I TIPOGRAFI TEDESCHI IN ITALIA. VENEZIA.

433

avuto i Romani per i tipografi tedeschi, si vide già messi in carcere. Non sembra, però, si noti in ciònelle prime edizioni dello Sweynheym e del Pannartz, qualche cosa, per cui i tipografi tedeschi fosserin quella frase delle scritte finali. „Aspera ridebis differenti o peggiori degli altri tipografi o cittadininomina teutonica," e s’è pur detto qui sopra di alcuni della Serenissima,ch’erano stati incolpati di certe azioni criminose e

Documenti I. 7 settembre 1480. Parte del testamento di Niccolò Jenson che concernela 1^ società „Nicolaus Jenson et socii,“ la 2& „Zan da Cologna et Nicolaus Jenson,“Giovanni Rauchfas e Pietro Ugleimer.

. . . Item etiam ipse testator declaravit et manifestavit, ac declarat et manifestai, quod si eius SocietasZan da Cologna et Nicolaus Jenson accipere volet omnes massaricias, vestes, arnesias, et suppelectiliadomus, ac ordinea, ac torcularia et alia spectantia ad artem imprimendi libros ac scagna, telaria, et omnealiud ipsi testatori spectante et pertinente (sic), prout apparet in instrumento prime Societatis, et que addecessum ipsius testatoris erunt, et reperientur in domo sua, ipsa omnia predicta existimari debeant; etprò tali stima ipsa Societas, Zan da Cologna et Nicolaus Jenson, ipsa omnia predicta accipere debeat, cumhoc quod de denariis prò talibus rebus et bonis predictis subito exbursare debeat, et teneatur hereditatiipsius testatoris ducatos quingentos, et reliquum ponatur ad computum debiti ipsius testatoris, quod habetcum Societate Nicolai Jenson et sociorum. Hoc declarato, et declarans ipse testator quod in premissis om-nibus et singulis, ut supra, non intelligantur, nec comprehendantur ponzoni, cum quibus stampanturmatres,cum quibus matribus fiunt littere et prohiciuntur, sed omnino ipse testator ipsos ponzonos exceptuavit etexceptuat, ac eos voluit, et vult dominum Petrum Ugelleymer, compatrem suum dilectissimum, haberedebere, et ipsos eidem domino Petro legavit et dimisit. Et qui (quod?) dominus Petrus non possit cogi addandum et solvendum aliquid prò ipsis ponzonis, nisi id quod sibi placuerit eius humanitate. Si vero ipsaSocietas acceptare nolet ipsas res et bona prò stima suprascripta, ut profertur, quod tunc ipse DominusPetrus ipsas res et bona accipere ac acceptare teneatur, et debeat prò ducatis centum minus quam eritstima predicta. Et denarios exbursare debeat ipse dominus Petrus hoc modo, videlicet ducatos quadringen-tos auri subito hereditati ipsius testatoris, et reliquum vadat, et sit in diffalcatione sive parte diffalcationiseius, quod ipse testator dare debet Societati predicte Nicolai Jenson et sociorum, cum hoc quod si ipseDominus Petrus acceptare nolet ipsas res et bona, ut superius dictum est, quod habere non debeat ipsosponzonos . . . Item etiam ipse testator voluit, iussit et ordinavit quod a computo crediti ipsius testatoris,quod habet cum eius Societate Nicolai Jenson et sociorum, ponantur ad computum crediti commissariequondam domini Joannis Rauchfas, soci) societatis predicte, ducati octuaginta auri, et hoc prò exone-ratione conscientie ipsius testatoris. Et similiter ponantur alii ducati centum a computo crediti sui ad com-putum crediti ipsius domini Petri Ugelleymer, sodi et compatris sui, et hoc in exoneratione conscientieipsius testatoris. Item dimisit, et legavit ipsi domino Petro, compatri suo, quod omni et quolibet anno, usquequo gubernabit et reget negotia ipsius testatoris, ponere possit, et valeat a computo crediti ipsius testa-toris, quod habet cum dieta Societate Nicolai Jenson, et sociorum, ad computum crediti ipsius domini Petriducatos quinquaginta. Et hoc, ut habeat recommissa negotia ipsius testatoris, quiaplurimum se confiditinipsum dominum Petrum. Quem dominum Petrum ipse testator rogat ut libros ipsi testatori spectantes,qui adhuc positi non sunt ad computum ipsius testatoris; quia computa non potuerunt haberi, ponere de-beat ad computum ipsius testatoris, cum ea solita diligentia sibi possibili. Commissarios autem suos ethuius testamenti sui ultimi executores dictus testator instituit, ordinavit et esse voluit prò agendis et ne-gotiis in Venetijs dictum Dominum Petrum Ugelleymer, compatrem suum peramandum . . . (Castellani,La stampa in Venezia . . . cit., p. 87 e segg.)

II. 22 settembre 1480 ind. XIII Testamento di donna Paola, moglie diRenaldo da (Ni-mega?) stampatore, che, lasciati 500 ducati ciascuno ai figli Colle, Giov. Antonio,Pietro Paolo, però da esigersi solo „completa Societate que ad presensest, cum Johannede Colonia et domino Pezugstneymer“ e altri, eleggeRenaldo’stesso suo erede universale.

JESUS MARIA.

In Dei eterni nomine amen. Anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi millesimo quadringen-tesimo octuagesimo, XIIJ indictione, die vero vigesimo secundo mensis septembris, in Rivo Alto civitatisVenetiarum. Cum nil certius sit morte, nilque incertius hora eius habeatur; ea propter Ego Paula, Alia

55