, quam evan- geiii lucecolluftraverat. v. i.
IV. Locvs scriptionis. Non conftat, quo loco exarata eft.
V. Tempvs. Quibusdnm eft A. C. LX. sliis LXIV. aliis LXVHL aliis LXX. & reliquis XC. Nuilum eftdubium, quin Judas hanc epiftolam fcri- pferk poflrema apoftolorum ittafe, v. 17. & poffc lcriptam a Petroepjfto/anipofteriorcw, nam qucedam ex illa ad verbum repet.it & interpretatur, vid. v. 6. coll, ?. Petr. II. 4. v. g. coll. 1 Petr. H. 20. n. v. jeo. coll sPecr. II. 17. v. 12. coil. 2.Petr.il. 13. & quos Petrusfuturospraedixit, ilios Judas tanquam prse- fentes defcribic. 2 Petr. III. 3. coll Jud. v. ig. 4. Forfitan itaque ha;c epiftola a Juda exarata eft anno ierse vulgaris LXX f. LXXI.
VI. Occasio. Hanc dcderunt homincs gra- tiam Dei ad peccandi licentiamtraducentes, f.ob- tentu libertatis Chriftiance vitam impuriffimam, turpifrlmam&fccleratilfimamagentes, ccexemplo
_fuo doctrince & vitce puritatem corrumpentes.v.4.7. 8. 10-13. l3* 19-
VII. Scopvs. Diciis doclrince & virae corru- ptoribus obviamire, fidelesindoclrinreintegritace confirmare, & ad vitam fanchun ilios excicare.
VIII. Singvlaria. Scripta eft j|ilp wedSS f. nec nimisalto neque nimis fimplici, pcrjpivuo, con- cifo , profundo, & tariib aculeorum apparatu ador-
Bs 2 naio,

366 Pars .lt Se&II. Cap. II. Membr.VU.
nato , itt divinus mentis fervor ubique eluceat, (r) Pofteriori epiftolae Petri accurate confonat, f argumemumutriusqueepiftolcecoincidit, C3)Me- minit vaticinii Enocbi , quod in libris V. T. non exftat; retulit autem Judas iliud vel ex Judasorum libris, velextraditioneper 6eo7rvev?ictv confirmata. (4) Documento eft, apoftolos teque folicitos fuifle de puritate dodtrina?, acdefanctimoniavitce. (O Seqnitur epiftolas reliquorum apoftolorum, & antecedit Apocalyp(in Johannis, & quidem optimo jure.
IX. Partitio. Poft infcriptionem & faluta- tionem v.i. 2. apoftolus Judas
ll Indicat fcopum fibi prcefixum, qui eft, utfideles certent fuper fidefemel tradita. v. 3.
II. Necefiitatem hujus certaminis exponit, quce defumta eft a feducforibus, quos
1, ) indicat, v. 4.
2. ) pcenam illos manentem refert & demon- ftrat, v. f-7.
3) graphice illos defcribit, f vitam illorum peifimamfidelibusoboculosponit, v. 8-1 3-
4.) pcenam illorum futuram ex vaticinio Eno- chi probat, v. r 3-1 <5.
JfO prsedidfionem ab apoftolis faclam fidelibus in memoriam revocat. v. 17-19.
III. In Chriftum credentesadhortaturadperfeve- rantiam in fide, caritate & precibus, emenda- tionem aliorum, &impuritatisfii2am. v. 20-23.
IV. Addit conclufionem, continentemdoxologi- am. v. 23. 24.
X. Lo-

Scc r t. llh de apocalypfi Johannis. 367
X. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA. v. 4. 6. ij. iy. 20. ai. 24. 25.
XI. LOCA DIFFICILIORA. v. 8. 5.12. 14. 23.
SECTIO III.
DE LIBRO PROPHETICO,
SIVE
DE APOCALYPSI JOHANNIS.
I. Sedes. Ultimum tenct locnm, & quidcm merko, nam poft reliquos librosN. T. fcriptaeft, neque ad evangelia, neque ad epiftolas apoftolo- rum commode referripoteft, &futura&proxime diem extremum antecedentia fata ecclefiae enarrat.
II. Avctor. Scripta eft apocalvpfis a JO- HANNE, c. 1.1. 4. 9- XII. 2. XXII. 8- & quidem evangelifta & apoft.olo, nam (1) auctor ante fcri- ptam apocalypfin hiftoriam de Jefu edidit. c. I. 2. coll. Joh. XXI. 24. (2) ScripfiteadeJefuChrifto, quae ipfe vidit & audivit. 1. c. coll. r Joh. I. 1-3.
(3) In infula Patmo fuit propter teftimonium de Jefu, c. 1. 9. veteres autem non alium Johannem, quam evangeliftam ;in Patmum relegatum fciunt.
(4) Stilus reliquis johannis fcriptis fimillimus eft, vide Apoc. c. XIX. 13. coll, Evang. I. 14. 1 Joh. I. t. Apoc. c. V. 12. & VII. /7. coll. Ev. I. 29. 36» Apoc. I. 2. 9. coll. Ev.XXI.24. Ap. coll. Ev. XIV. 21. i Joh. II. 4. Ap. c. I.y. coll. 1 Joh. I. 7. Ap. II. /7. colL Ev. VI. 49. &c. &fi quac datur dis- crepantia, illius caufa eft, quod propheticum di-
Bb 3 cendi

