470
Quellenbelege
Wirtschaftsleben beherrschte, lauten müssen: zwar gab es gewißtäglich unzählige Handlungen und Gedanken, die gegen die handwerks-mäßige Auffassung, wie sie die Sittennormen fordern und die Rechts-normen festlegen, verstießen; ja gegen das Ende des Mittelalterswerden sie sich gehäuft haben. Aber sie waren doch eben Verstöße.And der „Zeitgeist" (5.) verdammte sie. Der Zeitgeist empfand sieals Verstöße. And niemand wagte, diese Verstöße zu rechtfertigen.Oder gibt es eine einzige maßgebende Auslassung während desganzen Mittelalters, die das Ote toi que je m'zs mette - Prinzip,die die individuelle Selbstverantwortlichkeit, die das unbeschränkteGewinnstreben zu verteidigen gewagt hätten?
1) »Oivitiae comparantur a6 oeconomicam non sicut iinis ulti-MU8, secl sicut instrumenta quaeäsm, ut clicitur in I. Pol. finisautem ultimus oeconomice est totum bene vivere secunclum clo-mesticam conversationem.« 8. I'nom. 8. tn. 11-^ 11^ qu. 50 a. 3.
2) Die Äauptstelle lautet bei S. Thomas in der Summa theol.M qu. N8 art. I in der Fassung der neuen Ausgabe dergesamten Werke (Komas 1886), nach der ich immer zitiere, im ganzenwie folgt: »konÄ exterioranabentrationem utiliumaci kinem,—: I^nclenecesse est, quoc! bonum nominis circa ea consistat in quarrnmensura: ctum scilicet nomo secun6um aliquam mensuram quaeritkabere exteriores äivitigs, prout sunt n e c e s s a r i a a 6 v i t Ä m eiussecunäum suam con6itionem. ticl icleo in excessu nuiusmensurae consistit peccatum: cium scilicet aliquis supra 6ebitummoclum vult acquirere vel retinere. ()uoä oertinet ac! rationemÄvsritiÄe quae äekinitur esse immoäeratus amor ligbencli.« Vondem Glossator Card. Caietanus werden diese Leitsätze verteidigt undwie folgt erklärt: »appellaticme vitae intelliZe non solum cibamet potum, seä c>uaecunc>ue opportune commocla et clelectabilia,salvÄ koneswte.«
3) Vgl., was ich in meinem „Luxus und Kapitalismus" (1913),S. 102 ff. zur Charakterisierung seigneurialer Lebensführung gesagthabe.
4) I preti . . »voZliono tutti sopraswre aZIi altri o!i oompse ostentatione, vo^Iiono molto numero 6i Amssissime e ornatissimecavslcature, vo^liono uscire in oubblico con molto exercitio äi