368 Pars II. Sectio III:
cendigenus dirFeratabhtftorico, &quod Johannes potius -ea verba, quse fri vifronibus audivit, confi- gnare, quam fibi dicTa fuo fennonis genereconte- xere voluerit Accedit (f.) teftimonium primitivze ecclefiae, nam tnbuunt apocalypfin johanni ex feculo II. PapJ^s, ^ufiimtsi, Meliio, Irenmstf Clemens Alexandrinus; exfeculo III. Tertullianus, Origencs & Vi&orintts; ex feculo IV. Eufebius, JHlarius , Prudentius, Eptpbanius, Baftlius M. Gregorius Nazianzenus y Macarius, Ambro/ius, Fbilafirius ; &ex feculo V. Chryfoftomus , Rufmus, Patres eoncilii Carthapinenfts fjj, aliique, vide LEONARpl TWELSII mndicw apocalypfeos, quae exftarit in WOLFJl Curis PhiL &r Crit, tn epp. catb. & apocal. p. 387.
III. Inscriptio Tohannea. IHa eftAsroie*-
9
Ayii/is ivias■ xf l *&- c - }: i-i-c. Revelatio facta per JESVM CHRiSTVM, quje appellatio huic Iibro fummo eonvenit jure, nam Johannes tradit inillo ea, quas jefus ipfi revelavit de ftatu, periculis & liberationibus ecclefiarum illius&futuritemporis. Intelligenda autem eft ea revelatio j qure fit per vifionem, f hominiin e>c<rao-iv raptoextra ordinera fingulari gratia Jefu Chrifti obtingit; c I. ro. 17. IV. ii z. V. 2i &c & hujusfignificationis<z.^oxc4Ay- fyjS eft Paulo 2 Cor. Xli. 1 -7.
IV. Inscriptio extracontextvmposita. Hcec neutiquam 3 Johanne profecla eft; nam(i) alias hic Irber duplicem haberet infcriptionem ; (z)infcri- ptio non eadem eft in codicibus grsecis & verfio- nibus, & (^)TriEOLcGi nomen nunquam Johanni a docloribus trium primorum aChriftonatofccu- lorum tjribuitur,. etiamubi apocalypfin ad partes
vocant.

de apocalypfi Johannis. 369
vocant. Addita itaque eft hcec infcriptio a quo- dam circiter feculo IV.quiJohannem THEOLO- GI nomine infignivit, vel, quia pra? reliquis fcri- ptoribus facris divinam naturam fervatoris admo- dum luculenter adferuit, vel, quiafutura ecclefiae fata ut propheta praedixit, c. XXII. 7. 8. 18- '9- nam prophetaeTheologi appellati funt. v. WOLFH cur. pbtlol. £f crit. in Apocal. p. 369. fqq.
V. Avctoritas. G'audetaucloritatec^;/o«/c^. Nam a Johanne,viro $eo7rveu<r^, confignata eft; nui- lus quoque N. T. liber firmius ecclefiae teftimo- nium s q.uam haec apocalypfis, oftendere poteft, fiqiiidem aucloritatem canon. illius- agnoverunt, praster illos, quos N.II. refert, exfeculo II. Tbco- pbilus; ex feculo III. Metbodius & Nepos; ex le- culoIV. AtbanafiusyDidymus, DionyJiusAreopa- gita, Epbrxm, Pacatianus, GregoriusNyJfenus, Hieronymus , & ex feculo V. Patres latini omnes> & ex graecis Ifidorus Pelufiota, Nilus , Cyrillus Alexandrinus, & Job. Cajfianus. conf. TWELSIl vind. Apocal. & MILLII Proleg. in N. T. p. m, 27. &N. T.p.7f8-7<S3-
Primus omnium, qui aucloritatem canonicam hujus libriindubiumvocavit, hiitCajus, ecclefiaeRoma- nae presbyter. MILLI VSproleg.in N. T. p.m.19. b. Cajus , inquit, omniumprimus odio Catapbrygnm, qui in fiuc de milennio m voluptatibus ac deiiciis carnalibus liic tranfigendo ^fententiit pr<efidium ex Apocalypji loca folebant allegare , cum citata ab illis verba debuijfet in fenfum fpiritualem interpretari y eo duBus eft, ut in 'difputatione contra Proclum iftorum bareticorum principem, ipfius libri aucfori- tatem rejiceret, ac a CerintboJcriptum diceret Jiib apoftoli Jobannis nomine. Et hunc Cajum deinde Bb 4 ut

370 _Pars II. Secl III.
ut fieri folec, alii fecuti funt. vid. EVSEBII H. E- L. III. c. XXV.
Quod autem quidam de aucloritate canonica apo- calypfeos dubitaverint, inde accidit, (i) quia diu. in paucorum fuit manibus,-non addita codicibus in vulgus datis, probabiiiter ne fata illa contenta gentibus divulgarentur; & (?) quia nonnulli pu- tarunt, quodfaveaterroribusCerinthi, imoqucd Cerinthum auctorem hafaeat. vid. EVSEBII H. E. L. VII. c. XXV.
VI. Locvs, qvo scripta est. Ille teftibus IREN^O L. V. adv. baref c. XXX. p. m.449. EVSEBiO in Chron. p m. 164. ATHANASIO juniori in Synopji S. S. Opp. Athanafii fen. p. m. 1 f2. aliisquc eft infula Patmus, in quam relegatus fuit johannes. vid. P.II. SeChl.Cap L Membr.IV. N.III. p.267.Suntautem, quiteftimonio Johannis, Apoc. I. 9. innixi, aflerunt, Johannem fcripfifTe apocalypfin Ephefi poft reditum ex Patmo.
VII. Tempvs. Sijohannes in Patmo apoca- lypfin fcripfit, exarataeft anno jerae vulgaris XCVI. vid. Tab. Chron. p.zii.iin Epbeji, poft reditumex Patmo, anno aeras vulgaris XCVII. aut XCVIII.
VIII. Occasio. Hanc dedit (1) mandatumdi- vinum de confcribendisrevelationibus, c. 1.11.19. XIV. 13. & (2)defideriumcredentibusinChriftum fata ecclefiee futura exponere.
IX. Scopvs. Revelationc a Chrifto fadta ec- clefias militanti aperire, quoeipfamexfpeclentfata, usquead adven:iimDomini,& qusead illiusadven- tum hunc condicio & fors effe debeat, & quid ln ilio fperare poffit, piosfub futuris calainitatibus

de npocalypii Johannis. 37 *
fatifcentes erigere, & de falutari exitu perfecutio- num fecuros reddere, ac regnum Antichrifticum vivis coloribus depingere, ejusque, & omnium ecclefise hoftium interitum, ecclefia? vero trium- phos indicare.
X. Singvlaria. (i)EftliberN.T.propheticus, ejusdemquefigillum, ut prophetia Malachiae V.T. (0 Continet ea , quae Chriftus Johanni per vifio- nes revelavit, & eft clavis iibrorum prophetico- rum. (3) Ob prophetias, quas continet,&quae plerumque ante impletionem fubobfcuroe funt, intelleciu diriicilis eft, funt tamen multa per uni- verfum librum fparfa clariffime dicta. (4) Pluri- mum utilitatis & folatii in omnibus certaminibus contra Satanam, mundum & peccatum habet, eft quoque refpeclupapatus perutilis. Qucecum ita firit,; hic liber fedulo eft evolvendus & fcru- tandus. conf. c. I. 3. XIII. 9. 18. XXII. 7.
XI. Partitio. Poft cxordium, c. I. 1-9. de- fcribuntur VII. vifiones
1. de VII. epiftolis, v. 10-III. i-fin.
c. de VII. fignaculis, c. IV-VIII. r.
3. de VII. angelis, & VII. tubis, c. VIII-XI.
4. de dracone, muliere,-rniraculofis animalibus, tribns angelis, & ultima mundi mefle, c. XII- XIV.
de VII. plagis, & judicio Babylonica? meretr*- cis, c. XV-XIX.
Bb f 6. de

372 Pats.lt Sedt. III. de apocalypfi Johannis.
6. de dracone magno, Gog & Magog, & judicio extremo, c. XX.
7. de ccelefti Hierofolyma. c. XXI. XXII.
XII. LOCA NOTATV PRiECIPVE DIGNA. C. I. 5.6. 8.'8. II.4.r.7." iv. III. 1. 4. ".ij-ai. IV.ir. V.j,
' VI. 16. 17. VII. 14-17.' IX. 20. 21. XII. 7-tl. XIV. 1.3-j. 10. 11. 15. XVI. ij. XIX. 7-10. XX. it-ij, XXI. i-g. 27. XXII. 11.15. 17. 20.
XIII. LoCA DIFFICILIORA . C. I. 1-4.7. II. a.fcoll
2 Tim. I). 21.) 6. 7. IO. H. 17, 20, »6-28. III. fj 12. IV, 4. foq.
V. 6. 10. VI-XXII. 1-5. n. 20,
■■«»
<ab
If^W^ ;
35 ^4slQSv>
ft J$3njS£a^ *
% ^#«^^^0%*^
g?* C
f fA> w
*s* w^mmmm
t ^S^3BP«1@S^ ti
afifejRE
*#•
APPEN-